Enciklopedia - Germa Xh

Xheli Sino:

(Kuç 1868- Kuç † 1937)
K�ng�tar dhe rapsod i shquar popullor nga fshati Kuç i rrethit t� Vlor�s.
Enci. K�ng�tar dhe autor i k�ng�s mjaft t� njohur popullore �Te rrapi n� Mashkullor�.

Lit: Shuteriqi Dhimit�r, �Nga k�nga e popullit�, Tiran� 1990; Gaçe Bardhosh, �K�nga popullore e lumit t� Vlor�s�, Tiran� 1995 etj.

Xhemali Mentor:

(P�rmet 12 Maj 1924 - Tiran� � 9 Prill 1992), �Artist i Popullit�.
K�ng�tar i shquar lirik si dhe i k�ng�s popullore p�rmetare.
Enci: F�mij�rin� e kalon n� qytetin e lindjes. N� mesin e familjes s� tij e cila shquhej p�r dashurin� dhe interpretimin e k�ng�s popullore p�rmetare, Mentori mori arom�n e par� t� saj. Megjith�se ende i vog�l, punon p�r buk�n e goj�s si pun�tor n� Sarand� dhe n� portin e Durr�sit.� Rreth vitit 1943, si shum� t� rinj shqiptar�, rreshtohet n� rradh�t e ushtris� partizane p�r çlirimin e Shqip�ris�. Aktivizohet n� formacionet muzikore t� ushtris� partizane, dhe me krijimin e Ansamblit t� Ushtris� nga muziktari Gaqo Avrazi merr pjes� n� t� si korrist. Pas çlirimit t� vendit, n� vitet 1952-1955 studion p�r kanto-bas n� konservatorin �P.I.�ajkovski� n� Mosk�. M� pas em�rohet si solist n� Teatrin e Operas dhe Baletit n� Tiran� ku interpretoi mjesht�risht edhe shumic�n e roleve t� cilat ju ngarkuan. B�n nj� karrier� t� rrufeshme, dhe n� vitin 1975 vler�sohet me titullin e lart� �Artist i Popullit�. N� vitin 1977 del n� pension. Shum� t� njohura jan� interpretimet e tij n� k�ng�t �P�r ty atdhe�, romanc�n �O ju male� t� �esk Zadej�s, ariee Don Bazilios nga opera �Berberi i Seviljes� e XH. Rosinit etj. Me k�ng�n popullore n� m�nyr� publike merret pas vitit 1977. Regjistron p�r her� t� par� k�ng� popullore p�rmetare gjat� xhirimit t� filmit �Gjeneral gramafoni� me regji t� Viktor Gjik�s,� s� bashku me k�ng�tarin tjet�r nga P�rmeti Ylli Zeqiri. T� vitit 1977 jan� edhe k�ng�t shum� t� njohura p�r t� gjith� muzikdash�sit shqiptar� si� �Morra rrug�n p�r Janin� dhe �Zura nj� bilbil me ves�. Q� pas k�tij bashk�punimi, Mentori vendos nj� komunikim t� p�rhersh�m me qytetin e P�rmetit dhe n� m�nyr� t� veçant� me sazet e Usta Laver Bariut, me t� cilat regjistron rreth 30 k�ng� p�rmetare n� Radio-Tirana. Pas viteve �90, zhvillon nj� veprimtari t� dendur koncertale jasht� Shqip�ris� si n� Franc�, Danimark�, Holland�, Belgjik�, Gjermani etj me k�ng�n popullore p�rmetare n� p�rb�rje t� sazeve t� familjes Lela. �sht� ky bashk�punim me nj� mjesht�r tjet�r t� muzik�s popullore shqiptare si �obani, q� i dha kultur�s son� disa perla t� tjera t� k�nduara nga Mentor Xhemali me k�t� formacion po aq t� shquar. Me sazet e Lelave, Mentori ka regjistruar dhe publikuar disa k�ng� n� CD e e publikuar n� Franc� n� vitin 1992, realizuar pran� studios diskografike Indigo. �sht� fakt q� k�ng�timi i Mentor Xhemalit n� k�ng�n popullore p�rmetare i dha k�saj k�ng� nj� p�rhapje mbar� komb�tare dhe m� tej, duke e nxjerr� nga kornizat e nj� folklori muzikor lokal. K�ng�timi i Mentor Xhemalit si n� opera ashtu edhe n� k�ng�n popullore mbetet nj� rast unikal p�r vlerat q� krijoi n� k�to dy fusha. Nd�r k�ng�t e regjistruara nga Mentor Xhemali pran� Radio-Tiran�s n� vitet 1979-1991 p�rmendim:

�Porsi pend�t e palloit�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 4� 30��
�Hajde t� dalim nga Lipa�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 4�
�Bilbili me ves�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 3�
�Morra rrug�n p�r Janin�, M. Xhemali & Y.Zeqiri, 1979, 4�
�ǒmi preve baluket�, � M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 5�
�O dh�nd�r ku vete k�shtu�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 2�
�Potpuri k�ng�sh dasme�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1979, 3�30��
297����� �Potpuri�, Sazet e P�rmetit, 1980, 3�30�
����������� �Rrush i bardh e rrush i zi�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1982, 4�
����������� �Me dhjet� t� shkurtit�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1991, 2�.20��
����������� �Potpuri k�ng�sh dasme�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1991, 5�
����������� �Shami kalemqarja�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1991, 4�.10��
����������� �O kaposh more kaposh�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1991, 4�
����������� �Kishe dal� n� bahçe�, M. Xhemali & Y. Zeqiri, 1991, 3�.20��

Pak muaj p�rpara se t� vdiste, n� Tiran�,� m� 9 Prill 1992, Mentor Xhemali vazhdonte t� k�ndonte dhe regjistronte k�ng�t popullore p�rmetare. U p�rcoll n� banes�n e fundit me nderime nga i gjith� populli. N� vitin 2001, me vendim t� K�shillit Bashkiak t� qytetit t� P�rmetit, Mentor Xhemali, u shpall �Qytetar nderi� i P�rmetit, krahas V�llez�rve Frash�ri, Odhise Paskalit dhe Usta Laver Bariut.

Lit: Frash�ri Thoma, �Artisti i Popullit Mentor Xhemali�, gaz. �Drita�, 1970, 22 mars; Cane Nesti, �Artisti i Popullit Mentor Xhemali�, Pionieri, 1977, nr.2; Hajro Riza, �P�r t� kujtuar nj� koh�, Tiran� 1998 etj.

Xhing�rime:

Veg�l muzikore popullore idiofone.
Enci. �Xhing�rimet jan� zile shum� t� vogla n� form� t� rumbullak�t, trup metalik, me nj� t� çar�, ku brenda hidheshin pjes� t� vogla metalike t� cilat tundeshin gjat� l�vizjes. Xhing�rimet u viheshin n� qaf� mushk�s, kalit dhe n� m�nyr� t� veçant� kec�rve ose qingjave manar�. Xhing�rimet kan� edhe funksion zbukurues dhe i gjejm� edhe t� kombinuara me zilet n� ndonj� rast edhe me k�mbor�t. Me fjal�n rile e gjejm� t� p�rdorur n� Zagorie dhe me xhing�rime n� P�rmet.

Xhura:

f. Veg�l popullor aerofone e njohur kryesisht si fyelli i bariut shqiptar. Etim. Nga turq. zurna. Sipas G.Meyerit: me zurne e zurna �veg�l muzikore me frym� e p�rb�r� prej nj� tyte, surle�. Sipas Prof. �abej: trajta t� tilla si xure �fyell i bariut� te Godini (s.v. Schalmei), me x-n� e tyre sqarojn� fonetikisht kalimin e z:xh te zurna:xhura. r-ja e k�saj me asimilim t� grupit rn.-Sh. edhe zulme.
Enci. Me xhura n� k�ndv�shtrimin t�r�sisht etnomuzikor duhet t� kuptojm� fyellin e Tosk�ris� i cili ka n� p�rdorim kryesisht regjistrin e altit. Pra ndryshe nga fyejt e tjer�, xhuraja n� thelb �sht� nj� fyell alto. Xhuran� e gjejm� t� p�rdorur sidomos prej N.Frash�rit n� poezit� e tij. Ja nj� fragment nga �Bag�ti e Bujq�si� e Naim Frash�rit:

Tek buron uj�t e ftoht�, edhe fryn veriu n� ver�,
Tek mbin lulja me gas shum� dhe me bukuri e m�er�,
Ku i fryn bariu xhuras�, tek kullosin bag�tija,
Ku m�rzen cjapi me zile, atje i kam m�nt� e mija.

Lasgushi e quan Naimin �Ti, Xhuraja dhembshurishte� dhe n� nj� poezi tjet�r gjejm� t� p�rdorur xhuran� si epitet:

Bota thot�-ato t� saja,
Thot� fjal�t e m�dhaja,
Bota, moj, goj�-xhuraja;

Poezi p�r xhuran� ka shkruar edhe Ismail Kadare.

Lit: Frash�ri N. �Vepra 1�, Prishtin� 1978; Kadare Ismail, �Vepra letrare 1�, Tiran� 1981; Poradeci L. �Vepra letrare�, Tiran� 1990 etj.