Enciklopedia - Germa GJ

Gjamatar:

K�ng�tar i gj�m�s n� Veri t� Shqip�ris�.
Etim. Sipas �abej: gjamatar m. �ai q� b�n vaje n� nj� mort�, me gjamue me i ba gjam�n� te FR 163.
Enci. Gjamatar�t jan� k�ng�tar�t popullor� q� hapin gj�m�n dhe q� rrahin gjoksin , �jerrin fytyr�n si dhe rrahin tok�n me duar p�rgjat� ceremonis� s� gj�m�s. Me k�t� em�r i gjejm� n� Veri t� Shqip�ris� dhe n� Kosov�. N� vepr�n letrare t� I.Kadares� i gjejm� edhe n� form�n gj�m�mtar�t. N� Kosov� si gjamatar i njohur p�rmendet Dem� Ahmeti, q� jetoi deri n� vitet �30 t� shek. XX.

Lit: Neziri Zymer, �T� dh�na gjeohistorike, etnokulturore dhe epikografike p�r katundet e Rugov�s s� Poshtme�, Prishtin� 25/ 1995; Neziri Zymer, �T� dh�na gjeohistorike, etnokulturore dhe epikografike p�r katundet e Rugov�s s� sip�rme�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 26/1996 etj.

Gjemenxhe:

Lloj violine popullore.
Enci. Si fjal� e sjell i pari Mitkoja tek �Bleta��. E gjejm� p�rdorur edhe n� folklorin gojor:

Tin� o Leskovik i shkret�,
delnie hapni penxheret�,
se vjen Hajroa vet�i tret�,
sjell bozuk�e gjemenxhet�.

Si fjal� lokalizohet e p�rdorur n� Leskovik dhe P�rmet.

Lit: Mitko Thimi, �Vepra�, Tiran� 1981 etj.

Gj� a gj�z� me objekt muzik�n popullore:

Enci. Sipas �abej: gj�zegj�zat jan� karakteristike p�r mend�sin� e popujve t� Ballkanit. Trajta themelore artistike e gj� e gj�zave �sht� alegoria, e cila shtrohet n� form� pyetjeje, me an� t� s� cil�s k�rkohet objekti i fshehur. Pik�risht, p�rfshirja n� �gj� e gj�za� e veglave muzikore popullore dhe n� p�rgjith�si e muzik�s popullore gjith� shqiptare, shpreh jo vet�m njohjen e madhe t� tyre por nj�koh�sisht �sht� edhe tregues i qart� i nj� marr�dh�nie� tep�r familjare me to. Vet� natyra e gj� e gj�z�s q�, n�p�rmjet shum� t� njohur�s, t� gjesh t� panjohur�n, si dhe anasjelltas, �sht� treguesi m� i mir� i k�saj ngjizjeje. Kemi dy lloje gj� a gj�zash:

I-Kemi gj� a gj�za ku element�t e muzik�s popullore p�rdoren p�r t� gjetur objektin e gj�z�s.

-Nj� daulle me shtat� vrima
nga t� shtatat i del frima. (Koka) �am�ri.

-Nj� cyle me pes� vllez�r.(Dora) Kanin�, Vlor�

-Me rrob� jeshile,
mbushur plot me zile. (selvia) Jug

-Q� k�tu e gjer n� Shkod�r
bam me pushk� e bam me lod�r. (bubullima)

-Asht nji gje:
rak-rak e tak,
mbyllet me kapak. (goja) Gjakov�

-Nji zumare,
plot me pare. (goja me dh�mb�t) Zerqan, Peshkopi

-E �ma lozonjare
e bija lod�rtare. (furka me boshtin) Elbasan

-Ariu i bje kavallit e ujku k�rce. (furka me boshtin) Kruj�

II-Kur n� vet� gj� a gj�z�n �sht� fshehur nj� element nga muzika popullore.

-Qaf� kam
kok� s�kam
kat�r shal�sh dhe pa k�mb�
me frym� dhe i vdekur jam
as me kocka as me dh�mb�. (Gajdja) Kor��

�`asht nj� kod�r m� kod�r,
O Hava, o mot�r ! ( k�mbora) Gjirokast�r.

- Havako, o mot�r,
�qan kod�r m� kod�r. (k�mbora) Tepelen�.�������������������������������������

Zogori, moj zogori,
breg m� breg po b�n oi!� (k�mbora)� Kolonj�.

Allollua, dollollua,
�dang e dang n�p�r katua.( k�mbora )� Jug.

Nj� plak me nj� dh�mb
Breg m� breg cinx�ron.( k�mbora e zile) Skrapar

- Dalin e ul�rijn� malit,
kur vjen vakti i beharit. (k�mbor� e zile) ����������������������������������������������������������������������������������������

-N�mal trakallon,
n�kual hingllon,
hysmeqare n�shpi. (lahuta) Bajz�, Kastrat

-Dru mali,
tellall fshati. (daullja) Sulov�,Elbasan

-I zi e dham�bardh�,
e ka kok�n posi dardh�. (zurnaja) Shpat, Elbasan

-N� mal b�rtet e th�rret
bie n� lum� e s`pi uj�. ( zilja)� �am�ri

Vete p�r uj� e uj� s`pi. (zilja) Vlor�

- Lop� e Molla Kasos
del n� shesh t� Hasos
mu! b�n nj� her�,
zgjon t� gjith� asqer�.(daullja)� �am�ri

- Rreh i biri t`an�
sa shkallmon dynjan�. (daullja)� Lushnj�

- L�re n� pyll,
rritur n� pyll,
kur del n� kasaba,
�udit gjith� dynjan�.����� ( mandolina)� Vlor�.

- I gjalli ec�n,
i vdekuri k�ndon.( zilja dhe gomari)� Vlor�

- Dru pe mali,
bisht pe kali,
tel pazari,
qejf insani.(buzuku)� Pogradec.

- Kok�n pe ajvani,
bishtin pe trigani,
z�n� pe insani.� ( buzuku) Dardh�

- Dru mali,
bisht kali,
kok� hajvani,
z� insani.( daullja) Kurvelesh

- Lop� e Millaga�it,
del n� breg t� Ka�it,
mu! ja b�n nj� her�,
zgjuan gjith� milen�.����� ( daullja)� Kanin� - Vlor�

- I vogli rreh t� madh�,
th�rret e mbledh dynjan�.( k�mbana)

Ngado shkon e b�n shamat� ( k�mbana)

Tring�llin n� mal, osh�tin n� fshat (zilet)

- Allollua dallollua,
d�ng-d�ng n�p�r katua.(k�mbora)

-Bredh kod�r m� kod�r,
th�rret: -O hava moj mot�r.(k�mbora)

Lit: �Folklor shqiptar-Gj�egj�za�, Tiran� 1968; �abej Eqrem, �Studime gjuh�sore -V�, Prishtin� 1975; Tole. Vasil S, �Muzika dhe let�rsia�, Tiran� 1997 etj.

Gj�m�:�����������

Fatkeq�si, m�nxyr�; lajm i vdekjes, thirrja e vajit e burrave,mandat�; bubullim�, gj�mim�; geg. Gjam� f. �gj�mim, ushtim; vaj, vajtim; gj�m�, mynxyr�; gj�mon �ushton, bubullin; � gj�mim m. �ushtim�, jehon�, bubullim�; kal. Gj�mor �q� ushton� (popullore?).
Etim: �abej: fjal� e gjuh�s mbar�. Po sipas �abejt: n� burimet e vjetra ruhet nj� dometh�nie m� e af�r me at� t� lat. Gemere. Khs M y fshanjem�, tue gjimuom e tue klan� mb� k�t� shekull� plot me lot e gjam�n� e atyne qi p�r kamb�sh hiqishnjin� n. lidhun�, te Buzuku ( XIV5, XVII/2, Psalm 107, 21); Budi (DC 36, 215) fort gj�moj nd� z�m�r� t� vet e Idhun� tue gj�muam.
Enci. N� p�rgjith�si gj�ma interpretohet nga burrat n� per�ndim t� diellit. Gj�ma fillon me nj� minimum prej 10-15 burrash. Ka raste kur marrin pjes� deri n� 80-100 veta. Sipas Zojzit: nj� t� vdekuri i b�hen deri n� 7-8 gj�m� dhe m� s� paku 2. Hil Mosi ka shkruar poezin� �Gjama e Tomorrit�. Britma karakteristike �sht� hoj-hoj-hoj. Tek vepra e I.Kadares� e gjejm� t� p�rdorur edhe n� trajt�n �e gj�m�shme�. Shiko dhe fjal�n vaj. N� Kelmend njihet dhe gjama e bariut, e cila shoq�rohet me tingujt e zileve dhe k�mbor�ve. Shiko gjamatar, vajtojc�.

Gj�moj:

Qaj me z� nj� t� vdekur, i b�j gj�m�n.
Enci. Gj�moj �e gjejm� t� p�rdorur n� Lab�ri.

Gjika Xhebro

(T�rba� 1900 � T�rba� 1978)
K�ng�tar dhe rapsod i shquar i rrethit t� Vlor�s.
Enci. N� mosh�n 20 vje�are ngre k�ng�t e para p�r luft�n e Vlor�s p�r t� vazhduar me k�ng�t p�r luft�n antifashiste etj. Autor i rreth 100 k�ng�ve dhe poezive popullore. Nd�r k�ng�t m� t� njohura t� tij p�rmendim �Kush e njeh Selam Musan�, �Un� i ziu Xhebro Gjika�, �K�ng�t e staneve�, etj. Nj� pjes� e k�ng�ve t� tij jan� mbledhur n� v�llimet e botuara nga Instituti i Kultur�s Popullore �K�ng� popullore historike�, �K�ng� popullore lirike�, �K�ng� popullore t� luft�s antifashiste�, etj.

Lit: Ga�e Bardhosh, �K�nga popullore e lumit t� Vlor�s�, Tiran� 1995; Ga�e Bardhosh, �Xhebro Gjika�,� Tiran� 1997 etj.

Gjysa

Shkall� muzikore popullore me origjin� orientale e tipit: sol-la-sib-do#-re-mi-fa-sol.
Enci: Sipas R. Sokolit �gjysa �sht� perdja e tret� e ahengut popullor, aheng i cili gjendet vet�m n� muzik�n e qyteteve t� Geg�ris�, p�rfshi k�tu Shkodr�n, Elbasanin, Kavaj�n, Durr�sin. E r�nd�sishme t� theksojm� �sht� fakti q� pavar�sisht struktur�s s� prejardhur t� shkall�s, formulimet melodike mbi k�t� shkall� n� muzik�n ton� popullore, ruajn� gjurm�t e forta t� origjin�s fshatare t� krijimtaris� muzikore popullore qytetare.

Lit:Sokoli. R, �Folklori muzikor shqiptar-Morfologjia�, Tiran� 1965 etj.

Gjuh�za:

Pjes� e vegl�s popullore.
Enci. Gjuh�za �sht� pjesa e sip�rme e vegl�s popullore t� pip�z�s.


Kliko ne njeren nga germat per te pare fjalet qe fillojne me ate germe.

A B C Ç D DH E F G GJ H I J K L LL M N NJ O P Q R RR S SH T TH U V X XH Z ZH

 

 

Kthehu tek faqja kryesore Kthehu tek publikimet Kthehu tek Enciklopedia

Hosted by www.Geocities.ws

1