|
Enciklopedia
- Germa G
|
|
Gajde:
|
f. Veg�l muzikore
aerofone.
Etim: Weigand 22 e nxjerr prej turq-gayda; �abej: n� shqipen gajda
mund t� ket� hyr� edhe n�p�rmes serbokroatishtes apo bullgarishtes. Po
sipas tij p�r p�rhapjen e fjal�s nga iberishtja n� arabishten e prej k�ndej
n� turqishten e n� gjuh�t sllave.
Enci. Gajdja p�rb�het nga shakulli prej l�kure bag�tie t�
vog�l, bu�alla e isos dhe pipa e notave. Gajdja tek
shqiptar�t �sht� e lidhur ngusht� me kultin e blegtoris�. P�r k�t� arsye,
repertori i gajdes p�rkon ngusht� me k�t� sfer� t� jet�s shqiptare. Q�
n� koh�t e vjetra sipas Thalloczy: ilir�t k�ndonin k�ng� lufte t� shoq�ruara
me fyej e gajde. Sot, gjeografikisht gajdja gjendet e p�rhapur n� Shqip�rin�
e Jugut kryesisht n� Tosk�ri, n� rrethet e Beratit, Ku�ov�s, Pogradecit,
Gramshit, Devollit, Kor��s, Librazhdit etj. P�rdoret si veg�l solistike
n� pjes� t� ndryshme, kryesisht kaba, por edhe si veg�l shoq�ruese n�
ansamble me vegla popullore kryesisht n� funksion t� melodis� dhe ve�an�risht
t� iso-pedalit. Si veg�l popullore mjaft e p�rdorur dhe e p�rhapur, e
gjejm� t� nd�rfutur edhe si �t� panjohur� n� gj� a gj�zat:
�������������������������������������
-Qaf� kam
������������������������������������� kok� s�kam
������������������������������������� kat�r shal�sh dhe pa k�mb�
������������������������������������� me frym� dhe i vdekur jam
������������������������������������� as me kocka as me dh�mb�.
����������������������������������������������������������� (Gajdja) Kor��
Shkrimtari Drit�ro
Agolli ka shkruar proz�n me titull �Tregim p�r nj� gajde�.
Lit: Ludvig von Thalloczy,
�Illyrisch-Albaniche orschungen I�, Munchen und Leipzig 1916; Sokoli.
R, �Gjurmime folklorike�, Tiran� 1981; Sokoli R, Miso P. �Veglat
muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran� 1991; �abej E, �Studime
Etimologjike� etj.
|
|
Gajdexhi:
|
Muziktari popullor
q� interpreton n� vegl�n e gajdes.
Enci. Nd�r muziktar�t e shquar popullor� q� kan� interpretuar apo edhe
interpretojn� n� t� do t� p�rmendja: Safet Begolli-Bilisht, Kor��; Theodor
Thomai-Kor��; Sk�nder Feimi-Kor��; Islam Bajrami-Kor��; Fiqiri Islami-Kor��;
P. Hysa-Kotjel, Librazhd; Lakmi Hasimi-P�rmet; etj. Kompozitori
Tish Daija ka kompozuar k�ng�n e titulluar �Gajdexhiu�.
|
|
Gavar/e-ja:
|
f.
Tip fyelli verior me regjist�r alti.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Kuk�sit.
|
|
�G�r-g�re�:
|
Shiko fjal�n g�rreza.
Enci. N� k�t� trajt� e gjejm� t� p�rdorur n� Devoll.
|
|
G�rreza:
|
Mjet paramuzikor i
gjinis� idiofone.
Enci. Sipas Sokolit: ajo p�rb�het nga nj� bosht druri i dhemb�zuar q�
mbaron si nj� dorez�. Boshtit i bashkangjitet nj� katror prej druri me
nj� cop� d�rras� t� holl� n� mes. G�rreza nxjerr tinguj t� that�.
|
|
G�rnet�:
|
Shiko fjal�n �k�rnet��-�klarinet��.
Enci. G�rnet� �sht� fjala popullore p�r vegl�n e klarinet�s. E gjejm�
t� p�rdorur gjer�sisht n� folklorin gojor:
Dasm� e madhe me
miq shum�,
po ia b�n g�rneta gum.
Lapardha, Berat
|
|
G�rnetaxhi:
|
Muziktari popullor
q� luan n� vegl�n e g�rnet�s.
Enci. N� interpretimet n� g�rnet� jan� shquar nj� s�r� muziktar�sh
popullore duke filluar q� prej fillimit t� shek. XX. Nd�r ta p�rmendim:
n� Shkod�r Gjok� Sara�i, Gjon Gjo Kola, Adem Bori�i, Kol� Tafili, Ndoc
Kumria, Xhevat Bori�i; n� Leskovik� Selim Leskovikun, Gaqo Len�n; n� P�rmet
Medi P�rmetin, Vangjel Leskovikun, Laver Bariun; n� Vlor� Bilbil Vlor�n;
n� Tiran� Remzi Lel�n (�obanin); n� Kor�� Novruz Nuren (Lulushin); n�
Pogradec Jashar Kova�in; n� Berat Sybi Beratin,� Demir Sulemanin e shum�
t� tjer�.
Lit: Gurashi Kol�,
Sheldia Gjush, �Ahengu shkodran�, tek alamanaku �Shkodra�, 1/1961,
fq. 210;
|
|
Glor�:
|
Shiko fjal�n glyra.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Pogradec.
|
|
Glyra:
|
Veg�l paramuzikore
popullore aerofone.
Enci. Sipas Sokolit: glyra nxjerr tingujt n�p�rmjet dridhjeve t�
frym�s s� gjuh�s s� dyfisht�. Glyra b�het nga l�kurat e drunjve
n� stin�n e pranver�s. Zakonisht me dru g�shtenje n� form� spiraleje.
N� krye vendoset nj� pip�z e dyfisht� q� sh�rben p�r fryrjen e ajrit.
Glyrat kan� p�rmasa t� ndryshme. Glyra klasifikohet si mjet muzikor natyral.
E gjejm� t� p�rdorur me emra t� ndrysh�m n� vende t� ndryshme.
|
|
Goj�bilbil:
|
Term i praktik�s muzikore
popullore.
Enci. Me k�t� fjal� populli p�rshkruan k�ng�tar�t e shquar t� muzik�s
popullore t� cil�t dallohen nga t� tjer�t. Tek �FGJSSH� kemi: q� e ka
z�rin t� bukur e t� �mb�l si t� bilbilit, q� kendon bukur. Nd�r k�ng�tar�t
goj�bilbil populli ka evidentuar edhe Hafize Leskovikun si dhe Lu�ie Milotin.
|
|
Gorar�e:
|
Term i praktik�s muzikore
popullore.
Enci. Me gorar�e kuptohet se k�nga, vallja apo melodija me vegla �sht�
nga krahina e Gor�s. Shum� e njohur nga folklori muzikor i Gor�s �sht�
vallja gorar�e.
|
|
�Gramshi fyejt�:
|
Formacion iso-polifonik
me vegla popullore.
Enci. �Fyejt e Gramshit� jan� nd�r formacionet e pakta iso-polifonike
me vegla, t� cil�t kan� konsoliduar n� nj� form� specifike t� ekzistenc�s
s� iso-polifonis� shqiptare.
Ansambli luan muzik� iso-polifonike m� dy-tre dhe m� shum� z�ra, ku shumica
e fyejve pjesmarr�s n� ansamb�l mbajn� iso. Tipi i fyellit �sht� kavall
i gjat� me regjist�r alti. Aktiviteti i tyre vazhdon ende. S� fundi pjesmarrja
e tyre �sht� regjistruar n� F.F.K-Gjirokast�r Shtator2000, si dhe n� festivalin
e veglave popullore n� Butrint, Maj 2000-2001.
|
|
Grarishte:
|
M�nyr� e t� k�nduarit
t� k�ng�ve popullore shqiptare.
Enci. Kjo m�nyr� �grarishte� nuk n�nkupton vet�m se k�to jan� k�ng� q�
k�ndohen nga gra, por dhe se n� pik�pamje t� tipologjis� k�to k�ng� strukturalisht
jan� t� organizuara disi m� ndryshe.
|
|
Gresi:
|
�el�si i lahut�s.
Etim. Nga shqiptimi i shpejt� n� dialekt i fjal�s ngreh�s-gresi.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Mal�sin� e Madhe. Me emrin
dyzene kemi �el�sin e veglave muzikore popullore kordofone. Me
k�t� em�r e gjejm� n� Kuk�s dhe kuji n� Tiran�.
|
|
Grifsh�roj:
|
Grifsha q� b�n gri-gri.
Enci. Fjal� q� tregon k�ng�n e grifsh�s.
|
|
Grinden z�rat:
|
Shprehje e praktik�s
muzikore popullore.
Enci. Grinden z�rat n�nkupton q� nuk ka unitet t� z�rave gjat�
interpretimit t� k�ng�s popullore iso-polifonike. E gjejm� t� p�rdorur
n� Lab�ri.
|
|
Grupi i B�n��s:
|
Grup i shquar iso-polifonik
i fshatit B�n��-Tepelen� i viteve 1970-1990.
Lit: Gjokoli Sejmen,
�Grupi i B�n��s,Tepelen�, tek �Z�ri i Popullit�, 1990, 21 Shtator;
Shituni Spiro, �Polifonia labe�, Tiran� 1991 etj.
|
|
Grupi i Pilurit:
|
Grup i shquar iso-polifonik
i fshatit Pilur i viteve 1960-1990.
Enci. Nd�r k�ng�t m� t� njohura t� tyre jan� �Tundu, bejk� e bardh� tundu�,
�Shqip�ri, flak� dyfeku�, �Zoga ka�ake n� mal�, �28 mij� yje� etj.
Lit: Gji�oli Minella,
�V�zhgime rreth zhvillimit t� k�ng�s pilurjote�, tek �Vatra e Kultur�s�,
3/1974; Shituni Spiro, �Polifonia labe�, Tiran� 1991 etj.
|
|
Gude:
|
Shiko fjal�n lahut�.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� veri t� Shqip�ris�.
|
|
Gubgubi:
|
Veg�l muzikore popullore
membranofone e ngjashme me qypin.
|
|
Gur�t:
|
Vegla popullore idiofone.
Enci. Mjet paramuzikor i p�rdorur nga muziktar�t popullor�. P�rdoren zakonisht
duk� p�rplasur dy prej tyre n� ritualet e ndryshme si p.sh kur ndjellin
blet�n nga zgjoi etj. Ritmika kumbuese e l�shuar nga gur�t sh�rben si
shtrat ritmik p�r melodin� e k�ng�s t� k�nduar nga k�ng�tar�t popullor�
t� ritualeve.
|