Enciklopedia - Germa Sh

Shahir:

Em�rtim p�r t� p�rcaktuar muziktar�t popullor�, pjestar� t� formacionit t� sazeve.
Enci. �Fjalori i Gjuh�s s� Sotme Shqipe�, Tiran� 1980 jep k�t� p�rcaktim: SHAIR,~I m.sh.~E,~ET vjet. Sazexhi. Mor�n shair� n� dasm�. Erdh�n shair�t. Sipas Thimi Mitkos kemi: shahir-fol�s, kuvendar; edhe poet. �Fjal�n shahir e gjejm� tek vepra e A.Dozonit si dhe tek p�rralla �Violinisti� ku thuhet se �� ay diali u hoq nga shkoloja dhe zuri t� psonte q� t� b�hej shair�. E gjejm� edhe si mbiem�r si n� rastin e muziktarit t� ahengut shkodran Shtjef�n Shahirit (1800-1880). Disqet e para t� ahengut shkodran (1910) mbanin mbishkrimin �Shoqnia e k�ng��ive e shahirave�. Shiko gjithashtu fjal�t sazexhi, g�rnetaxhi.

Lit: Dozoni A. �Manuel de la langue Chkipe ou Albanaise�-1879; Gurashi Kol�, almanaku �Shkodra�-1962; Mitko Th. �Vepra�, Tiran� 1981; Tole Vasil S. �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Shapka:

Shiko fjal�n hinka.

Shaqja Dervish-Mu�aj:

(Lluk� e Ep�rme-1912 � 11.04.1985)
Rapsod i shquar popullor, �Artist i Merituar)
Enci.� Rapsod i shquar i njohur n� mbar� Shqip�rin� i drejtuesi i grupit t� raspod�ve t� Rushbullit-Durr�s. Me grupin e tij paraqitet p�r her� t� par� n� F.F.K-Gjirokast�r 1968. S� bashku me rapsodin tjet�r Demush Neziri, ata k�ndojn� nj� s�r� k�ng�sh t� njohura si ��jan� k�to gjama q� i bjen era�, �Prej Prokuplje deri n� Nish�, �Moj e mira porsi bora�, k�ng�t p�r �Azem dhe Shote Galic�n�, N.Berish�n etj. Gjith� regjistrimet muzikore t� tij jan� pran� Arkivit t� I.K.P dhe Radio-Tiran�s. Dervish Shaqja konsiderohet si nj� nd�r raposd�t m� t� shquar t� Rrafshit t� Dukagjinit. Me nj�r�n prej melodive t� keng�ve t� Dervish Shaqes, �Artisti i Popullit�, kompozitori Tish Daija kompozoi muzik�n e valles �Fest� t� madhe ka sot Shqip�ria�, me koreografi t� �Artistit t� Popullit� Panajot Kana�i.

Shapshipe:

Shiko fjal�n �rraketake�.
Enci. N� trajt�n �shapshipe� e gjejm� t� p�rdorur n� Radomir� t� Lum�s.

Sharkia:

Veg�l popullore kordofone nga familja e tamburas�.
Enci. N� pamje t� jashtme �sht� si �iftelia por m� e madhe n� form�. Numuri i telave ndryshon sipas llojeve. Prof. Sokoli thot� se ka sharki me 4, 6, 9 dhe 12 tela. Tipi m� i r�ndomt� �sht� me tre tela n� raporte kuintash. Po sipas Prof. Sokolit: sharkia p�rdoret vetmas p�r jone k�ng�sh dhe vallesh si dhe p�r t� shoq�ruar k�ng�tar�. D�shmi lidhur me p�rdorimin e sharkis� n� koh�t e vjetra gjejm� n� Ciklin e Kreshnik�ve (Visaret i, 9, 4) : Nuk a vakti tash sharkis me i ra.� Sipas �et�s: n� vitet e fundit, kur lahuta �sh� kah zhduket fare, nj� instrument tjet�r, sharkija, �sht� b�r� veg�l muzikore shum� e preferueshme dhe po p�rdoret m� s� shumti. Sharkin� e gjejm� t� nd�rfutur edh� n� formacione popullore me vegla. P�rdoret kryesisht n� Has dhe n� disa zona t� Kosov�s. N� Gjakov� gjejm� edhe sharki t� paisura me zilka t� vogla, q� nxjerrin tinguj sipas l�vizjeve ritmike t� vegl�s. Nj� muziktar shum� i njohur n� sharki ka pas� q�n� edhe Bajram Sharkia nga Landovica e Prizrenit.

Lit: Maximilian Lambertz, �Die Volksepik der Albaner�. Leipzig, Germany 1958; Miso Piro, �Sharkia dhe funksionet muzikore t� saj�, �Kultura Popullore�, 2/1980; �eta Anton, �Disa t� dh�na mbi zhvillimin struktural t� balad�s shqipe�, �Gjurmime albanologjike�, Prishtin� 25/1995 etj.

Sheholli Bahtir:

(H�rtic�, Kosov� 16. 03. 1943)
Etnomuzikolog i shquar kosovar i gjysm�s s� dyt� t� shek. XX. Enci: Lindi n� H�rtic� t� komun�s s� Besian�s (ish Podujeva). Shkoll�n fillore e kreu n� K�rpimeh, t� mesm�n muzikore n� Prizren, kurse fakultetin muzikor n� Universitetin e Arteve n� Beograd � dega e Teoris� Muzikore, si dhe studimet n� sektorine Etnomuzikologjis� n� katedr�n e Historis� Muzikore dhe t� Folklorit Muzikor n� Beograd, ku edhe ka ndjekur studimet pasuniversitare. Gjat� vitit 1978 ��79 specializoi n� Konservatoriumin e muzik�s n� San Pet�rsburg - BRSS, ku po ashtu ka b�r� hulumtime shkencore n� nj� pjes� t� bjeshk�ve t� Kaukazit � rrethi i Nal�ikut i Republik�s Kabardina n� Ballkaria. Si m�sim�dh�n�s i muzik�s ka punuar n� Gjimnazin e Podjev�s n� vitet 1963 � 1970, nd�rsa prej vitit 1976 punon n� Institutin Albanologjik t� Prishtin�s si hulumtues n� Sektorin e Etnomuzikologjis�. Nga viti 1977 disa vite ka punuar si m�sim�dh�n�s i l�nd�s s� form�s muzikore, historis� muzikore bot�rore, njohuris� s� veglave dhe folklorit muzikor n� shkoll�n e mesme muzikore t� Prishtin�s. Ka qen� gjithashtu an�tar i redaksis� s� revist�s shkencore t� IA - Gjurmime Albanologjike � seria Folklor dhe Etnologji. Nga vioti 1974 deri m� 1987 ka qen� an�tar� i Organeve t� Revist�s s� Folklorit Burimor Kosovar t� Gllogovcit � si seleksionues dhe udh�heq�s artistik i saj. Si organizator dhe drejtor artistik me grupe t� ndryshme folklorike ka p�rfaq�suar Kosov�n n� shum� manifestime n� ish Jugosllavi, Shqip�ri, Gjermani, Franc� etj., n� t� cilat �sht� shp�rblyer me �mime t� lartas dhe mirnjohje publike. Bahtir Sheholli ka drejtuar si kryetar� shoqat�n e kompozitor�ve t� Kosov�s.

Monografi:
�Zurla dhe tradita e saj muzikore� � studim monografik (dor�shkrim)

Artikuj dhe studime:
�Rreth metod�s s� mbledhjes s� melodive popullore shqiptare n� p�rmbledhjet e Lorenc Antonit� � �Fjala�, 01. 11. 1975; �Figura e nj�si t� pasura ritmike� � rreth RFBK �Gllogvci� �79 �, Rilindja, 05. 01. 1980; �Mbi disa karakteristika poetiko-muzikore t� k�ng�ve tona t� dashuris�, Gjurmime albanologjike � seria folklor dhe etnologji. nr XI,� Prishtin�, 1981; �Pasuri formash e zhanresh�� ( kumtes� nga Tribuna Shkencore ), �Rilindja�, 16. 06. 1984; �Albanian Vokal end instrumental Tradition in Kosov� � Buletini p�r studimin e folklorit, Zagreb, 1985; �Mbi tradit�n ton� vokalo instrumentale, n� �Fjala�; Rexhep Munishi, K�ndimi i fem�rave t� Podgurit, botim i IA, GjurmimeAlbanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. X, Prishtin�, 1980; �Mbi krijimtarin� e re vokalo-instrumentale t� folklorit ton� muzikor�, ��shtije t� studimeve albanologjike II, Instituti Albanologjik, Prishtin�, 1987; Rexhep Munishi, �K�ng�t Mal�sor�e Shqiptare�, botimi IA, gjurmime Albanologjike � folklor dhe etnologji, nr. 17, 1987�; �Sali Bajrami � Krasniqi� ( 1919-1987), Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 18, Prishtin�, 1988; �Ndryshimet n� tradit�n muzikore shqiptare si pasoj� e transformimit t� radh�s tonale�, materiale nga Sesioni shkencor i I.A �Studimi etnografik i ndryshimeve bashk�kohore n� kultur�n popullore shqiptare�, Prishtin�, 1990; Zeqirja Ballata,�� �Veglat Muzikore�, Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 22, Prishtin�, 1992; �Benjamin Kruta � studiues i pasionuar i polifonis� shqiptare�, Gjurmime Albanologjike, nr. 24. Prishtin�, 1994; �Festivali Folklorik Komb�tar i Beratit�, Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 25, Prishtin�, 1995; �K�ng�t popullore � fuqizim i p�rhersh�m i veprimtaris� patriotike t� Isa Boletinit�, Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 26, Prishtin�, 1996; �Mbi paraqitjen e folklorit shqiptar n� sken� dhe disa dukuri aktuale folklorike�, Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 27, Prishtin�, 1997; �Sali Bajrami � Krasniqi� rapsod i pashlyesh�m n� kujtes�n e popullit, Gjurmime Albanologjike. Nr. 27. 1997; �Tradita e folklorit ton� muzikor si lidhje shpirt�rore me krijimtarin� e Qamilit t� vog�l�, Gjurmime Albanologjike, nr. 27. 1997; �Mbi tradit�n muzikore folklorike t� Llapit�, Materiale nga Sesioni Shkencor, �Trash�gimia etnokulturore dhe historike e Llapit�, Prishtin�, 1995; �Tradicionalja dhe bashk�kohorja n� krijimtarin� ton� muzikore popullore�,� Gjurmime Albanologjike � Folklor dhe etnologji, nr. 28-29, 1999; �Funksionimi i k�ng�s popullore n� luft�n e Koshares�,� �Bota Sot�, 21. 04.2000.

Sheldi Baldo:

Zejtar n� fush�n e veglave muzikore popullore.
Enci. Mjesht�r i shquar shkodran i prodhimit t� veglave popullore kordofone i fillimit t� shek XIX.

Shituni Spiro:

(Fshati Andon Po�i/Gjirokast�r -1951)
Etnomuzikolog i shquar shqiptar i gjysm�s s� dyt� t� shek XX, �Doktor i shkencave�.
Enci. Shkoll�n e mesme e kryen n� liceun artistik �Jordan Misja� n� vitet 1967-1970 n� deg�n e teoritikut. N� vitet 1971-1975 kryen studimet e larta n� Institutin e Lart� t� Arteve n� Tiran� n� deg�n e muzikologjis�. Qysh n� vitet e shkoll�s tregoi nj� prirje t� tij drejt studimit t� folklorit muzikor shqiptar, interes t� cilin e finalizoi me punimin e diplom�s me tem� �Folklori muzikor i aromun�ve t� fshatit Andon Po�i�. Pas p�rfundimit t� shkoll�s, punon p�r disa vjet n� rrethin e Tepelen�s, ku filloi edhe interesimet e para konkrete n� terren p�r mbledhjen dhe studimin e iso-polifonis� labe, fush� t� cil�n m� pas e ktheu n� vemendjen kryesore t� pun�s s� tij si etnomuzikolog. N� vitet 1980-1992 punon si etnomuzikolog pran� Institutit t� Kultur�s Popullore. N� k�to vite Shituni formon edhe portretin e tij t� plot� si etnomuzikolog, pun� e cila finalizohet n� fund t� viteve �80 me mbrojtjen e Doktorantur�s me punimin me teme �Polifonia labe�. Gjat� k�tyre viteve drejton edhe sektorin e etnomuzikologjis� si dhe merr pjes� si referues n� konferenca, kongrese dhe takime t� ndryshme komb�tare dhe nd�rkomb�tare mbi muzik�n popullore. Ka shkruar me dhjetra artikuj n� shtypin e specializuar si dhe at� periodik. Ka p�rgatitur p�r botim (me bashkautor) p�rmbledhjen me transkiptime muzikore �K�ng� e melodi nga festivalet folklorike komb�tare� (1968-1973-1978), Tiran� 1986 si dhe �K�ng� polifonike labe�, Tiran� 1986, etj. N� vitin 1993 largohet p�r n� Shtetet e Bashkuara t� Amerik�s.

Monografi:
�Polifonia labe�, Tiran� 1989

Artikuj shkencor�:
-�Element� novatorizmi n� polifonin� labe�, tek �Probleme t� zhvillimit t� folklorit bashk�kohor�, Tiran� 1980; �Tipare dalluese t� polifonis� labe�, N�ntori, 9/1980; �Mbi pentatonin n� polifonin� labe�, �Kultura Popullore�, 1/1981; �V�zhgime etnomuzikore rreth vajtimit lab�, tek �Kultura Popullore�, 2/1982; �Tipare origjinale t� polifonis� labe�, tek �Kultura Popullore�, 2/1983; �Muzik� n� lul�zim t� plot�, tek �Kultura Popullore�, 1/1984; �Stile muzikore t� polifonis� labe�, �Kultura Popullore�, 2/1985; �Vendi i muzik�s popullore n� jet�n e shoq�ris� shqiptare�, �Kultura Popullore�, 1/1991 etj.

Shk�rdhos�-a:

ef. Harku i lahut�s.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� ciklin e kreshnik�ve mbi lumin Drin. Shiko fjal�n argos.

Shkodrane orkestrina:

Formacion muzikor popullor me vegla pran� Radio-Tiran�s i gjysm�s s� par� t� shek. XX.
Enci. N� t� nj�jt�n koh� me �Sazet e Radios�, (rreth viteve 1940) u formua edhe orkestrina e k�ng�s popullore shkodrane pran� Radio-Tiran�s, e cila p�rfshinte muziktar� popullor� me veg�l dhe k�ng�tar� virtuoz� nga Shkodra si Zef Gruda-klarinet�, Ahmet Abdyli-violin�, Kel Sata-k�ng�tar, Pjet�r Nikolla-kitar�, Paulin Pali-bra�, t� cil�t e vazhduan veprimtarin� e tyre pran� k�tij formacioni deri n� fund t� viteve �50. Ky formacion interpretonte muzik� popullore drejtp�rs�drejti n� val�t e Radio-Tiran�s. N� vitet �50 grupi shkodran p�rb�hej edhe nga Kel Sata, Adil Ujkashi, Ludovik Noi, Zef Gruda, Luigj Filaj, Bardhyl Nase, Ibrahim Mishkashi. Me k�t� formacion ka regjistruar k�ng�t e saj k�ng�tarja e shquar Lu�ie Miloti n� fillimet e karrier�s s� saj dhe shum� k�ng�tar� t� tjer� si Hajrie Harapi, Sanie Shaqiri-Pali, Drita Papajani, Bajram Spahiu, Naile Hoxha etj. Regjistrimet muzikore t� tyre p�rfshinin pjes� instrumentale popullore, jare, k�ng� lirike qytetare etj, t� cilat gjenden pran� fonotek�s s� Radio-Tiran�s. Sipas Sat�s: grupi ishte dhe laborator i krijimeve dhe interpretimeve t� k�ng�ve me autor�, i k�ng�s s� kultivuar qytetare.

Lit: Grimci Abdulla, �Me dashurin� p�r k�ng�n popullore/Paulin Pali�, gaz. �Drita�, 1976, 15 gusht; Alibali Isa, �N� Shkod�r t� gjith� k�ndojn�, Shkod�r 1997; Sata Loro, �Kel Sata�, Tiran� 2000 etj.

Shoq�ria E.Gjika:

E para shoq�ri kulturore artistike folklorike n� shkall� vendi e krijuar n� qytetin e P�rmetit m� 25 Korrik 1991.
Enci. Shoq�ria �sht� person juridik dhe renditet si e para shoq�ri kulturore joqeveritare (NGO) e pas viteve �90. Q�llimi i krijimit dhe jet�s s� saj lidhet me evidentimin dhe propogandimin e vlerave kulturore artistike e atyre folklorike t� krijuar n� zonat e ndryshme etnokulturore t� rrethit t� P�rmetit. Nd�r element�t m� t� r�nd�sish�m t� k�saj shoq�rie �sht� edhe grupi artistik muzikor me t� nj�jtin em�r. Grupi p�rb�het nga sazet, k�ng�tar�t dhe valltar�t. Grupi kryen nj� aktivitet t� gjer� artistik ku nd�r t� tjera p�rmendim pjesmarrjet e tij n� F.F.K-Berat 1995; n� festivalin komb�tar t� k�ng�s popullore qytetare-Elbasan 1996; n� takimin e ansambleve t� shoq�rive folklorike-Sarand� 1996 etj dhe jasht� vendit n� festivale t� ndryshme nd�rkomb�tare si n� festivalin e Bonifacios-Korsik� (1991), n� t� Kostinestit-Rumani (1992), Rudolfshtadit-Gjermani (1994), Janin�s-Greqi (1999) etj. Jan� t� njohur p�r t� gjith� k�ng�tar�t Vask� Curri dhe Anastas Naqe, Dhimit�r Curri dhe Dashnor Abedini, Donika Pecollari dhe Luljeta Ilia, Viktor Thanasi dhe Ilia Nasi. Klarinetist i sazeve �sht� Usta Josif Shukollari, drejtues i grupit Qiriako Vangjeli, piktor Aleks Todhe dhe kryetar i shoq�ris� Niko Mihali.� Regjistrimet muzikore t� grupit �Elena Gjika� jan� pran� R.T.V shqiptar. Shoq�ria �Elena Gjika� �sht� shoq�ria themeluese e seksionit shqiptar t� CIOFF-it. Selia e shoq�ris� �sht� n� qytetin e P�rmetit.

Lit: Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Shoqata
�Demir Zyko�

Shoqat� kulturoro-artistike folklorike e rrethit t� Skraparit.
Enci. Shoqata kulturoro-artistike folklorike �Demir Zyko� u krijua m� 10 tetor 1997 n� qytetin e �orovod�s. Me veprimtarin� e saj ajo ruan dhe zhvillon tradit�n e k�ng�s polifonike t� Skraparit dhe nj�koh�sisht p�rjeton emrin e k�ng�tarit m� t� shquar t� k�saj tradite, Demir Zykos. N� k�t� shoqat� marrin pjes� k�ng�tar�t m� t� mir� t� gjith� rrethit, grupi popullor i grave, i burrave, valltar� si dhe muziktar� popullor� me vegla. Kryetar i shoqat�s dhe themelues i saj �sht� muziktari Ylli Qafoku. Selia e shoqat�s �sht� m� qytetin e �orovod�s. Shiko Zyko Demir.

Sholla Pavllo:

(Kor�� 1923) �Artist i Merituar�, mjesht�r i kultivimit t� k�ng�s popullore.
Enci. Mbaroi shkoll�n rumune �P. Ballamaci� e m� pas shkoll�n qytetase n� Kor��. Dashurin� dhe pasionin p�r k�ng�n, ia m�koi n�na e tij Zaha, e cila k�ndonte shum� mir�. N� formimin artistik t� Pavllos ndikuan dhe m�suesit e shkoll�s fillore Deman Lena dhe D. Simaku. Aktivizohet n� vitin 1935 n� Shoq�rin� Kulturore �Agron�. N� nj� mosh� t� njom� k�ndon �Kozazhin� n� vitin 1936, e m� pas kendon s� bashku me Tole Adhamin. N� vitet 1945 � 1947 Pavlloja aktivizohet si k�ngetar e me von� si solist n� korin e ushtris�. Pas k�saj periudhe fillon dhe mbledh folklorin muzikor t� zon�s s� Kor��s si dhe drejton disa festivale folklorike. N� vitin 1978, Pavlloja s� bashku me J.Mingen dhe Jorgo Panajotin do t� organizonin ekspedita folklorike n� t� cilat krahas mbledhjes s� folklorit evidentonin edhe bart�s s� shquar t� tij. Pavlloja nj� vend t� r�nd�sish�m do t�i kushtonte interpretimit, pasi �sht� interpretimi ai q� sipas tij i jep jet� k�ng�s. Nj� interpretues qe ka evidentuar p�r her� t� par� k�ng�n e kurbetit ka qen� Sherif Cobani i sazeve �Demka&Hajro�, e m� pas Eli Fara me �Qeraxhi q� nget karvan�. Po k�shtu interes do t� tregonte dhe p�r k�ng�t historike t� k�nduara nga Lefter Pulici-marr�s dhe Spiro Gramozi-prer�s nga Drenova. M� pas punoi p�r t� p�ragatitur ansamblin �Voskopolea�, nj� �nd�rr qe e kishte shoqeruar gjate gjithe jetes per te ngritur ne skene kengen Arumune dhe per ta vene at� perkrah kenges e folklorit shqiptar. Ka mbledhur dhe regjistruar me dhjetra k�ng�, melodi dhe valle popullore, s� bashku me transkiptimet muzikore t� realizuara nga ai vet�. P�r pun�n e palodhur dhe mjesht�rin� e tij artistike n� vitin 1975 ju dha titulli �Artist i Merituar�.

Sh.K.A.-Kosov�:

Shoq�ri kulturore artistike.
Enci. SH.K.A. jan� organizime artistike p�r t� rruajtur, nxitur dhe propaganduar folklorin muzikor t� �do treve t� Kosov�s si dhe traditat shqiptare n� p�rgjith�si. Nd�r Sh.K.A-Kosov� p�rmendim: �Trojet tona�-Prishtin�, �Ideal�t�-Gjakov�, �Nora�-Preshev�, �Luigj Gurakuqi�-Harilaq, �Foleja�-Prishtin�, �Gurra�-Gjilan, �Mic Sokoli�-Gjilan, �Idriz Seferi�-Zheg�r, �Bajram Curri�-Shurdhan, �Rugova�-Rugov�, �Ismail Qemali�-Koretin etj. Nd�r aktivitetet folklorike t� k�tyre shoq�rive p�rmendim festivalin �Gurra popullore�-Gjilan, �Kosovarja k�ndon�-Ferizaj, etj.

Sh.K.A.- Maqedoni:

Shoq�ri kulturore artistike.
Enci. SH.K.A. jan� organizime artistike t� shqiptar�ve n� Maqedoni p�r t� rruajtur, nxitur dhe propaganduar folklorin muzikor t� �do treve si dhe traditat shqiptare n� p�rgjith�si. Nd�r SHKA-Maqedoni evidentojm�: �Xheladin Zeqiri�-Tetov�, �Shpresa�-Velesht�, �Emin Duraku�-Shkup, �Ibe Palikuqi�-Shkup, �Drita�-Livadhi, �Huzri Tahiri�, Sellc, Tetov� etj. Nd�r aktivitetet folklorike t� k�tyre shoq�rive p�rmendim: �Sharri k�ndon�-Tetov�, festivali i SHKA-ve-Strug�, etj.

Shqiptare monodia-homofonia:

Klasifikim p�r muzik�n popullore nga lumi Shkumbin e n� veri.
Etim: Nga gr. q� do t� thot� nj� z�.
Enci. Sipas Sokolit: atje ku flitet geg�nishtja kemi muzik� homofonike-monodike. Me monodi do t� kuptojm� t� k�nduarin e nj� linje t� vetme melodike, nga nj� ose edhe nga nj� grup k�ng�tar�sh. E r�nd�sishme n� k�t� rast �sht� q� t� jet� vet�m nj� linj� melodike. N� rastet kur kemi nj� k�ng�tar ose nj� grup k�ng�tar�sh q� k�ndojn� nj� linj� melodike dhe q� nj�koh�sisht k�ta shoq�rohen nga nj� veg�l ose grup veglash muzikore, do ta quajm� monodi me shoq�rim. Vet�kuptohet q� shoq�rimi duhet t� jet� i tipit ritmik, harmonik dhe melodik. K�t� kuptim i jepnin edhe grek�t e vjet�r monodis�, me t� cil�n kishin parasysh pik�risht k�ng�timin vet�m t� nj� linje muzikore nga nj� k�ng�tar. Ky koncept u p�rdor nga antikiteti deri n� mesjet�. N� t� gjitha ato raste kur p�rdoret termi homofoni, duhet t� kuptojm� se t� thuash muzik� homofonike apo muzik�s monodike �sht� e nj�jta gj�. N� k�t� rast ndryshon konteksti i fjal�s, pasi fjala me origjin� greke homofoni q� do t� thot� �nj� z�, p�rdoret vet�m n� rastet kur duhet t� thuash t� kund�rt�n e fjal�s polifoni, fjal� q� rrjedh po nga greqishtja, me kuptimin �shum� z�ra�. Pra, n� m�nyr� korrekte mund t� shprehemi se n� Veri kemi muzik� HOMOFONIKE dhe n� Jug kemi muzik� POLIFONIKE. Lidhur me t� dh�nat mbi monodin� popullore shqiptare, duhet t� themi se ato na vijn� nga drejtime t� ndryshme dhe s� pari nga zbulimet arkeologjike t� b�ra mbi territorin ku sot konstatohet i k�nduari muzikor monodik shqiptar. Prof. Sokoli evidenton nd�r t� dh�nat p�r ekzistenc�n e kultur�s muzikore monodike t� shqiptar�ve verior�, at� q� lidhet me zbulimin e fyellit n� vendbanimin parahistorik t� Runikut-Kosov�. Sipas tij: kjo veg�l frymore i p�rket epok�s s� mesme t� eneolitit�. Nga shek. XV para e.r., kemi nj� unaz� t� gjetur n� nj� kod�rvarr ilir n� �inamik t� Lum�s. N� gurrin e unaz�s �sht� gdhendur figura e Panit brino� me k�mb� dhie, duke i r�n� nj� vegla frymore me dy tyta t� big�zuara. M� tej sipas Prof. �abej, n� nj� dokument t� vitit 1285 p�r ekzistenc�n e gjuh�s shqipe t� gjendur n� arkivat e Dubrovnikut (Raguz�s) thuhet se: d�gjova nj� z� q� th�rriste n� mal n� gjuh�n shqipe�. K�tu besojm� se d�gjuesi n� fjal� ka patur parasysh aktin e k�ng�timit n� distanc� t� k�ng�ve maje-kraje. Prof. Sokoli p�rmend gjithashtu edhe nj� fakt historik t� vitit 1395, fakt i cili lidhet me pjes�marrjen e disa muziktar�ve popullor� n� panairin e manastirit t� Rotezit (n� veri t� Shqip�ris�). Kemi t� dh�na t� tjera q� na vijn� prej veprave t� let�rsis�, si p.sh informacionet q� jep p�r t� qar�n e Lek� Dukagjinit mbi vdekjen e Sk�nderbeut Marlin Barleti, at� p�r veglat muzikore Gjon Buzuku tek �Meshari�-1555, apo Pjet�r Bogdani tek ��eta e Profet�ve�. Shtjef�n Gje�ovi m� 1905, vuri n� pah n� shtypin e atyre viteve vlerat e m�dha t� k�ng�ve legjendare. Krahas saj, gjat� pun�s studimore q� b�ri p�r mbledhjen dhe botimin e� �Kanunit t� Lek� Dukagjinit�, gjejm� se sa fort ishte nd�rfutur muzika n� jet�n dhe vdekjen e shqiptar�ve. N� Kreu IV, pika 46-Dasma, p�rcaktohet se n� das�m: pika �e� dhe �g� legjitimohet �k�nga dhe vallja�. Interesimi m� i plot� n� k�to vite vjen nga Pat�r Bernardin Palaj i cili prej vitit 1919 filloi mbledhjen dhe sistemimin e eposit verior duke prezantuar me 1924 tek �Hylli i Drit�s� se: k�ng�t e kreshnik�ve jo ve� se s�ishin p�r t�u p�rbuz�, por p�rkundrazi do t� �moheshin si visare literatyre, si monumente t� gjalla fisnikije shpirtnore e si p�rfytyrimet e past�rta t� karakteristikave kombtare�. Puna e pat�rve fran�eskan� u finalizua me botimin n� vitin 1937 t� v�llimit �Visaret e kombit-4�, V�ll. II, �Kang� kreshnik�sh dhe legenda�. N� vitet vitet 1933-1934 n� Novipazar, realizohet nj� ekspedit� folklorike e kryer nga ana e Universitetit t� Harvardit. Ekspedita p�rb�hej nga Milman Peri dhe Albert Lord. Me materialet e mbledhura prej rapsod�ve shqiptar�, n� vitet 1953-54 u botuan dy v�llime folklorike. M� 1934, Prof. Eqrem �abej duke folur p�r k�ng�t epike t� shqiptar�ve v� re se: n� veri k�to k�ng� p�rcillen me lahut�. M� tej evidenton edhe k�ng�t me tepsi n� t� cilat k�ng�tarja gjat� k�ng�timit rrotullon me dor� me t� shpejt� nj� tepsi bakri. Disa vjet m� von� lidhur me muzik�n qytetare t� Shqip�ris� Veriore ai v�ren magjin� e tyre orientale, nd�rkoh� q� po sipas tij melodit� q� do t� jen� muzikalisht dhe kronologjikisht m� t� vjetra, rojn� n� k�ng�t e Mal�sor�ve t� Shqip�ris� Veriore. Kjo k�ng� solo e fort� �sht� shprehja e q�mo�me e mal�sorit t� lir�, gjurma ting�llore e fundit e shtres�s primere t� kultur�s shqiptare�. K�tu do t� rendisnim edhe kontributet modeste q� dhan� Pjet�r Dungu m� 1940 me botimin e transkiptimeve me muzik� popullore homofonike tek �Lyra Shqiptare�, si dhe Gjon Kujxhia me �Valle komb�tare�, t� botuar n� Firence m� 1943. Realisht, vet�m pas �lirimit u b� e mundur q� t� thelloheshin studimet edhe n� folklorin muzikor monodik t� Shqip�ris� veriore. Punimi i par� i plot� mbi t� gjendet n� vepr�n e Prof. R. Sokolit �Follklori muzikor shqiptar�-morfologjia, Tiran� 1965. Pas k�saj vepre, punime t� tjera shkencore me pesh� si �K�ng�t mal�sor�e shqiptare� i Dr. Rexhep Munishit, Prishtin� 1987; �Veglat muzikore t� popullit shqiptar� i autor�ve Sokoli, Miso; etj soll�n nj� zgjerim te informacionit shkencor dhe t� transkiptimeve muzikore popullore mbi k�t� pjes� t� r�nd�sishme t� folklorit muzikor shqiptar. Nj� material i pasur me mbledhje muzikore t� monodis� shqiptare gjendet pran� arkivit t� Institutit t� Kultur�s Popullore n� Tiran�. Shiko transkiptimet.

Shqiptare iso-polifonia:

Klasifikim p�r muzik�n ton� popullore nga lumi Shkumbin e n� jug.
Enci. Iso-polifonia shqiptare �sht� realisht nj� nd�r supervlerat e folklorit muzikor shqiptar por dhe t� tradit�s bot�rore folklorike n� p�rgjith�si. Struktura e nd�rtimit t� shum�z�r�shit polifonik, lab apo tosk, �sht� shprehje e drejtp�rdrejt� e unitetit gjenetik t� llojit.
N� Tosk�ri shum�z�r�shin e gjejm� me k�t� organizim strukturor:

����� Z�ri I� -�ia hedh�-hedh�si ose marr�si��������������
����� Z�ri II -�ia pret�-prit�si
����� Z�ri III-�mbajn� z�n�� -iso

N� Lab�ri:

(tre z�r�shi)�����
����� Z�ri I-�ia merr�-marr�si
����� Z�ri II-�ia kthen�-kthyesi
����� Z�ri III-�ia mbush�-mbush�sat-iso�

(kat�r z�r�shi)
����� Z�ri I-�ia merr�-marr�si
����� Z�ri II-�ia kthen�-kthyesi
����� Z�ri III-�ia hedh�-hedh�si
����� Z�ri IV-�ia mbush�-mbush�sat-iso

Prej praktik�s qindra shekullore jan� nd�rtuar formulat e m�sip�rme t� cilar shprehin n� thelb struktur�n e iso-polifonis� popullore, ajo e cila ng�rthen n� nj� t� vet�m tiparet e ve�anta t� z�rave t� tjer�, p�rb�r�s t� shum�z�r�shit.

Lit: Sokoli Ramadan, �Folklori Muzikor-Morfologjia�, Tiran� 1965; Shituni Spiro, �Polifonia labe�, Tiran� 1989; Kruta Beniamin, �Polifonia dyz�r�she e Shqip�ris� jugore�, Tiran� 1989; Tole Vasil S; �Folklori muzikor-polifonia shqiptare�, Tiran� 1999 etj.

Shprehje, proverba dhe fjal� t� urta me p�rdorim t� muzik�s popullore:

Shprehjet, fjal�t e urta dhe proverbat kan� nj� funksion shum� t� theksuar komunikativ. Sipas Panajoti & Xhangolli: proverbat jan� n� thelb gjykime e vler�sime t� mir�fillta situatash e shfaqjesh nga m� t� ndryshmet t� jet�s materiale e shpirt�rore. N� k�t� kontekst, vendi q� z�n� n� to element�t e muzik�s popullore shqiptare, jan� tregues i qart� i popullaritetit t� muzik�s popullore si dhe i qart�sis� s� kuptimit q� fiton proverbi duke p�rdorur pik�risht element� nga muzika popullore. Nisur nga kjo, shprehjet, fjal�t e urta dhe proverbat popullore me p�rdorim t� muzik�s popullore i gjejm� t� p�rhapura dhe p�rdorura n� gjith� hap�sir�n etnokulturore t� shqiptar�ve. Ja disa prej tyre:

Jo t� rrifet lodra me tre topuza
Tiran�

Bjeri se i bie bukur tamburas�
Kor��

I bie birbilit n� t� kthjell�t����
Fitore

Bilbili te kafazi s�k�ndon nga qejfi, por nga marazi
Shkod�r

Del fjala thohet, del kanga knohet
Veri

Jasht� valles shum� k�ndime din�
Jug

F�mija asht bilbili i sht�pis�
Elbasan

S`b�het dasma me nj� fyell
Voskopoj�

Me ja ngjit� kumon�n Gosh�s
Drenic�, Kosov�

U nis p�r mevlud e duel surle e tupan
Drenic�, Kosov�

M�so k�ng�t e dyfegut, t�i shp�tosh prit�s e shtegut
Delvin�

N� mes t� daulleve, na edhe zurnan�
Skrapar

Gazi dhe k�nga, mortjes thyer� k�mba
Shqip�ri e Jugut

N� mes t� daulles nj� zurna
Kor��

Nuk blihet m� par� zilja, pasandej lopa
Kor��

Nisi t� k�ndon si birbili, �po s�k�ndoi as si curruliu
Lab�ri

K�nga rr�fen zogun, fjala tregon burrin
Shqip�ri e Jugut

Pas k�mbor�ve q� d�gjova, thash� se kishte stan
Shqip�ri e Jugut

Po d�gjove daullen, dasm�n e ke prapa
Shqip�ri e Jugut

M� qani ju shoqe burrin, se un� do shkoj n� dasm�
Dardh�

�sht� si duduk me tul
Polen�
�
Tunde mir� k�mbor�n, meq� je plak sht�pie
Myzeqe

�sht� gomar me zile
Kor��

Kush �sht� i zoti, me nj� tel i bie ongarit
Skrapar

Me nj� tel s�i bihet ongarit
Skrapar

Vait t� gruase anmiqve, mos u z� bes�
Muzh�ek-Triepsh

Vallen nuk e lot mir� ay q� e heq, por ay q� ia mban
Shqip�ri e Jugut

Vuri kamban�n
Plas�

Ishte krip� e daulle
Karkanjos
�
Ja ngriti pizgat
Kor��
�
Kan� lidhur pizgat n� nj�
Zvezd�

S`trembet ujku nga k�mbor�t
Xerje

Ju b� z�ri g�rnet�
Kor��

E ka z�rin k�mban�
Kor��

Ku di derri k�mbor�?

Lit: �Gjurmime albanologjike�, 1/1971, Prishtin� 1971; �Fjal� t� urta t� popullit shqiptar�, Tiran� 1983; Panajoti, Jorgo �Funksioni komunikativ i fjal�ve t� urta�, tek� �Kultura Popullore�, 1/1991; Tole. Vasil S, �Muzika dhe let�rsia�, Tiran� 1997 etj.

SH.Q.K.P

Sht�pia Q�ndrore e Krijimtaris� Popullore. Institucion shtet�ror n� fush�n e folklorit muzikor dhe koreografik me q�nd�r n� Tiran� i cili kreu veprimtarin� e tij gjat� viteve 1960-1990.
Enci. Nj� nd�r fushat e veprimtaris� s� tij ishte botimi i krijimtaris� popullore dhe i krijimtaris� popullore t� p�rpunuar. Pran� tij funksiononin edhe kurse t� ndryshme trainimi n� fush�n e vokalit dhe veglave t� ndryshme muzikore. Nj� pjes� t� konsiderueshme t� botimeve t� tij i kreu n� bashk�punim me Institutin e Kultur�s Popullore n� Tiran�. Nd�r organet periodik� t� botuara prej tij p�rmendim: �K�nga jon�, �Folklor koreografik� etj. Nj� z� i veprimtaris� s� tij ishte edhe botimi i partiturave muzikore t� krijimtaris� muzikore shqiptare. Me urdh�rin nr. 124, dt. 06.06.1994 t� Ministris� s� Kultur�s Rinis� dhe Sporteve, SH.Q.K.P ndryshon em�rtimin dhe tani e tutje ky institucion quhet �Q�ndra Komb�tare e Veprimtarive Folklorike�. Nd�r aktivitetet e organizuara prej saj p�rmendim �Takimin e Sazeve t� Jugut�, Kor�� 1994; �Festivalin e k�ng�s popullore qytetare�, Elbasan 1996-1997; Festivalin Folklorik Komb�tar, Berat 1995-Gjirokast�r 2000 etj.

Lit: �Vjetar kulturor 1994�, Tiran� 1995 etj.

Shternon:

Fjal� e praktik�s muzikore popullore.
Enci. Fjala shternon p�rdoret p�r t� treguar n� rast se vegla muzikore popullore ting�llon apo jo. Me k�t� m�r e gjejm� t� p�rdorur n� Mal�sin� e Madhe.

Shtrakallk�:

Rraketake.
Enci. N� trajt�n �shtrakallk� e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Peshkopis�.
Shiko fjal�n �rraketake�.

Shyti Ndue:

Muziktar i shquar popullor n� interpretimet n� veglat popullore t� Shqip�ris� s� Veriut.
Enci. Nj� nd�r ve�orit� e muziktarit popullor Ndue Shyti ka q�n� vlera e interpretimit t� tij n� shum� vegla popullore. P�rve� rolit t� tij t� padiskutuesh�m si solit, Ndue Shyti ka luajtur nj� rol t� r�nd�sish�m edhe n� konsolidimin e formacioneve me vegla t� muzik�s popullore t� rrethit t� Puk�s. N� z�rin M.V (muzik� veriore) t� Fonotek�s s� Radio-Tiran�s gjenden edhe k�to in�izime t� Ndue Shytit:

viti 1966, nr. 20-�Melodi popullore me kavall�
viti 1966, nr. 21-�Melodi popullore me fyell�
viti 1966, nr. 33-�Pjes� me �ifteli e akorduar me dy tela t� barabart��
viti 1966, nr. 35-�Melodi me �ifteli�
viti 1966, nr. 47-�Melodi mal�sore me �ifteli�
viti 1967, nr. 71-�Melodi me �ifteli�
viti 1967, nr. 101-�Melodi me �ifteli�
viti 1968, nr. 87-�Melodi me bilbil�
viti 1973, nr. 122-�Melodi me bilbil�
viti 1973, nr. 124-�Melodi me �ifteli�
viti 1973, nr. 132-�Melodi vallesh popullore me orkestrin��
viti 1973, nr. 139-�Mal�sia n� fest�, me orkestrin� popullore
viti 1978, nr. 151-�Tinguj zemre�
viti 1979, nr. 158-�I k�ndojm� jubileut�, orkestrina popullore Puk�
viti 1981, nr. 165-�G�zimi i shartar�ve�, orkestrina popullore Puk�
viti 1983, nr. 174-�Melodi me �ifteli dhe sharki�.
viti 1983, nr. 175-�Melodi me orkestrin� nga FFK�
viti 1988, nr. 195-�Melodi orkestrale�
viti 1990, nr. 203-�Melodi orkestrale�

N� vitin 2000, p�r kontributin e Ndue Shytit n� muzik�n popullore, nga Bashkia e Puk�s i jepet titulli �Qytetar Nderi�.

Lit: Grillo Kozma, �Nj� nga instrumentist�t m� virtuoz� t� Ballkanit�, �Vatra e kultur�s�, 5/1973; Baxhaku Dilaver, �Rrug� me k�ng�, rev. �Ylli�, 1/1974; Gjoza Roland, �Virtuozi dhe orkestrina e tij�, tek �Drita�, 1978, 13 gusht; Nushi Sabrie, �Zhvillimi i muzik�s orkestrale n� rrethin e Puk�s�, �Kultura Popullore�, 1/1982; Braho Esat, �Artisti i Popullit Ndue Shyti�, KOMBI, Tiran� 1996, nr. 42, 1 tetor etj.