Enciklopedia - Germa E

E:

Zanore mbi t� cil�n mbahet zakonisht isoja n� k�ng�t iso-polifonike t� Shqip�ris� s� Jugut.

Ekspedita folklorike shqiptaro-gjermane:

Ekspedit� k�rkimore shkencore n� fush�n e folklorit shqiptar.
Enci. Nj� nd�r interesimet m� t� m�dha t� studiuesve t� huaj p�r folklorin muzikor shqiptar z� fill me ekspedit�n shqiptaro-gjermane, e kryer nga muaji Maj deri n� Gusht t� vitit 1957. Kjo ekspedit� u realizua si nj� nd�rmarrje e p�rbashk�t mes Akademis� s� Shkencave Gjermane n� Berlin (Instituti p�r Folklorin Gjerman) dhe� Ministris� s� Kultur�s s� Shqip�ris�. Intenerari i ekspedit�s ishte si m� posht�: ekspedita filloi pun�n n� zon�n e liqenit t� Ohrit, pastaj n� Mok�r, n� rrethin e Pogradecit dhe t� Kor��s, n� Kolonj� e Leskovik, P�rmet, K�lcyr�, Gjirokast�r, Sarand� (Borsh dhe Himar�), n� Dukat t� Vlor�s, n� mal�sin� e Kurveleshit, n� Myzeqe dhe Mallakast�r, n� Fier, Berat, Lushnj� dhe Skrapar. An�tar�t shqiptar� t� ekspedit�s ishin Albert Paparisto dhe Ramadan Sokoli. An�tar�t gjerman� ishin gjuh�tari Wilfried Fiedler, tekniku Johanes Kyritz dhe etnomuzikologu Erich Stocckman. Materialet muzikore t� regjistruara gjenden n� arkivat gjermane.

Ekspedita foklorike e Universitetit t� Harvardit:

Ekspedit� k�rkimore shkencore n� fush�n e folklorit shqiptar.
Enci. Ekspedit� folklorike e kryer nga ana e Universitetit t� Harvardit n� vitet 1933-1934 n� Novipazar. Ekspedita p�rb�hej nga Milman Peri dhe Albert Lord. Interesi yn� lidhet me faktin se kat�r nga pes� rapsod�t e shfryt�zuar p�r k�rkime dhe mbledhje folklorike ishin me origjin� shqiptare. Rapsod�t ishin: Sali Uglanini, Xhemal Zogiqi (Zogu), Sulejman Makiqi dhe Ali Fulanini. Rapsodi i pest� ishte nga Hecegovina me emrin Sulejman Fortiqi. Me materialet e mbledhura prej tyre, n� vitet 1953-54 u botuan dy v�llime folklorike. N� fillim t� teksteve t� �do rapsodi jan� vendosur t� dh�nat rreth jet�s dhe origjin�s s� tyre.

Lit: �Serbocroatian heroic songs�, Volume I, Beograd & Cambridge 1954; �Srpskohorvatske junacke pjesme�, Knjiga II, Beograd i Kembrixh, 1953 etj.

Elenica:

K�ng� dhe rituale f�mij�sh.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Kuk�sit.

E marrin pas:

Sinonim i fjal�s marr�si.
Enci. Z�ri i par� i k�ng�s iso-polifonike jugore. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Elbasan.

Epevent:

Nelogjiz�m i krijuar nga Ismail Kadare n� vepr�n e tij letrare.
Enci. Epevent n�nkupton �ep�-in me lahut� (rapsodin� me lahut�-sh�nimi yn�) q� luhet n� nj� �ast t� caktuar nga lahutari popullor.

Epirote:

Fjal� e praktik�s muzikore popullore.
Enci. Epirote n�nkupton faktin se melodia me vegla ose k�nga popullore e ka origjin�n e saj nga Epiri.

Lit: Mid�hat Frash�ri ���shtja e Epirit�, Tiran� 1998; Thycydides (460?-40? B.C), �The Peloponesian War�, 2 vol. University of Michigan Press 1959;� Strabo, (63BC-AD 19), �The nations of Epirus are Pelasgic� tek �The geography of Strabo�, 3 vol. London 1889; Pliny, �Natyral history�, 10 vol, London 1947; P. Wisowa, �Real- Ecyclopedie der classichen Altertums-wissenschaften�, s.v. Epirus, Stuttgard 1894-1948; H. Treidler, �Epirus im Altertum�, Leipzig 1917; D. Mustilli, �Gli Iliri nell�Epiro� tek �Le terre albanesi redente II, Ciameria�, Roma 1941; Emanuele Polito �I Musachi di Berat�, �Storia e genealogia della famiglia Musachi, scritta da Giovanni Musachi Despota d�Epiro�, Italy 1996; Sami Frash�ri, �Shqip�ria, ǒka q�n�, ǒ �sht�, e �do t� b�het�, Tiran� 1924; �Ilir�t dhe Iliria te autor�t antik�, burime t� zgjedhura p�r historin� e Shqip�ris�, Vol I, Tiran� 1965; Edvin E. Jacques, �The Albanians, An Ethnic history from prehistoric times to the present�; Hasan Ceka, �N� k�rkim t� historis� ilire�, kap. �P�rputhje onomastike ilire-epiriote�, �Epiri n� koh� t� lasht� , �Historia politike e Epirit� dhe n�n kap. �Kultura�; �Burime t� zgjedhura p�r historin� e Shqip�ris�, Tiran� 1962; �Dokumente t� shek. XVI-XVII p�r historin� e Shqip�ris�, Vol. I, Tiran� 1989; Vol. II, Tiran� 1989; Vol. III, Tiran� 1989; Vol. IV, Tiran� 1990; Arben Puto, �Pavar�sia shqiptare dhe diplomacia e fuqive t� m�dha�, 1912-1914; P�llumb Xhufi �The ethnic situation in Epirus during the middle ages� tek �Studia Albanica�, nr. 1-2, Tiran� 1994; Dhimit�r S. Shuteriqi �Naim Frash�ri�, Tiran� 1982; Dhimosten Budina, �P�rkat�sia etnike ilire e fiseve epirote�, tek �Ilir�t dhe gjeneza e shqiptar�ve�, Tiran� 1969; Edith Stickney, �Shqip�ria Jugore ose Epiri i Veriut n� ��shtjet Europiane Nd�rkomb�tare, 1912-1923�; Hasan Ceka, �N� k�rkim t� historis� ilire�, Tiran� 1998; Aleksand�r Sip�eviq, �Interpretime albanologjike�, Shkup 1994; Kristo Frash�ri, �Trojet e shqiptar�ve n� shek. XV�, tek �Shqiptar�t dhe trojet e tyre�, Tiran� 1982, Tole Vasil S, �Mbi origjin�n iliro-epirote t� polifonis�, tek �Folklori muzikor-polifonia shqiptare�, Tiran� 1999; Ceka Neritan, �ILIR�T�� etj.

Eposi i kreshnik�ve:

Cik�l k�ng�sh legjendare i shoq�ruar me lahut� me n� qend�r dy v�llez�rit Muji dhe Halili.
Enci. Eposi konstatohet t� k�ndohet n� Mal�sin� e Madhe, Rranzat, Postrib�, Shllak e Dukagjin, Nikaj M�rtur, Krasniqja e Gashi, Byty�i, Berish�, Has si dhe n� Kosov� n� Rrafshin e Dukagjinit me q�ndrat: Pej�, Gjakov�, Prizren, Rahovec, De�an, Istog e Suharek�. Sipas Prof. U�it: eposi i kreshnik�ve p�rfaq�son nj� kompleks poetik dhe etnokulturor. Koha e formimit t� tij lokalizohet t� jet� p�rpara dyndjes sllave n� Ballkan, pra parasllav dhe paraturk. Sipas Sinanit: oposi ka vul�n e p�rballimit t� dyndjes sllave. P�rgjith�sisht skema e nd�rtimit t� vargjeve t� ciklit �sht� e mb�shtetur n� vargjet 6, 8, 10, 14 dhe 16 rrok�she mb�shtetur mbi shkall�t muzikore modale diatonike me ton gjys�m ton. Sipas Prof. Supan: eposi nuk ekziston pa muzik�. P�r shum� studiues t� eposit t� kreshnik�ve, vlera e tij krahasohet me eposin homerik, sagat e Skandinavis�, Kaleval�n, Nilinat ruse etj. Nga shum� studiues jan� v�n� re ngjashm�rit� e eposit ton� me poemat homerike. Nd�r ta p�rmendim Lambertz, Shmaus, Minna Skafte Jensen, etj. Eposi �sht� k�nduar vet�m n� odat e miqve, kuvendet e burrave si dhe n� festa t� ndryshme, pa stimuj material� p�r rapsod�t. Nd�r k�ng�t e ve�anta t� ciklit p�rmendim: Martesa e Mujit�, �Fuqia e Mujit�, �Or�t e Mujit�, �Vaji i Ajkun�s�, �Martesa e Halilit�, �Muji e tri zanat e malit�, �Halili pret Pajo Harambashin�, �Or�t e Bjeshk�s� etj.

Lit: Lambertz. M, �Die Volksepik der Albaner�, Halle 1958; �K�ng� popullore legjendare�, Tiran� 1965; �Epik� legjendare�, V, Tiran� 1966; �K�ng� kreshnike�, Prishtin� 1974; �Rapsodi kreshnike�, Tiran� 1983; U�i Alfred, �Epika heroike dhe roli i saj n� folklorin shqiptar�, tek ���shtje t� folklorit shqiptar�, Vol II, Tiran� 1986; Sinani Shaban, �Eposi shqiptar ka vul�n e p�rballimit t� dyndjes sllave�, tek �Perla�, 2-3/1999; Sinani Shaban, �Eposi� i kreshnik�ve � �, Tiran� 2000 etj.

E thyen:

Sinonim i fjal�s prer�si.
Enci. Z�ri i dyt� i k�ng�s iso-polifonike jugore. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Ballsh.