|
Enciklopedia
- Germa D
|
|
Dahire:
|
Shiko z�rin: �dajre�.
|
|
Daiu Mexhit:
|
Mbledh�s dhe transkiptues
i� folklorit muzikor shqiptar i gjysm�s s� dyt� t� shek. XX.
Enci. Mexhit Daiu s� bashku me Eftim Dherin, regjistrohen nd�r t� par�t
mbledh�s dhe transkriptues t� folklorit muzikor shqiptar. Atyre ju njihet
merita e hedhjes s� bazave t� arkivit muzikor t� Institutit t� Kultur�s
Popullore. Merit� e tyre �sht� gjithashtu edhe botimi p�r her� t� par�
i disa transkriiptimeve me muzik� popullore shqiptare. Nd�r to ve�ojm�
botimin me transkriptime �K�ng� popullore dashurie�, Tiran�, 1965 dhe
�250 k�ng� popullore dasme�, Tiran�,1966. Shiko z�rin:� transkiptimet
e muzik�s popullore.
|
|
Dajre:
|
f.� Veg�l e muzik�s
popullore, tambura, def.
Etim. �abej: prej turq. daire �rreth; dajre� (kjo prej arabishtes),
e cila ka shkuar n� gjith� gjuh�t ballkanike.
Enci. Dajre-defi ka nj� p�rdorim n� gjith� hap�sir�n etnomuzikore shqiptare.
N� Jug t� Shqip�ris� �sht� e nd�rfutur brenda formacionit t� Sazeve, nd�rsa
n� Veri t� saj e gjejm� edhe n� bashk�jetes� me vegla t� tjera popullore.
��������������
�������� Fal� me sh�ndet bilbilit
� ��������������������� Fal� me sh�ndet bilbilit,
� ��������������������� t`na d�rgoj� dajren
� ��������������������� t� na luaj� nusja...�����������
����������������������������������������������� Potkozhan,1960
��������������
�������� -Dum e dum-o po bjen defi
� ��������������������� t�lumet na, na erdh shin Gjergji,..
��������������������������������������� �������Llap-Podujev�,� 1976.
Tek shqiptar�t e Maqedonis�
e gjejm� edhe me trajt�n �dahire� dhe �tagiar�.. E gjejm�
t� p�rdorur edhe n� poezin� e kultivuar shqiptare. Sipas Ali Asllanit:
s�paska m� mir� valle, se k�to me defe. N� muzik�n e kultivuar
shqiptare ka nj� p�rdorim specifik t� k�saj vegle p�r shkak t� timbrik�s
origjinale, si n� rastin e vepr�s p�r orkest�r simfonike t� kompozitorit
Thoma Gaqi �Valle me dajre�, dhe �Kontrast� variacion simfonik t� Vasil
S.Toles. Nj� k�ng� mjaft e njohur popullore e k�nduar n� Shqip�rin� juglindore
quhet �Po bien tri dajre�. E gjejm� edhe si mbiem�r si n� rastin e dajrexhiut
t�njohur shkodran t� shek. XIX� Temo Dajrja.
Lit: Miklosich
TE I 280, I 26, II 99, G. Meyer 59, Kraelitz- Greifenhorst 15v., Lokotsch
464, DLRM 213, Skaljic 205, Skok ER I 375, Papahagi 461 etj.
|
|
Dajrexhi:
|
Muziktari popullor
q� interpreton n� vegl�n e dajres.
Enci. N� Shkod�r dajrexhinj shum� t� d�gjuar kan� q�n� Temo Dajrja, Zef
Spolatria, Filip Koleka, Dush Top�ia, Adem Mani. Duhen p�rmendur edhe
Krenar Mane i sazeve t� Laver Bariut; Xhevit Metani i sazeve t� Fierit,
ai i sazeve t� Delvin�s, Ku�ov�s etj.
Lit: Gurashi, Kol�,
Sheldia. Gjush. �Ahengu shkodran�, alamanaku �Shkodra�, 1961, nr.
1,� fq. 210 etj.
|
|
Dang:
|
onomat.
Enci. Fjal� tingullimituese p�r t� shprehur efektin tingullor t�
goditjes s� disa veglave idiofone si p.sh k�mbana.
|
|
Darabuk:
|
e.m., Veg�l membranofone.
Enci. Darabuku �sht� si nj� qyp i hapur nga fundi dhe n� krye ka
nj� l�kur� t� tendosur. Darabukut i biet me t� dy duart. P�rdoret kryesisht
n� muzik�n popullore t� qyteteve t� Shqip�ris� Q�ndrore dhe Veriore.
Lit: Sokoli. R,� �Gjurmime��,
Tiran�, 1981 etj.
|
|
Darvira:
|
Fyelli i arvanitasve
t� Greqis�.
Enci. Shiko z�rin:� fyell.
|
|
Daulle:
|
f.
Lod�r, veg�l popullore membranofone.
Etim: �abej: prej turq. davul (kjo prej arabishtes), e cila ka
hyr� dhe n� t� tjera gjuh� ballkanike. Emri� i agjentit daullxhi, daullar,
daulltar m.
Enci. Sipas Prof. Cek�s: njoftimin e par� e kemi nga Atheneu (XIII fq.
10) i cili shkruan se Olimpia (n�na e Aleksandrit t� madh), u l�shua n�
m�nyr�n bakhike, me daulle. Del gjithashtu dhe n� veprat e De Rades
(Giordano) si dhe n� poezin� popullore arb�reshe t� Kalabris� (etimologji
e gabuar te Kamarda II 151) Prandaj �sht� nj� nga huazimet e vjetra turke
t� shqipes, dep�rtuar para shtegtimit shqiptar p�r n� Itali. N� Shkod�r
me emrin �Daulla� thirrej orkestra frymore e Frano Ndoj�s, fundi i shek.
XIX fillimi shek XX. N� Kosov� e gjejm� n� trajt�n nok�l. E gjejm�
t� nd�rfutur edhe n� folklorin gojor:
- �`deshe te lejmoni
i bardh�
� ��������������������������������� M� d�rgon djal� beqari,
� ��������������������������������� D�rgoi krushq e daulle,
� ��������������������������������� Kalin me shal� e me lule�
����������������������������������������������������������� Zhulat, Gjirokast�r,
1980
- Na vjen nj� haber i bukur
� ��������������������������������� Binin daullet p�rjashta
� ��������������������������������� binin xhing�r, xhang�r, xhania.�
����������������������� � ��������������������� ����������� Pogradec,
1958
Gjithashtu e gjejm�
t� p�rdorur edhe n� fjal� t� urta si p.sh:� �Bie daullja n� vesh t�
shurdhit�. N� let�rsin� artistike shqiptare, I. Kadare ka krijuar
edhe simbolik�n e daulles n� disa prej verpave t� tij. Nj�rin prej romaneve
t� tij e ka titulluar �L�kura e daulles�. N� romanin �K�shtjella� kemi
�daullet e shiut�, dhe n� ndonj� rast tjet�r gjejm� edhe �Kull�n
e daulleve�.
Lit: �Daulla popullore�,
gaz. �Besa Shqyptare�, 1914; Miklosich TE I 282, TEN� I� 27, II 100, G.Meyer
62. Kraelitz-Greifenhorst 16, Andriotis 231, Skaljic 207, Papahagi 463,
BER I 322; Kadare. Ismail, �Gjakftoht�sia�, Tiran�, 1980; Sokoli.
R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981; Mehmet, Halimi, �Leksiku
i pasivizuar etnofolklorikn� shprehjet frazeologjike�, �Studimi etnografik
i ndryshimeve bashk�kohore n� kultur�n popullore shqiptare�, Prishtin�,
1990; Ceka, Neritan. �Ilir�t�, Sh.B.L.U,� 2000 etj.
|
|
Daullexhi:
|
Muziktari popullor
q� luan n� vegl�n e daulles.
Enci. E gjejm� edhe n� trajt�n daulltar. Nj� daullexhi shum� i
njohur ka q�n� Xhemali To�illa i Kuk�sit;� Lul Cara i A.K.V.P; kat�r daullexhinjt�
e Ansamblit t� Karadakut-Kosov� etj.
|
|
Def:
|
Dajre.
Enci: Me fjal�n def e gjejm� shum� t� p�rdorurn� sazet e Shqip�ris� s�
Jugut. Gjithashtu e konstatojm� t� nd�rfutur edhe n� folklorin gojor:
Dasm e madhe me
miq shum�
Po ja b�n defi bum.(Lapardha, Berat)
Shiko z�rin: dajre.
|
|
�Demka& H�:
|
��Demka & Hajro�
, bab� e bir, k�ng�tar� t� shquar t� sazeve t� Kor��s t� viteve �20-40
dhe interpretues virtuoz� n� violin�.
Enci: I pari �sht� Hajroja me violin� (babai i Demk�s), dhe para tij ishte
i jati i Hajros-Ibrahimi me violin�. Hajroja hodhi i pari far�n q� brenda
familjes s� tij t� mbinte shoq�ria e sazexhinjve �Demka & Hajro�.
Vitet intensive t� veprimtaris� s� Hajros si sazexhi p�rfshihen nd�rmjet
1890-1920, s� bashku me Qamilin e Fam�s, Arifin me llaut� dhe k�ng�tar
etj. P�rve� krijimit t� shoq�ris� �D&H�, Hajros i njihet edhe krijimi
dhe interpretimi i �T� qar�s s� Hajros� apo �Kabaja e Hajros�, e cila
mbahej si himn i asaj kohe. Hajroja vdiq m� 1920. T� tre djemt� e tij,
duke filluar me Demk�n, Shefk�n dhe Rushanin, u b�n� sazexhinj t� njohur
t� viteve 1920-1950. Demka renditet nd�r m� t� shquarit sazexhinj t� qytetit
t� Kor��s (1920-1950). Vazhdoi tradit�n e t� gjyshit dhe babait t� tij,
dhe s� bashku me sazet e Cilo Qorit pat�n ndikimin m� t� fuqish�m p�r
konsolidimin e muzik�s popullore qytetare kor�are. Ishte aq i njohur p�r
vlerat e tij saq� shoq�ria �D&H� u b� formacioni i par� popullor q�
mori pjes� n� nj� ceremoni mbret�rore, si� ishte dasma e Mbretit Zog.
Po me sazet, Demka gjat� nj� turneu n� Itali n� vitin 1938, zgjoi interesin
e shoq�rive diskografike italiane dhe afirmoi veten si nj� virtuoz i llojit
t� tij. Ky �sht� tregues i nj� cikli t� plot� q� tradita t� p�rcillej
m� tej. N� vitet �20 Demka ka patur n� sazet e tij Xhemal Gajden nga P�rmeti
me violin�, Qamilin e Fam�s me g�rnet�, Ki�o Pod�n, Malk�n, Qerimen� me
dajre dhe k�ng�tare, Sherifin me llaut� etj. Pas viteve �30, �40 v�rejm�
z�vend�simin e brezit t� vjet�r dhe daljen e t� rinjve si Sk�nder Xhelin
me g�rnet�, t� pasuar nga f�mij�t e shumt� t� Demk�s, nd�r ta p�rmendim
Sazanin dhe Abazin me fisarmonik�, etj. Atyre si� thuhet n� popull: babai
�U kishte futur n� gjak muzik�n�. Me sazet, Demka aktivizohej kryesisht
n�p�r dasma dhe n� lokalet q�ndrore t� Kor��s. Regjistrimet diskografike
i kan� b�r� kryesisht pran� �ODEON-it�,por nj� pjes� e tyre ka q�n� regjistruar
edhe pran� Radio-Tiran�s dhe m� von� tek Radio-Kor�a �Demka vdes n� vitin
1947.� Nj� nd�r tiparet m� dalluese t� repertorit muzikor t� sazeve t�
k�tij qyteti p�r k�t� periudh�, ka q�n� mbizot�rimi i repertorit muzikor
me vegla n� krahasim me at� vokal. Ky fakt e ka nj� shpjegim, i cili lidhet
me tradit�n muzikore pararend�se n� fush�n e veglave muzikore popullore,
e po aq me interpretuesit e saj t� shquar t� cil�t e kishin kultivuar
k�t� orientim. N� k�t� koh� n� Kor��, p�rve� formacioneve t� sazeve p�rmenden
edhe shum� interpret� t� tjer� t� shquar n� vegla popullore si bakllamaja,
llauta, fyelli. Ndikimi i muzik�s me saze t� qytetit t� Kor��s si dhe
n� p�rgjith�si i sazeve t� jugut, do t� konstatohet m� von� edhe n� interpretimet
e k�ng�tar�ve lirik� si Tefta Tashko Ko�o, Kristaq Antoniu, Mihal Ciko
apo dhe t� kompozitor�ve si Thoma Nasi, Kristo Kono etj,.
Regjistrimet e shoq�ris�
�Demka & Hajro�-Kor�� realizuar pran� �ODEONIT�:
ab������� 242.����
Bej me se ma munde Qyqen. Kenduar prej Cobanit
�����������253.���� Ibrahimi Tepelenes.Kenduar prej Cobanit
ab������� 243.����
As o Perendi me bej nje Pasha.Kenduar prej Cobanit
����������� 259.���� Pare kush t�a preu fustane.
ab������� 244.����
Edhe guret e sokakut. Kenduar prej Cobanit
�����������258.���� Kenga e Hajros (Rush� kuq i bardhe).
ab������� 245.����
Per mbi Tepelene ma kishe shtepine.
����������� 256.���� Ky Bilbil c�asht nje zog. Kenduar prej Cobanit��
ab������� 239.����
Gjarperushke e Malit (Gernete). Lojtur prej Qamilit
����������� 252.���� Kenge e Carcis Topullit. Ibrahim Leskoviku.
ab������� 254.����
Kenge e Mahmudise. Kenduar prej Cobanit
����������� 246. ����Ne merak me shkoi jeta. Ibrahim Leskoviku
ab������� 236.����
Dyshe Berati (Valle). Lojtur prej Rushanit
����������� 234.���� Kenga e Jorgaq Beut. Kenduar prej Cobanit
ab������� 237.����
Valle Devollice. Lojtur prej Qamilit
����������� 264.���� Ali Pasha
ab������� 238.����
E qare e Malkes (Gernete). Lojtur prej Qamilit
����������� 263.���� Atje ku gjendet bukuria. Ibrahim Leskoviku
ab������� 240.����
Valle Dule Beut (Vllahce). Lojtur prej Qamilit
����������� 260.���� Ti moj sycke vetull Gjerpere. Kenduar prej Cobanit
ab������� 241.����
Valle Kolonjarce. Lojtur prej Rushanit
����������� 261.���� Ne Cipe te shamis lidhur nje flori.Kenduar prej Cobanit
ab������� 228.����
E qara e Hajros. Lojtur prej Rushanit
����������� 255.���� Behari c�u lulezua. Kenduar prej Ibrahim Leskovikut
ab������� 229.����
E qara e Malkes te Merenkes. Lojtur prej Rushanit
����������� 235.���� Po si Fleta Engjell i Zotit. Ibrahim Leskoviku
ab������� 230.����
Qan e Ama te Bire. Lojtur prej Rushanit
������������ 233.��� Si kur me nxjerr xhevaire. Kenduar prej Cobanit
ab������� 231.����
Avazi i Abidim Dudumit. Lojtur prej Rushanit
����������� 257����� Zoge ku me qenke ritur. Kenduar prej Cobanit
ab������� 232.����
Me te qare me Gernete. Lojtur prej Qamilit
����������� 262.���� A po pelcas. Kenduar prej Ibrahim Leskovikut
Lit: Bubani.�
Gjergj, �Vdekja e Ajros�, tek� �Shqip�ri e Re�, 1920, 20 Shtator;
Tole. Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran�,
1998 etj.
|
|
Denam baj:
|
B�j fest� me k�ng�
e valle, das�m.
Etim: nga turqishtja
Enci. Sipas Lambertz: dasma �sht� koncepti m� i p�rgjithsh�m, nd�rsa d�frimet
q� b�hen gjat� dasm�s p�rfshihen me fjal�n danam, denam ose
denam e dyzen. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� ciklin e kreshnik�ve
mbi lumin Drin. N� fshatin Radovec, zona e Podgurit n� Kosov�, gjejm�
toponimin qafa e dasmor�ve.
Lit: Maximilian, Lambertz.
�Die Volksepik der Albaner�. Leipzig, Germany, 1958 etj.
|
|
Devolli�e:
|
M�nyr� e k�ng�timit
t� k�ng�s popullore.
Enci. Devolli�e �n�nkupton se vallja, melodija ose k�nga iso-polifonike
e ka edhe origjin�n nga zona etnokulturore e Devollit. Nj� k�ng�tar shum�
i d�gjuar i t� k�nduar�s devolli�e �sht� Ali Kondi (1930), i p�rmendur
�sht� edhe k�ngetari Endri Fifo etj.
|
|
Diare:
|
Vegl� muzikore idiofone.
Enci. Diarja �sht� k�mbor� dyshe. Diarja �sht� nj� k�mbor� e vog�l futur
brenda nj� m� t� madheje. N� shumic�n e rasteve, trupi i jasht�m i diares
l�shon t� nj�jt�n not� me trupin e brendsh�m t� saj. N� ndonj� rast kemi
fenomenin e dy bashk�ting�llimeve t� ndryshme t� t� dy trupave. Ky fenomen
konstatohet n� diaret e p�rdorura nga barinjt� tosk�. Shiko z�rin:� k�mbora.
|
|
Diskografia popullore:
|
Deg� e kujtes�s historike,
dhe e vazhdim�sis� komunikative t� folklorit muzikor shqiptar, kjo krahas
filmave me objekt muzik�n popullore.
Enci. Historia e regjistrimeve diskografike �sht� nj� nga periudhat m�
t� ndritura t� muziktar�ve popullor� patriot� shqiptar�, n� sh�rbim t�
kultur�s son� dhe ��shtjes m� t� madhe t� vendit, asaj p�r �lirimin komb�tar.
S� bashku me abetaret dhe shkollat e para shqipe, n� dhjetvje�arin e par�
t� shek.XX-t� n� Shqip�ri filluan t� p�rhapen edhe pllakat me k�ng� dhe
melodi shqiptare. Arsyet q� shtyjn� muziktar�t shqiptar� drejt regjistrimeve
t� k�tij lloji, jan� t� pandara edhe nga ato muzikore. E �folura e muzik�s�
u parazgjodh prej shqiptar�ve si nj� nga arm�t m� t� forta t� komunikimit,
pasi nuk qe kusht�zuar nga nj� alfabet i domosdosh�m p�r t�u m�suar (si
n� rastin e alfabetit t� gjuh�s dhe shkrim k�ndimit). B�rja e pllakave
u nxit n� nj� far� mase edhe nga nevojat shpirt�rore n� rritje t� popullit
shqiptar p�r k�ng�t vendase. K�shtu, krahas gjith� kultur�s son�, edhe
muzika u rreshtua n� k�t� front t� p�rbashk�t, i cili i gjith� u shnd�rrua
n� nj� z�dh�n�s t� nd�rgjegjes komb�tare t� shqiptar�ve.� Shprehja m�
e mir� e pasqyrimit t� k�saj fryme gjendet n� fjal�t e th�na prej nj�rit
prej pionier�ve t� k�tyre regjistrimeve, Spiridon T. Ilos: � �k�nduam
ato m� t� bukurat k�ng� komb�tare t� cilat an� e mban� do himnojn� kombin
dhe do t� ligj�rojn� gjuh�n e bukur shqipe�. Tanim� �sht� fakt, q�
regjistrimet e muzikant�ve dhe sazexhinjve shqiptar� (n� vitet 1900-1940)
t� b�ra n� firmat diskografike m� n� z� t� koh�s si �COLUMBIA�-Angli dhe
Itali;� �MI-RE RECORD�-U.S.A, �ODEON�-Germany, �HOMOKORD�-Germany, �PATHE�-Franc�,
�VICTOR�-U.S.A, �HIS MASTER�S� VOICE�-Angli, �SAHIBININ SESI�-Turqi, �ISMA
SAVOJA�� etj., jan� nd�r t� parat regjistrime diskografike me muzik� popullore
nga Ballkani e m� gjer�. Pran� �Odeon�-it jan� regjistruar orkestrina
shkodrane e Shtjef�n Jakov�s-Qorrit (1862-1928), Sazet e Selim dhe Hafize
Leskovikut, Ciloja me shok�t (Kor��), Merko Ibrahim Leskoviku, Medi P�rmet,
�Demka & Hajro�, Vangjel Leskoviku, Shuqri Fuga, shoq�ria �D. Prezja�
etj. Pran� �COLUMBIA�-s� kan� kan� b�r� regjistrime� Sazet e Sulejman
Myzeqarit, Zonjush Sofia e Hatixhja, Tiran�, Z.Islami dhe Rizaja, Shoqnija
e Z. Bylbyli (Vlor�), Z. Pal Pali (Shkod�r) etj. Pran� �HIS MASTER�S
VOICE� ka regjistruar Llaqi me shok�t, Zonja Qerime, Selim Laze me
shok�t, Jonuzi me shok�t etj. Pran� �SAHIBININ SESI� n� Turqi jan�
regjistruar sazet e Jonuzit me shok�t, Merko Nazif Leskoviku me shok�t
etj. N� k�t� historik t� regjistrimeve muzikore popullore shqiptare, do
t� rendisnim edhe 36 k�ng�t popullore qytetare shqiptare t� k�nduara nga
k�ng�tarja e shquar lirike shqiptare Tefta Tashko Ko�o, t� regjistruar
pran� shoq�ris� �Columbia� n� Milano-Itali n� vitin 1942 si dhe ato t�
k�ng�tar�ve Kristaq Antoniu; Marie Kraja; etj. Shiko z�rat: A.P.R,
Kraja, Marie; Antoniu, Kristaq.
Lit: Prendushi. Robert,
�Studime dhe diskotek� e pasur p�r k�ng�t shkodrane�, �Bashkimi�,
1988, 3 Prill; Tole. Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s�
Jugut�, Tiran�, 1998 etj.
|
|
Divan:
|
Shkall� muzikore popullore
me origjin� orientale e tipit me dy sekunda t� zmadhuara brenda shkall�s.
Enci: Sipas Sokolit, divani klasifikohet si� perdja e dymb�dhjet�
e ahengut popullor shqiptar q� gjendet vet�m n� muzik�n e qyteteve t�
Geg�ris�, p�rfshi k�tu Shkodr�n, Elbasanin, Kavaj�n, Durr�sin dhe Tetov�n�
E r�nd�sishme t� theksojm� �sht� fakti q� pavar�sisht struktur�s s� prejardhur
t� shkall�s, formulimet melodike mbi k�t� shkall� n� muzik�n ton� popullore,
ruajn� gjurm�t e forta t� origjin�s fshatare t� krijimtaris� muzikore
popullore qytetare.
|
|
Djal�rishte:
|
Klasifikim nga ana
e bart�sve dhe muziktar�ve popullor�, p�r at� pjes� t� repertorit muzikor
i cili u p�rket djemve. E gjejm� edhe n� form�n djemurishte.
|
|
Dorc�-a:
|
ef. Harku i
lahut�s.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� ciklin e kreshnik�ve mbi lumin
Drin.
|
|
Dropullit�e:
|
M�nyr� e k�ng�timit
t� muzik�s popullore.
Enci. Dropullit�e n�nkupton� faktin se vallja, k�nga ose melodija
e ka edhe origjin�n nga zona etnokulturore e Dropullit, zon� e banuar
nga minoriteti grek n� Shqip�ri. Ky klasifikim p�rdoret� kryesisht p�r
vallen dropullit�e, valle e cila �sht� shum� e njohur edhe si koreografi
edhe si melodi n� mbar� Shqip�rin�. Muziktar� shum� t� d�gjuar t� muzik�s
popullore dropullite jan� edhe muziktar�t me vegla t� familjes Mastora.
Lit: �uko Pano, �K�ng�ve
popullore�, rev. �Ylli�, 1964, nr. 11, 12; Loli Kosta, �Ve�ori
muzikore t� valleve t� minoritetit grek�, �Skena dhe ekrani�, 4/1985;
Kasoruho Naxhi, �Gjirokastra e festivalit�, Tiran� 2000 etj.
|
|
Dyjare:
|
Cyl� dyjare.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Lab�ri. E gjejm� t� nd�rfutur
edhe n� folklorin gojor:
Mbaje vesh cylen
dyjare
Un� i bija, ti po qanje
Shiko fjal�n cul� dyjare, bicule.
|
|
Dymbelek:
|
m. Veg�l muzikore
membranofone.
Etim. �abej: Prej turq. dumbelek, tumbelek, qe ka shkuar dhe n�
t� tjera gjuh� t� Gadishullit Ballkanik.� N�p�r dialekte dhe dembelek,
tembelek. �N� Mat e n� Dib�r edhe dymlek, me nd�rhyrje t� dymlek
�lloj pjepri dim�ror�, me etimologji popullore. Te Buzuku ende
em�rtimi paraturk i vegl�s, cimbal.
Enci. Veg�l muzikore, p�rb�het nga nj� kazan bakri gjysm�-sferik,� mbuluar
p�rsip�r me nj� l�kur� gjedhi. E gjejm� t� p�rdorur kryesisht n� muzik�n
popullore qytetare t� Shqip�ris� Veriore si pjes� e formacionit me vegla
shoq�ruese t� k�saj muzike.
|
|
Dyqah
|
Shkall� muzikore popullore
me origjin� orientale e tipit: sol-lab-si-do-re-mib-fa-sol.
Enci: Sipas R. Sokolit dyqahu �sht� perdja e par� e ahengut , perde
q� zakonisht hapet me pjes� instrumentale dhe q� gjendet vet�m n� muzik�n
e qyteteve t� Geg�ris�, p�rfshi k�tu Shkodr�n, Elbasanin, Kavaj�n, Durr�sin
dhe Tetov�n� E r�nd�sishme t� theksojm� �sht� fakti q� pavar�sisht struktur�s
s� prejardhur t� shkall�s, formulimet melodike mbi k�t� shkall� n� muzik�n
ton� popullore, ruajn� gjurm�t e forta t� origjin�s fshatare t� krijimtaris�
muzikore popullore qytetare.
Lit: Sokoli. R, �Folklori
muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran� 1965 etj.
|
|
Dy vet�e Dukat�e:
|
Nj� form� e ve�ant�
e t� k�nduarit t� iso-polifonis�.
Enci. Kjo konstatohet n� fshatin Dukat t� rrethit t� Vlor�s. Nd�r k�ng�tar�t
m� t� njohur t� k�saj k�nge p�rmendim S.Bozhanin, I.Vangjelin etj.
|
|
Dyzen:
|
Fjal� me dy kuptime.
Enci. Sipas Sokolit kuptimi i par� �sht� �akordim i vegl�s� dhe i dyti
�arg�tim muzikor�. N� popull ka p�rhapje m� t� madhe kuptimi i dyt�. Kur
b�het fjal� p�r akordimin e �iftelis�, me fjal�n dyzen kuptojm�akordimin
n� unison t� t� dy telave t� �iftelis�. N� Elbasan me fjal�n dyzenlli
thirren ata q� kan� pasion p�r muzik�n popullore.
|
|
Dyzeni i Rexh�s:
|
M�nyr� e akordimit
t� �iftelis�.
Enci. Sipas Prof. Sokolit, �Dyzeni i Rexh�s� �sht� m�nyra e dyt�
e akordimit t� �iftelis�. N� k�t� m�nyr�, telat e �iftelis� akordohen
n� distanc� sekonde nga njeri tjetri.
|
|
Dyzeni i ri:
|
M�nyr� e akordimit
t� �iftelis�.
Enci. Sipas Prof. Sokolit, �Dyzeni i Ri� �sht� m�nyra e kat�rt
e akordimit t� �iftelis�. N� k�t� m�nyr�, telat e �iftelis� akordohen
n� distanc� kuinte nga njeri tjetri.
|
|
Dyzeni i zakonsh�m:
|
M�nyr� e akordimit
t� �iftelis�.
Enci. Sipas Prof. Sokolit, �Dyzeni i zakonsh�m� �sht� m�nyra e
tret� e akordimit t� �iftelis�. N� k�t� m�nyr�, telat e �iftelis� akordohen
n� distanc� kuarte nga njeri tjetri.
|
|
�D.Prezja�:
|
Shoq�ri muzikore popullore
e viteve �40 t� shek.XX me q�nd�r n� Tiran�.
Enci. Shoq�ria kishte orkestrin�n e saj si dhe grupin e k�ng�tar�ve, n�n
drejtimin e muziktarit t� shquar popullor Riza Tirana me g�rnet�. E ve�anta
p�r k�t� shoq�ri ishte ruajtja e past�rtis� dhe kultivimi i k�ng�s popullore
qytetare tiranase. N� pamund�si t� t� dh�nave m� t� plota rreth saj po
ju paraqesim nj� list� t� p�rmbledhur t� k�ng�ve t� shoq�ris� �D. Prezja�
regjistruar pran� �ODEONIT� n� gjysm�n e par� t� shek. XX:
ab������� � 73.����
Pjes�e I. Kenga e Gani Bej Toptanit
����������� � 74.���� Pjes�e II. Kenga e Gani Bej Toptanit
ab������� � 75.����
Pjes �e I. Kenga e Nepe Elbasanit
����������� � 76.���� Pjes �e II. Kenga e Nepe Elbasanit
ab������� � 77.����
Napoloni
����������� � 78.���� Lale Kameri
ab������� � 79.����
Pjes�e I. Me mallengjim kendon Bilbili
����������� � 80.���� Pjes�e II. Me mallengjim kendon Bilbili
ab������� � 81.����
Jam jetim
����������� � 82.���� Valle Beratce
ab������� � 83.����
Napoloni me Zyle
����������� � 86.���� Ka nje vjet e ca muej
ab������� � 84.����
Kalaja e Durrsit (Pjes�e I.)
����������� � 85.���� Kalaja e Durrsit�� Qava Qava (Pjes�e II.)
ab������� � 87.����
Kallamatjano. R.Tirana me g�rnet�
����������� � 88.���� Valle Daulle
ab������� � 89.����
Shkojshin Zoqt truma truma (Pjes� e I.)
����������� � 90.���� Shkojshin Zoqt truma truma (Pjes� e II.)
ab������� � 91.����
Ju moj Male ju moj Fusha
����������� � 92.���� Ne mengjes lave syt e zes
ab������� � 93.����
Vinte Deti tallas tallas
����������� � 94.���� Asaman ngre shamin
ab������� � 95.����
U qushe heret Sabaile
����������� � 96.���� Marsh Martese
ab������� � 97.����
Jalla Jalla c�eshte kjo Jete
����������� � 98.���� Moj Fellez� e Malit
ab������� � 99.����
Ishin dy kunata
����������� 100.���� Ulu Mal te dali Hena
ab������� 101.����
U shofsh o Muhall e Re
����������� 102.���� Cifte Tele. Fiku vetem
ab������� 103.����
Dik Heta me Tambure
����������� 104.���� Taksim me kenerte. Riza Tirana me shoke
ab������� 106.����
Ceshmja e Bobolles (Pjes� e I.)
����������� 107.���� Ceshmja e Bobolles (Pjes� e I.)
ab������� 108.����
30 Dit e Ramazanit (Pjes� e I.)
����������� 109.���� 30 Dit e Ramazanit (Pjes� e II.)
ab������� 110.����
Sa i ambel asht mueji i Majit
����������� 105����� Peshrefi i Muzikantve te Tiranes
ab������� 111.����
Cen Kavaja (Pjes� e I.)
����������� 112.���� Cen Kavaja (Pjes� e II.)
ab������� 113.����
Ke 7 Vidhat
����������� 114.���� Prej hallit prej sikletit
ab������� 115�����
C�po cuditem moj Hurije
����������� 116.���� Shkojne ne pylle s�me pret Nagacja
ab������� 117.����
Marshalla bukuries t�ate
����������� 118.���� Diell e Hene po shkelqen��������������
ab������� 119.����
Ne Tarabosh bjen qemanja
����������� 120.���� Ylli i Sabahut
ab������� 121.����
Kur del goca ne pazar
����������� 122.���� Pa ndegjoni ju mre Rrapa
ab������� 123.����
Meraku ma i rande se plumbi
����������� 124.���� Krisi pushka Bregut Drinit
ab������� 125.����
Vete me ke cue fjale
����������� 126.���� Ke selvite e Namasgjase
ab������� 127.����
Jalla Zot ma Ban Derman���������
����������� 128.���� Halli im si ka me shkue
ab������� 129.����
Me sabah kam dale ne pazar
����������� 130.���� Leskoviku
ab������� 131.����
Marsh
����������� 132.���� E dashtuna
ab������� 133.����
Shoqnie (Pjes� e I.)
�����������134.�����Shoqnie (Pjes� e II.)
ab������� 135.����
Si mi ke syte mi ke vetullat
����������� 136.���� Ballosh Barja Elbasanit
ab������� 137.����
Qante lulja per lulen
����������� 138.���� Corapet me Meste
ab������� 139.����
Qafsha ty moj Shege
����������� 140.���� Mun te porta te Kishllaja
ab������� 141.����
Dy lule mbas Malit
����������� 142.���� Nusja e re moj Nusja e re
ab������� 143.����
Dy gjisht permbi vetullat
����������� 144.���� Tahir Kadija
ab������� 145.����
Valle e Elbasanit
����������� 146.���� Valle me dy
ab������� 147.����
Valle Loce
����������� 148.���� Valle Kavajce
ab������� 149.����
Kur me shkon Sokakut
����������� 150.���� Shkova ne Ceshme
ab������� 151.����
Valle me Zyle (Pjes� e I.)
����������� 152.���� Valle me Zyle (Pjes� e II.)
ab������� 153.����
Kam shtepin me rasa
����������� 154.���� Shamin e Beqarit
ab������� 155.����
Keng� e Esat Pashes
����������� 156.���� Beb� i Vogel
ab������� 157.����
Leu Ylli i Drites
����������� 158.���� Kur me hyp Difja Bregut
ab������� 159.����
Jasaman aman si u shkrue
����������� 160.���� Udh� e mbare o krushk i pare
ab������� 161.����
Pimzat
����������� 162.���� Vjen xhandari mu ke dera
ab������� 163.����
Ke kujtim t�embel
����������� 164.���� C�jane keta krushqit t�one
ab������� 165.����
Percjellja e Dhandrit
|
|
Dum-dum:
|
Onomat.
Enci. Fjal� tingullimituese p�r t� dh�n� efektin e goditjes n� vegl�n
popullore t� defit ose lodr�s. Si t� till� e gjejm� t� p�rdorur edhe n�
poezit� popullore:
Dum e dum-o po
bjen defi,
t�lum�t na, na erdh Shin Gjergji
Llap,Podujev�
Bie lodra dum,
dum, dum
u lshofsha gjumt, or katun;
Dragu, Dib�r
Lit: �Lirika Popullore-I�,
Tiran� 1988 etj.
|
|
Dungu Pjet�r:
|
Mbledh�s, transkiptues
dhe� botues i folklorit muzikor shqiptar i gjysm�s s� par� t� shek. XX.
Enci. Pjet�r Dungut i p�rket merita kryesore e botimit t� par� me nota
t� muzik�s popullore shqiptare. Botimi i tij n� vitin 1940 �Lyra shqiptare�
p�rmblidhte 50 k�ng� popullore shqiptare nd�r to 19 k�ng� popullore shkodrane,
15 kor�are, 7 kosovare, 5 beratase, 2 elbasanase, 1 vlonjate,� dhe 1 durrsake.
Pjet�r Dungu �sht� gjithashtu edhe themeluesi i sektorit t� muzik�s n�
Radio-Tirana m� 1937.
|