Enciklopedia - Germa �

�akordoj:

Prish bashk�ting�llimin e vegl�s muzikore popullore.
Enci. Akordimi dhe �akordimi i vegl�s, pavar�sisht prejardhjes s� fjal�s, nuk kan� t� b�jn� me tiparet e dhe formimin muzikor q� orientohet prej tingullit t� temperuar.
Shiko z�rin:� akordoj.

�am�ak�z�

Kolofon.
Etim. Sipas Dizdarit nga turq. �amizak�zi q� do t�thot� rr�shir� pishe.
Enci. �am�ak�zi p�doret p�r t� lyer qimet e harkut t� violin�s.Me fjal�n smoll� e gjejm� t� p�rdorur n� Dukagjin. Smolla sh�rben p�r t� lyer qimet e argecit, harkut t� lahut�s.

Li: Sokoli, R. �Gjurmime��, Tiran�, 1981 etj.

�alldis:

I bije vegl�s muzikore.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� ciklin e kreshnik�ve mbi lumin Drin.

�allgi:

�Band� muzikore, saze�.
Etim.� �abej: prej turq. �algi, �algici e cila ka shkuar dhe n� t� tjera gjuh� ballkanike. N� t� folet e Prizrenit edhe emri i agjentit �allgixhi. Sokoli: n� Shkod�r p�rdoret edhe n� trajt� nj�j�s �allgixhi.
Enci: Fjal� me kuptim t� dyfisht�. N� Kraj� ka kuptimin e vegl�s muzikore me dy tela; n� Kosov�: �allgi-t� ose �allgi-at kan� kuptimin e orkestrin�s popullore. Me k�t� kuptim e gjejm� edhe tek shqiptar�t e Maqedonis�. E gjejm� kryesisht t� p�rhapur n� qytetet e Geg�ris� por dhe n� Berat.

Lit: Miklosich TEN II 92;� G.Meyer 444; Mladenov 679; Papahagi 350; RMJ 529; Rilindja 22 Qershor 1974, f. 13; Sokoli. R, �Gjurmime��, Tiran�, 1981;� Murtishi, Kaim. �Ladorishti, histori dhe tradita�, Strug�, 2001 etj.

�am�rishte:

Fjal� e praktik�s muzikore popullore.
Enci.� �am�rishte do t� thot� q� krijimi muzikor popullor i p�rket origjin�s dhe m�nyr�s s� interpretimit t� �am�ve. Sipas studiuesve: �am�ria, nga Delvina gjer n� Art� dhe n� krahin�n e Sulit �sht� Mollosia, e p�rpjet� n� Janin�; t�r�sia etnografike e �am�ris�, n� hap�sirat e Tesprotis�. Sipas Mitkos: �am�ria p�rfshin edhe zona n� skajin jugor t� Shqip�ris� me Konispolin, dhe q�ndrat n� Greqin� e sotme si Margariti, Parga, Suli, Arta, Paramithia, Preveza, Janina. Q� nga viti 1912 pjesa m� e madhe e �am�ris� gjendet n�n sundimin grek. Sipas �abej: n� an�n shqiptare �sht� Konispoli me rrethin�, kurse n� at� greke Filiati, Paramithi, Margariti edhe Filipiadhe, t� rrethuar me nj� numur t� madh katundesh. Sipas Puqeville: �am�t dallohen para kujtdo nga flok�t bjond ose g�shtenj�. N� klasifikimin e p�rgjithsh�m t� muzik�s son� popullore, muzika iso-polifonike e �am�ve renditet brenda tipareve strukturore t� iso-polifonis� toske, me dy dhe tre z�ra. Studiuesi Stochkman mendon se vetit� pasurore t� stilit t� k�ng�s iso-polifonike �ame,� nuk mund t� mbulojn� mar�dh�niet e ngushta t� fqinj�sis� me shum�z�r�shin tosk. Shum� i njohur n� Shqip�ri �shte grupi �am i Rrogozhin�s dhe k�nga e tyre e ��elo Mezanit�, ansambli muzikor popullor ��am�ria� me q�nd�r n� Tiran� etj. Krahas studimeve tona, nj� r�nd�si t� ve�ant� i kan� kushtuar iso-polifonis� �ame studiuesit Doris dhe Erich Stochkman.

Lit: Dojaka. Abaz, �Dasma �ame�, �Studime Historike�, 1966, nr. 2; Eqrem. �abej, �Studime gjuh�sore�� V,�� Prishtin�, 1975; Zeqo. Moikom, �Nj� perl� e artit popullor e mbuluar nga pluhuri i harres�s�, �Adriatiku�, 1988, 20 Shkurt; Beniamin Kruta, �Polifonia dy z�r�she e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1991; P�llumb Xhufi, Hajredin Isufi, �Aneksim i dhunsh�m i �am�ris� nga Greqia dhe lufta e Shqiptar�ve p�r mbrojtjen e saj�, �Studime historike�, nr. 1-4, Tiran� 1996; �Dokumente p�r �am�rin�� 1912-1939, Tiran� 1999; Irakli Ko�ollarit, �Arvanit�t�, Tiran� 1994 etj.

�apare:

Ting�z.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Shkodr�s.
Shiko z�rin: ting�za.

�ap�ra:

L�kur� bag�tije q� mbulon kas�n e lahut�s.
Etim. Nga l�kura me t� nj�jtin em�r.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Mal�sin� e Madhe.

Lit: Rotani, Palok, �Fjalorth muzikor nga Mal�sia e Madhe�, �Kultura Popullore�, 1986, nr. 2 etj.

�ejk�rr:

Veg�l e gjinis� idiofone.
Enci. Sipas Sokolit: tip k�mbore p�r kuaj. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Bulqiz�.

�este:

f.       Veg�l muzikore me tela.
Etim. Sipas �abej: Rossi e p�rdor me kuptimin e harp�s.
Enci. Po sipas �abej: del s� pari te Bogdani (I 104, 2): �e l�kundent� dredhezit e arp�s�, o �estes� �e moveva le corde dell�arpa, cetara�, Cou lavdeja eme, e �esteo �ohemi nd�nat� her�t �Exsurge psalterium, et cithara, exsurgam diluculo� (Psalm 107, 3). Gjithashtu del dhe te Skiroi (Ca. Trad. 489), me trajt�n qeste.

�eteli:

�ifteli.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur tek shqiptar�t e Maqedonis�. Shiko z�rin:� �ifteli.

�engi:

f.       K�rcimtare evgjite.
Etim. Sipas �abej: prej turq. �engi.
Enci. Ka nj� p�rhapje n� mbar� vendin. Tek vepra letrare e Kadares� gjejm� edhe neologjizm�n krye�engije t� formuar prej tij.

��shtje t�
Folklorit:

Revist� shkencore e folklorit shqiptar.
Enci. ���shtje t� folklorit� nd�r t� tjera trajton edhe probleme t� etnomuzikologjis� son�. Revista �sht� botim i Institutit t� Kultur�s Popullore pran� Akademis� s� Shkencave. ��.F� del �do gjasht� muaj.

�ifteli:

e.f., Veg�l muzikore kordofone me dy tela q� gjendet n� veri t� Shqip�ris�.
Etim. Sokoli: nga fjala turke ��ift� dhe nga fjala arabe �tel�. N� greqishte �kitelis� n� maqedonishte �kitelija�.
Enci. Vegla e �iftelis� ka nj� p�rhapje n� veri t� Shqip�ris� dhe n� Kosov�. E gjejm� t� p�rdorur edhe n� fshatrat e �Maqedonis� toske�. Kemi disa lloje �iftelish. �iftelia e vog�l quhet ndryshe edhe �ifteli Dukagjini, sepse kjo �ifteli p�rdoret n� regjistrin e lart�. �iftelia mesatare quhet ndryshe edhe �ifteli Tirane, n� nonj� rast edhe �ifteli Elbasani. �ifteli e madhe quhet �iftelia e Dibr�s, �ifteli e cila nuk kombinohet me sharki p�r shkak t� regjistrit t� saj t� posht�m q� �sht� i ngjash�m me sharkin�. Dy telat e �iftelis� akordohen n� m�nyra t� ndryshme dhe mbi tela luhet me pend� ose me pend�n e b�r� nga l�kura e drurit t� qeshis�. E gjejm� t� p�rdorur kryesisht n� funksion t� vokalit, si veg�l solistike por edhe si veg�l p�rb�r�s� n� ansamble me vegla kordofone dhe membranofone. Zakonisht interpreti n� �ifteli �sht� edhe k�ng�tar.. Vegl�n e �iftelis� e gjejm� t� p�rmendur edhe n� krijime t� ndryshme t� folklorit gojor:

�� �������������������� �iftelia me dy tela,
�� �������������������� fort po vishen grat e veja,
������������������������������������ ���������� Qerret i Madh-Puk�.

Me emrin qyteli dhe qiteli e gjejm� t� p�rdorur n� Kosov�.� N� 16 Maj t� vitit 1966, n� qytetin e Lezh�s formohet ansambli folklorik me emrin ��iftelia� , pjes�marr�s n� t� gjitha festivalet folklorike komb�tare dhe lokale, vler�suar me �mime dhe medalje. Ansambli ��iftelia� dekorohet m� 24 Janar 1970 me urdh�rin �Naim Frash�ri� t� klasit t� dyt�.

Lit: �Melodi dhe valle popullore instrumentale�, Tiran�, 1969; Sokoli. R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981; Miso. P, �Muzik� popullore instrumentale�, Tiran�, 1990, Sokoli. R, Miso. P, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; �obani, Tonin. ��iftelia e festivaleve komb�tare�, �Paralele kulturore�, Lisitan, 2001� etj.

�ifteli me dy bishta:

Tip i ri �iftelie i gjendur dhe p�rdorur n� muzik�n popullore t� Lezh�s.
Enci. Ky tip �iftelie nd�rtohet n� nj� bllok druri t� vet�m me nje kas� rezonance, me kat�r tela t� vendosur dy e nga dy n� secilin prej bishtave. Arsyeja e nd�rtimit t� k�saj dub�l�iftelie lidhet me futjen n� nj� instrument t� dy m�nyrave t� ndryshme t� akordimit t� �iftelis�. Dalja dhe interpretimi i par� publik me k�t� �ifteli u b� n� FFK-Gjirokast�r 2000, nga grupi artistik popullor i prefektur�s Lezh�. N� k�t� tip �iftelia ka interpretuar muziktari popullor Gjergj Froku.

�iftelist:

Muziktari popullor q� interpreton n� vegl�n e �iftelis�.
Enci. Nd�r muziktar�t e shquar popullor� q� jan� evidentuar n� loj�n n� �ifteli do t� p�rmendim: Mark Dod� Pepa (1910-1971); Beqir Prelezi���� (� 1987)-Kosov�, Prendush Gega, Tom Nikolla,� Fatime Sokolin-Bajram Curri; Gjin Shkoza-Vau i Dej�s, Shkod�r; Ndue Shyti-Gojan, Puk�; Sabri Ademi-Tropoj�; D. Kaja-Shupenz�, Dib�r; Mark Mitri dhe Nikoll� Zefi-Dukagjin; Gj. Pacami-Lezh�;� Prel Kol�n-Shkod�r; Sali Mani, Zef Gega, Frrok Haxhia, Azis Ndreu, Fran Pali, etj.

Lit: Kulli, Frano. �Gjin Shkoza-nd�r m� t� njohurit mjeshtra t� �iftelis�, �Drita�, 31 gusht 1986 etj.

�in�inele-ja:

ef. Zile.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� veri.
Shih z�rin: zile.

�irrm�:

f.       Z� i fort�.
Enci. �irrma shfaqet n� form� britme t� mpreht� dhe gjithashtu e g�rvishtur.

�kurdis:���������

f., �kurdisn�nkupton r�nien e lart�sis� fillestare t� telave n� veglat popullore kordofone.
Enci. Sipas Sokolit kjo fjal� p�rdoret n� Shqip�rin� verilindore.

Lit:�Sokoli R. �Gjurmime��, Tiran� 1981 etj.

�oban�e:

Shprehje e praktik�s muzikore popullore mbar�komb�tare.
Etim. Nga persishtja �oban.
Enci. M�nyr� e k�ng�timit dhe interpretimit t� muzik�s popullore sipas �oban�ve. E gjejm� dhe n� form�n �obanisht. Shiko z�rin: vlla�e.

�okane:

Veg�l muzikore popullore e gjinis� idiofone.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� �am�ri.
Shiko z�rin:� bipe.

�okole:

Veg�l muzikore popullore e gjinis� idiofone.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Tepelen�s. Sipas Sokolit, �okoleja �sht� k�mbor� p�r keca.

Lit: Sokoli R. �Gjurmime��, Tiran� 1981 etj.

�omange:

f.       Nj� zog k�ng�tar.
Etim. Sipas �abej: formime onomatopeike t� dala nga m�nyra �in �in e k�ng� s� k�tyre zogjve k�ng�tar�.
Enci. gjejm� t� p�rdorur n� Shpal t� Tiran�s. Sipas �abej: n� Gjirokast�r nj� lloj tjet�r zogu k�ng�tar e ka emrin �ingush.

�omange:

Shkopi i trash� i krahut t� djatht� t� daullexhiut me t� cil�n rrihet l�kura e daulles.
Enci. Fjal�n �omange egjejm� t� p�rdorur n� Pogradec. Me emrin doma�ung �e gjejm� t� p�rdorur n� Lum�, me thurb�z n� Mat�dhe me fjal�n kuk� n� Tropoj�.

�oming�:

Shkopi i bariut.
Enci. �ominga �sht� shkopi i bariut shqiptar q� vjen disi i trash� n� krye. Me �oming� bariu provon dhe luan edhe me zilet dhe k�mbor�t, kur i heq nga qafat e bag�tive dhe i vendos n� rresht n� brend�si t� stanit.

�ulli Jorgo:

(P�rmet 21.04.1942� � P�rmet 11.02.1990)
K�ng�tar i shquar popullor i muzik�s qytetare p�rmetare.
Enci. Jorgua rridhte nga nj� familje p�rmetare me tradita n� fush�n e interpretimit t� muzik�s popullore vokale. Qysh n� mosh�n 15 vje�are aktivizohet n� grupet popullore artistike t� qytetit t� P�rmetit ku nd�r t� tjetra m�son edhe vegl�n e fizarmonik�s. S� bashku me k�ng�tar� t� tjer� t� qytetit t� P�rmetit n�p�r aktivitete t� ndryshme k�ndon k�ng� popullore p�rmetare, kryesisht n� rolin e marr�sit t� k�ng�s. N� shkall� komb�tare ai njihet fillimisht me interpretimin mjesht�ror t� k�ng�s �Falma syn� e zi� n� Festivalin Folklorik Komb�tar t� vitit 1978 me prer�s k�ng�tarin tjet�r t� njohur Ilia Nasi. Ky �ift k�ng�tar�sh, majat e interpretimit t� tyre i arrit�n me sazet e Usta Laver Bariut, ku nd�r t� tjera p�rmendim k�ng�t �Porsi dash manare�, �Potpuri k�ng�sh p�rmetare�, �Hajde dalim nga Lipa� etj. N� interpretimet e tij kishte parasysh p�rvoj�n e tradit�s popullore t� cil�n ai e njihte mir� pasi edhe vet� Jorgua ishte edhe nj� mbledh�s i kujdessh�m i saj. Regjistrimet e tij muzikore gjenden pran� Radio-Tiran�s dhe RTV Shqiptar. N� z�rin �Erotike Jugu� kemi k�to k�ng� t� k�nduara nga Jorgo �ulli:

255����� �Falma syn� e zi�, Ilia Nasi, Jorgo �ulli, 1978, 3�
297����� �Potpuri�, Sazet e P�rmetit, 1980, 3�30�
360����� �Porsi yll m�ngjesi�, Jorgo �ulli, Ilia Nasi, 1982, 4�

Lit: Tole, Vasil S. �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

�yr:

e.f., Veg�l popullore kordofone.
Etim. G.Meyeri 450, pas Hahnit, si fjal� t� geg�rishtes, pa shpjegim etimologjik.
Enci. Tek �FGJSSH�: lloj mandoline me tet� deri dymb�dhjet� tela. Sipas Sokolit: veg�l kordofone e familjes s� tamburave, �sht� e pajisur me 4-6 tela, t� cil�ve u bihet me pend�z. Tek arb�resh�t e Italis� �sht� me 12 tela. P�rmendet edhe n� nj� vjersh� t� Z.Serembes. �abej e jep si �lloj kitare me 12 tela�. E gjejm� kryesisht t� p�rhapur n� Shqip�rin� e Mesme.

Lit: Sokoli, Ramadan.� �Gjurmime��, Tiran�, 1981 etj.