Enciklopedia - Germa L

Lab�e:

Shprehje e praktik�s muzikore popullore.
Enci. Lab�e do t� thot� q� krijimi muzikor popullor dhe m�nyra e interpretimit t� tij i p�rkasin muzik�s popullore iso-polifonike Labe. Shiko labe iso-polifonia.

Lab�risht:

Shiko fjal�n lab�e.

Labe iso-polifonia:

Nj�ra ndarje e iso-polifonis� shqiptare.
Enci. P�rsa i p�rket shtrirjes gjeografike t� Lab�ris�, sipas �abej: me k�t� em�r quhet ajo pjes� tok� jugper�ndimore, kufiri i s� cil�s fillon te katundi Lazarat n� jug� t� Gjirokastr�s. Kufiri lindor shkon prej Lazaratit p�r s� gjati Malit t� Gjer� dhe pjes�s jugore t� Malit t� Picarit gjer n� Tepelen�. K�shtu vazhdon n� per�ndim t� Vjos�s kurse n� t� djatht� t� lumit shtrihet vendi tosk� n� kuptimin e v�rtet� t� ngusht� t� fjal�s. Kufiri z� n� veri katundin Mesaplik af�r Vlor�s dhe vazhdon gjat� nj� vije ideale q� shkon prej Mesaplikut n� Kudh�sin e af�rm; kufirin per�ndimor e p�rb�n deti. Zonat kryesore etnografike q� p�rb�jn� Lab�rin� jan� Kurveleshi, Mesapliku, Drashovica, Topalltia, Treblova, Gorishti, Kudh�si, Lop�si, Kardhiqi, Rr�zoma, Bregdeti, Dukati. Lab�e k�ndohet gjithashtu n� Zagorie, Lunxh�ri, Mal�shov�, Rr�z� e Tepelen�s, Dragot, Kras, Izvor, Buz, Mallakast�r, zona t� cilat mund t�i konsiderojm� si rrethinat t� Lab�ris�. Popullsia labe, n�ndahet n� �lab� kristian� (Rr�za e Tepelen�s, Zagoria, Bregu i detit) dhe n� �lab� muhamedan� (blloku q�ndror i popullsis�). N� k�ndv�shtrimin e sot�m t� ndarjes s� mir�fillt� administrative, n� Lab�ri b�jn� pjes� rrethet e Vlor�s, Sarand�s, Delvin�s, Gjirokastr�s, Tepelen�s, Mallakastr�s. Lidhur me iso-polifonin� labe ekzistojn� m�nyra t� ndryshme t� portretizimit dhe t� shpjegimit muzikor t� saj. Vet� t� k�nduarit polifonik nga populli konsiderohet misterioz dhe instiktiv, e n� p�rgjith�si si nj� dukuri q� mbart brenda reflekset e natyr�s, z�rat e nat�s e ato t� tok�s s� Lab�ris�. Sipas �abej: p�rshtypja q� del prej polifonis� labe �sht� mall i ashp�r dhe shpirt heroik. Ky q�ndrim popullor �sht� p�rmendur edhe m� p�rpara n� punime t� ndryshme kur thuhet se� n� k�ng�t e mal�sor�vet, sidomos n� jug� jan� ruajtur akoma elemente t� jet�s baritore, imitim i k�mbor�ve dhe i osh�timave t� natyr�s. Po sipas tradit�s popullore, dikur thuhej se ka ekzistuar edhe nj� m�nyr� e t� k�nduarit t� iso-polifonis�, i k�nduari� nat�n, n� koh�n kur mbushej uj� n� pus, apo p�r pun�ra t� tjera. P�r k�t� n� Lab�ri mendojn� se nata e kullon k�ng�n, pasi t� k�nduarit nat�n dhe k�nga e nat�s nuk ka mision. R�ndom n� Lab�ri thuhet se ka �polifoni t� that�, e cila n�nkupton polifonin� q� k�ndohet n� mal, si dhe �polifonin� e detit�. Kjo �sht� v�n� re edhe nga �abej kur thot� se katundet e Vlor�s bashkohen me Himar�n n� k�t� q� k�ndojn� m� shum� si me t� shtyra, me hove, n� m�nyr� dallgash. Dugati me melodit� e tija thell�kumbuese, Kurveleshi, Delvina, Gjinokastra, Lunxh�ria e t� tjera jan� po aq q�ndra ngjyrash lokale t� k�ng�ve labe. Iso-polifonin� e� konstatojm� kryesisht tek burrat por edhe tek grat�, si dhe gati n� t� gjitha llojet e gjinive, duke filluar nga krijimet muzikore-poetiko me ngarkes� mitologjike e rituale, vallet, baladat e k�ng�t historike, lirike, t� dashuris�, t� kurbetit, vajet, bejtet, etj,. Polifonin� e gjejm� edhe tek veglat muzikore, ve�an�risht tek ato q� jan� polifonike qysh n� nd�rtim, si p.sh tek culadyjare. N� polifoni �sht� k�nduar n� dasma, vaje, festa t� ndryshme, p�rpara dhe pas betejave, n� natyr�, etj. S� fundi, t� gjith� e din� se kur b�hen bashk� dy leb�r nisin dhe k�ndojn�. Katalogu i disa k�ng�ve popullore shqiptare regjistruar tek �ODEONI� n� vitet 1930-1940:

Ab 24.Vdekja e Naim Frasherit (laberisht).� Abdulah Rami.
����� 25.Kendona bilbil kendona (laberisht). Tatzati me shoket

ab 26.Vinte lumi trubulle (laberisht). Kadri Borshi me shoket
���� 27.Kenga e Ismail Qemalit (laberisht). Tatzati me shoket

ab 47.Haj te rim nga Mali te mbledhim Manushaqe.
���� 46.Nje te qare me gernete. Jonuz kor�a me shoket

ab 28.Kenga e Halim Delos (laberisht).Fane rodi me shoket
���� 29. Kenga e Zenel Hoxhes (laberisht). Mufit Minxholi.

ab� 51.Te plepi i Bilishtit (devollice)
����� 52.Qan Rehova Qan Nivica per Kalemne nga Rakica

ab� 53.Te shkon ruga pas shtepis (Devollice)
����� 54. Qe nga Maj� e Malit ta shtira Dylbine

ab�� 69.Moj e vogla ne Leme (Laberishte)
������ 70.Dolla ne Sabah nje cike (Laberishte)

ab��� 71.Shtepit e bardha ne brinj (Laberishte)
������� 72.C�u Nice per ne Janine (Laberishte)

ab��� 248.Diten e Shenkollit prisha Panaire (Laberishte).����������������������������������������� �����������������������������������
������� 249.Zura nje Thellez moj Neno

ab���� 250.Ibraim Pashe i Madh Imzot. Nje grup Elbasanash
�������� 251.Sot me sot c�asht nje Elbasan. Nje grup Elbasanash

�������� 225.Potpuri Shqiptare �C�po cuditem moj Hurije�.����������������������������� (Melodi Toskenisht me klarinet solo). Lojtur prej Bandes Ushtarake te Kom. Mbrojtjes Kombtare, dirigue prej Prof. Frano Vaculny Drejtor, i Bandes Ushtarake.

Lit: �abej Eqrem, �Studime gjuh�sore-V�, Prishtin� 1975; Shituni S, �Polifonia labe�, Tiran� 1989; Kruta B, �Polifonia dy z�r�she e Shqip�ris� Jugore�, Tiran� 1989; Tole Vasil S, �Folklori muzikor-polifonia shqiptare�, Tiran� 1999; Tole Vasil S, �Folklori muzikor -struktur� dhe analiz��, Tiran� 2000 etj.

Lahut�:

e.f. Veg�l popullore me nj� tel, mbi t� cilin luhet me hark me qime t� p�rkulur q� p�rdoret kryesisht n� Shqip�rin� veriore dhe n� Kosov�. Etim. Sokoli: nga arab=dru (aloes); sipas Tagliavinit: �Al�ud�. N� fr�ngj=leut dhe n� italishte=liuto. Nga italishtja �sht� p�rhapur edhe n� gjuh� t� tjera ballkanike.
Enci. N� vendin ton� me lahut� k�ndohet eposi i kreshnik�ve i cili �sht� edhe repertori m� i gjer� dhe i plot� muzikor i k�tyre trevave. P�rve�se k�ndohet me lahut�, dendur n� vargjet e eposit, lahuta p�rmendet edhe me em�r:

Ia kan� pru lahut�n prej palnet
edhe zharkun prej gomarit
edhe qime t�kalit t�mazit,
edhe at dorz�n e kish prej thanet.

Harku i lahut�s nd�rtohet nga deg�t e drurit t� than�s t� t�rhequra me qime argeci. Trupi i saj p�rb�het nga kasa e drurit dhe l�kura mb�shtjell�se e kas�s e cila zakonisht �sht� l�kur� keci. Nd�rtimet m� t� zakon�shme t� kok�s s� lahut�s jan� me kok� dhie q� sipas Prof. Sokolit: koka e dhis� n� bishtin e lahut�s paraqet n� m�nyr� simbolike heroin ton� komb�tar-Sk�nderbeun. K�to quhen ndryshe edhe �lahut� me Sk�nderbeg�. Lahut�s i bijet ulur, k�mb�kryq p�r tok�. Sipas Pater B.Palajt: lahuta asht veg�l primitive dhe e thjesht�. P�rbahet prej nji kupz�s s� drujt� n� trajt� vezake mbulue me lkur�, qi thirret shark, e ka nji bisht jo fort t� gjat�. Sipas Misos: lahuta e mal�sor�ve tan� t� Veriut p�rfaq�son arketipin m� t� lasht� t� veglave kordofone me hark t� kontinentit evropian dhe se sht�pia pa lahut� n� veri quhet �sht�pi e lanun�. Sipas Fisht�s (i cili ka shkruar edhe vepr�n n� vargje me titull �Lahuta e Malcis�) kemi: lahuta asht nji instrument fort i p�lqyem prej njerzvet t�maleve t�ona, me t�cillen ata kndojn� lavdin a se vajtojn� dhimbjen e tyne. Asdreni ka shkruar se: Zani i amb�l i lahut�s/Ky �sht� kanga e Mal�sis�. E gjejm� t� p�rdorur edhe si em�rtim: �Lahuta e but� e Dukagjinit�, pjesa e dyt� e Vell XI t� �Visareve t� Kombit, Tiran� 1944, me 22 k�ng� dashurie t� trev�s s� Dukagjinit. N� vitin 1913, u krijua shoq�ria muzikore teatrale �Lahuta�. E gjejm� t� p�rdorur edhe me emrin gude.

Lit: A.Q.SH., fondi 441, dosja 28, viti 1937; Maximilian Lambertz, �Die Volksepik der Albaner�. Leipzig, Germany 1958; Majer Neogr. �Studien� IV 41, Bogdani P, �Cuneus Prophetarum�; Sokoli. R, �Figura e Sk�nderbeut n� muzik��, Tiran� 1978; Sokoli. R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981; Kadare I, �Autobiografia e popullit n� vargje�, Tiran�, 1981; Fishta Gjergj, �Estetik� dhe kritik��, Tiran�; �Epika legjendare� II, Tiran�, 1983; Sokoli Ramadan, �Lahuta dhe k�ng�t e kreshnik�ve�, �N�ntori�, 1/1984; Shituni Spiro, �Eposi dhe lahura sot�, gaz. �Drita�, 1988, 1 Maj; Daja F, �Ve�ori themelore t� muzik�s s� Eposit Heroik Legjendar�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 4, Tiran� 1989; Miso P, �Muzik� popullore instrumentale�, Tiran� 1990; Sokoli R, Miso P, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; Camaj Martin, �Vepra letrare 3�, Tiran� 1996; Dedej Sul�, Balli�i Alfons �Isuf Myzyri�, Onufri 1996 etj.

Lahuri:

e,f., Veg�l muzikore popullore mbi t� cil�n interpretohet me hark.
Enci. Ka nj� p�rdorim relativisht m� t� pak�t n� krahasim me lahut�n. P�rdoret kryesisht n� rrethin e Matit e deri n� Peshkopi. Pjes�risht e gjejm� t� p�rdorur edhe n� rrethin e Kruj�s.

Lit: Sokoli. R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981 etj.

Lahutar:

Muziktari popullor q� luan dhe k�ndon me lahut�, r�ndom e gjejm� edhe me p�rcaktimin aed ose rapsod.
Etim. Sipas Sokolit: em�r i sajuar nga fjala lahut� me sufiksin tar.
Enci. Sipas G�rcaliut: t�r� rapsod�t e eposit, mjesht�rin� e ekzekutimit t� k�ng�ve dhe t� t� r�nit e instrumentit e marrin n� mosha mjaft t� reja. Ka rapsod� q� mbajn� mend dhe interpretojn� deri n� 10-15 mij� vargje nga eposi. Lidhur me rapsod�t m� t� shquar, Pater Anton Harapi n� vitin 1937,� p�rshkruan n� dor�shkrimet e tij q� gjenden pran� A.Q.SH, takimin n� Theth me rapsodin-lahutar shum� t� njohur n� ato vite-Gjergj P�llumbi. Nd�r muziktar�t e tjer� t� shquar n� k�ng�timin dhe interpretimin n� lahut� t� viteve �20-�40 p�rmendim: Pal Buli, Dod� Nikoll� Loshi, Palok Ujka,� n� mal�si t� Madhe; Gjergj P�llumbi, Marash Nikaj n� Dukagjin; Sokol Martini n� M�rtur; Mirash Gjoni n� Curraj t� Ep�r; Rrustem Ademi -Dreshaj (1829-1929)-Kuqisht�, Kosov�; etj. Pas viteve �40 kemi: Misin Nimani-Sejdaj-Kosov�; Pol Vuksanin-Shkod�r; Gjin Bardhoshin-Nikaj M�rtur; Prendush Geg�n-Puk�; Sokol Martini-Tropoj�; Osman Arifi-Tropoj�; Nikoll Sokolaj-Lezh�; Shaban Groshi-Pej�; Gj. Martini-Vermosh, Shkod�r; N.Delia-Totaj-M�rtur, Tropoj�; S. Rushvelaj-Grish�, Shkod�r; Zef Avdia-Curraj, Dukagjin;� Jonuz Delaj-Mal�si e Madhe etj. Kemi edhe femra rapsode me lahut� si: Katrina e Zikut, Dile Gjoni, Frange Curri (1900-1974), Cung� Smajlja, Sabile Fetahu, etj. N� katundet e Rugov�s-Kosov� p�rmendet si fem�r lahutare Gal� Osmanja-Mujaj. Me lahutar�t m� t� mir� t� vendit, ka pas� qen� organizuar n� qytetin e Lezh�s �Takimi komb�tar i lahutar�ve�.

Lit: �Kang� popullore shqiptare t� Kosov�-Metohis�, Prishtin� 1952;G�rcaliu M, �Tipi i rapsodit t� k�ng�ve t� krshnik�ve�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran� 1986; Arapi F, �K�nga popullore shqiptare mbi luft�n e Kosov�s�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran� 1986; U�i A, �Epika heroike dhe roli i saj n� folklorin shqiptar�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran� 1986; Shituni Spiro, �Festa e p�rbashk�t e lahutar�ve�, gaz. �Z�ri i Popullit�, 1986, 29 tetor; Neziri Zymer, �T� dh�na gjeohistorike, etnokulturore dhe epikografike p�r katundet e Rugov�s s� Poshtme�, Prishtin� 25/ 1995; Neziri Zymer, �T� dh�na gjeohistorike, etnokulturore dhe epikografike p�r katundet e Rugov�s s� sip�rme�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 26/1996 etj.

Lauri:

Veg�l muzikore popullore kordofone.
Enci. Lauria konsiderohet si nj� nj� familje me lahut�n, por me tre ose kat�r tela. E gjejm� m� shum� t� p�rdorur n� rrethin e Matit. Aktualisht ka nj� p�rdorim m� t� kufizuar se sa lahuta.

Leketeke:

K�mbor� bag�tije.
Etim. Onomatope.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Shqip�rin� e Veriut. Leketeket jan� n� form� sfere, q� zakonisht jua vendosin kuajve. Shiko fjal�n k�mbor�.

Lela Remzi- �obani:

(P�rmet 1937� � Tiran� 1 Janar 1995)
K�ng�tar dhe muziktar i shquar popullor n� g�rnet� i gjysm�s s� dyt� t� shek XX.
Enci. T� njohur me k�t� em�r brenda e jasht� Shqip�ris�, ky formacion instrumental sh�non rastin m� dometh�n�s t� organizimit t� formacionit t� sazeve brenda nj� familjeje t� vetme n� gjysm�n e dyt� t� shek.XX. Duke ringjallur tradit�n e dikurshme t� k�tyre organizimeve, sazet e familjes Lela jan� nj�koh�sisht vazhdimi i zhvillimit t� Sazeve shqiptare por nj�koh�sisht edhe nj� koncentrat i historis� s� dikurshme t� formimit t� tyre. Fillimet e origjin�s muzikore t� tyre lidhen me qytetin e P�rmetit dhe ve�an�risht me t� jatin e tyre Manen i cili ishte llautar dhe k�ng�tar popullor. N� fakt strumbullari i v�rtet� i �Sazeve t� Familjes Lela� do t� b�hej �obani. M� 1945-46 fillon t� ushtrohet me g�rnet�n q� i bleu babai e m� pas n� m�nyr� autodidakte si t� gjith� g�rnetaxhinjt� shqiptar� t� Sazeve. Pjesa e par� q� m�soi ishin �ca gishta� nga kabaja e �Selim Stambollit�, t� cil�n ia d�gjoi edhe Usta Jonuzi i Lam�es i cili i dha zem�r. Rreth mosh�s 12-13 vje�, i ati e merrte �obanin me vete n�p�r dasma dhe n� koh�n kur v�llai tjet�r, Rizai, filloi fizarmonik�n t� tre b�n� s� bashku nj� grup, grup i cili �sht� embrioni i� �Sazeve t� familjes Lela�. Punon p�r nj� koh� si g�rnetaxhi n� kafe �Parisi� pa u ndar� nga dasmat, ku p�r nj� pjes� t� madhe t� koh�s punoi me violinistin e shquar tiranas Met Alia, dhe me muziktarin e bakllamas� Sotir Progri nga Leskoviku. Me formimin e Filarmonis� (1951) e m� pas t� Ansamblit Shtet�ror t� K�ng�ve dhe Valleve Popullore (1957), merr pjes� n� to e m� pas� n� ansamblin �Tirana� (1978-1990), s� bashku me v�llan� tjet�r Fatmirin, me llaut�. M� 1990 t� gjith� �Lelat� rigrupohen pran� �Sht�pis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore� me k�t� p�rb�rje: �obani me g�rnet� e k�ng�tar, Myslymi g�rnet� e dyt� dhe k�ng�tar, Ahmeti me fizarmonik� dhe k�ng�tar, Fatmiri me llaut� dhe k�ng�tar, Bilali me def dhe k�ng�tar, Shqiponja-k�ng�tare dhe �e�oja me violin�. R�nd�sia e Sazeve t� �Familjes Lela� dhe n� ve�anti e �obanit �sht� e shum�anshme. �obani ishte nj� nga g�rnetaxhinjt� m� virtuoz� t� gjith� Sazeve tona t� Jugut, si dhe nga njoh�sit m� t� mir� t� shumic�s s� ve�orive stilistike t� muzik�s instrumentale e vokale t� folklorit ton�. Ka shkuar pothuajse n�p�r t� gjitha rrethet e Shqip�ris� me sazet, gj� q� ka ndikuar tek �obani p�r t� njohur pothuajse t� gjitha stilemat kryesore t� muzik�s popullore shqiptare, e p�r t�i pasqyruar ato n� repertorin e tij. �obani, me intuit�n e tij t� lindur, d�shmoi se muzika popullore zhvillohet dhe p�rsoset n�p�rmjet proceseve t� brendshme dhe pik�risht n�p�rmjet njohjes� s� tyre interpreti b�het pjes� e r�nd�sishme e p�rhapjes s� vlerave qindravje�are.� Ndjeshm�ria e tij e lart� emocionale �sht� zhvilluar duke ruajtur t� past�r �tradit�n e vjet�r� si� shprehet vet� ai, duke iu kund�rv�n� t� gjitha atyre ndikimeve t� huaja, nisur nga ajo �ka ai besonte q� e kishte t� ngulitur shpirt�risht. Kur studiojm� muzik�n q� �obani ka l�n�, d�gjojm� si g�rnet�n e Jugut (n� pjes�t e tij t� p�lqyera si �Kaban� myzeqare� apo ��am�e-berat�e�, �Pogonishte� ), po ashtu edhe Shqip�rin� e mesme. P�r m� tep�r �obani thirret edhe si nj� nd�r themeluesit e tradit�s s� �g�rnet�s tiranase�. Prof. Zadeja e ka quajtur �obanin ��nj� vokabolar dhe reformues t� v�rtet� t� kultur�s son� muzikore popullore�. Regjistrimet muzikore t� k�tij formacioni jan� pran� Radio dhe Televizionit Shqiptar, Institutit t� Kultur�s Popullore dhe shum� agjensive t� huaja muzikore. Ka regjistruar n� filmin �Gjeneral gramafoni� kaban� shum� t� njohur t� tij, si dhe ka dal� vet� me figur� dhe g�rnet� duke interpretuar edhe n� nj� film tjet�r artistik t� realizuar nga kinostudio �Shqip�ria e Re�. Ja disa nga k�ng�t q� gjenden pran� Radio-Tiran�s.

�Se dinja se vija n� das�m�, 3�20��, R. Lela, M. Xhemali, 1991.
�Sheg� e kuqe�, 2�30��, R. Lela, M. Xhemali, 1991.
�Qaj Maro, qaj moj bij�, Sh.Lela , R. Lela, 1991.

Shiko gjithashtu k�nga popullore qytetare tiranase.

Lit: �Le Monde de la Musique� nr 157, viti 1992 me autor Frank Tenaille; �The Wire�, Tetor 1992 me autor Richard Scott; Viktor Sharra, �Politiques Culturelles et Action Artistique�, option �International�, fq. 64-67, Paris, 1993; Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Lena Gaqo:

(Leskovik -1926)

K�ng�tar dhe muziktar i shquar n� loj�n n� g�rnet�.

Enci. Drejtues i sazeve q� mbajn� emrin e tij. Sazet e Gaqo Len�s jan� formacioni q� jo vet�m lidh kulturat muzikore t� qyteteve t� Leskovikut me t� P�rmetit, por� dhe paralajm�roi formimin e sazeve m� t� reja n� qytetin e P�rmetit. Gaqo Lena n� vitet �40 punon n� P�rmet dhe po aty m�son g�rnet�n pran� Usta Vangjel Leskovikut. Megjith�se i ri, futet n� sazet e Usta Vangjelit si k�ng�tar me nj� repertor k�ng�sh nga m� t� shquarat si �Hapi syt e zez t� na sjellsh behar��, �Moj kunadhja leshverdh��, �K�ng�n e Mahmudis��, �Vajza e val�ve�, ��up� e Veli Beut me nishan n� ball��, etj. Pas k�saj, n� vazhd�n e tradit�s s� krijuar nga Vangjel Leskoviku, ngre sazet e tij t� p�rb�ra nga Nesimi, Asllan Tarja, Haliti.� N� Kor�� punon edhe me Usta Cilon, si dhe me Demk�n e �Demka & Hajro�. N� Maj t� 1945 vjen n� Tiran� dhe punon s� bashku me Qemal Baton me violin� dhe t� shquarin Naxhi Berati. M� 1946 rikthehet p�rs�ri n� P�rmet e Leskovik. N� Leskovik krahas tij p�rmenden edhe sazet e Vasil Pod�s me g�rnet�, Llazo Pod�s me qemane dhe Vangjel Pod�s me llaut�. Sazet e Gaqo Len�s n� k�t� koh� p�rb�heshin nga Mitro Apostoli, Kolo Nakja, Fishka dhe Vangjel Janushi. Ata b�n� muzik� n� Buhal, Kosin�, K�lcyr�, Dang�lli, Lupck�, Frash�r, Tremisht, K�lcyr�, Kosov�, Bad�lonj�, B�nj�, L�shic� e deri n� R�z� e �arshov�. Punon gjithashtu si sazexhi n� Lekovik, Kolonj�, Kor�� e m� tej. Deri n� formimin e sazeve t� Usta Laver Bariut n� vitet 1950, sazet e Usta Gaqo Len�s ishin sazet q�ndrore t� qytetit. Pas viteve �50 ushtron veprimtarin� n� Leskovik e Kolonj� s� bashku me Usta Vangjel leskovikun duke marr� pjes� gjithashtu n� t� gjitha veprimtarit� e r�nd�sishme komb�tare. M� 1961 shp�rngulet n� Tiran�.

Lit: Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Leskoviku
Vangjel:

(Leskovik 1906 � Vlor� 1970)
Vangjel Leskoviku, k�ng�tar dhe interpretues popullor n� g�rnet�. Drejtues i sazeve t� njohura t� Leskovikut t� viteve �30.
Enci. Vangjeli, djali i madh i Apostolit dhe Kostandin�s fillimisht ju kushtua studimeve p�r tu b�r� prift n� qytetin e Beratit. I ndikuar nga traditat e shquara t� Leskovikut n� muzik�n popullore, m�son q� n� mosh� t� vog�l g�rnet�n nga mjesht�r si Selimi Leskoviku dhe i jati i Selimit-Asllani. M� 1922, ngre fillimisht n� Leskovik sazet e tij, t� p�rb�ra nga i v�llai-Mitro Apostol Jorgo me qemane, Theodhor Gulon dhe Kolo Naken me llaut� dhe k�ng�tar�, duke u pag�zuar n� popull si sazet m� t� mira pas atyre t� �Selimit & Hafizes�. M� 1936, largohet nga Leskoviku dhe vjen n� P�rmet ku p�rsos m� tej stilin dhe formimin e tij si mjesht�r. Krahas sazeve t� �Demka & Hajro�, ai s� bashku me t� v�llan�-Mitron me violin� marrin pjes� si sazexhinj n� dasm�n e mbretit Zog.Para viteve 1940, i gjith� repertori muzikor i tij, duke p�rfshir� edhe Kabat� me g�rnet� jan� t� regjistruara pran� �ODEON�-it. P�r t� mund t� konstatojm� se ishte ndjek�s i tradit�s t� interpretimeve virtuoze n� klarinet� t� nisur nga Selim Leskoviku, dhe po n� k�t� rrug� ai krijoi dhe i dha jet� edhe kabas� q� mban emrin e tij. Interpretimet e tij shk�lqejne nga gjenialiteti i perceptimit t� faktur�s. Nga �do pik�pamje, Vangjel Leskoviku ishte nje reformator i stilit� t� quajtur �v�n�e� n� g�rnet�. Ai synoi dinamizimin e loj�s s� g�rnet�s n�p�rmjet shfryt�zimit t� mund�sive t� path�na deri m� at�here. Do t� ishte pa dyshim nj� ndihmes� shum� e madhe p�r ne (p�r t� studiuar intenerarin gjeografik t� shtrirjes s� loj�s s� sazeve t� Usta Vangjelit), n� rast se do t� dispononim �defterin� e tij, q� sipas bashkoh�sve ai e mbante gjithnj� me vete p�r t� sh�nuar �miqt� e rinj� q� zinte dhe �avazet e reja� q� m�sonte, n�p�r dasma e muhabete. Pas �lirimit largohet nga P�rmeti p�r n� Berat e m� pas n� Vlor� ku la nj� ndikim shum� t� madh n� k�ng�t popullore t� k�tyre qyteteve. Me sazet n� vitin 1950 merr pjes� n� festivalin e par� folklorik komb�tar q� u zhvillua n� Tiran�, si dhe n� t� tjera aktivitete folklorike etj. Usta Mediu dhe Vangjeli lan� nj� ndikim themelor n� sazet e P�rmetit t� pas viteve 1940. Merit� e tyre �sht� se n� k�ng�t popullore q� shoq�roheshin me saze, ata krijuan edhe �pavar�sin� relative melodike t� linjave t� p�rcjelljes me vegla nga linja e k�ng�tar�ve. Nd�rtimi m� i preferuar p�r sazet� ka qen� 1 g�rnet�, 1 qemane dhe 2 llauta. Shpeshher� Usta Vangjeli p�rdorte edhe nj� nd�rtim disi t� ve�ant� me 1 g�rnet�, 1 violin� dhe tre llauta. Defi nuk ka q�n� p�rdorur n� formacinet e para t� sazeve, si n� P�rmet ashtu edhe n� Leskovik. Disqet e Sazeve t� Vangjel Leskovikut t� regjistruara tek �ODEON-i�:

Pllaka A237193a, �E qara e Asllanit�.
Pllaka A237193a, �E qara e Asllanit�.
Pllaka A237227a, �P�r mi Tepelen� ma kishe sht�pin�.
Pllaka A237204b, �Penxheren e zotris sate�.
Pllaka A237219a, �Valle m� dysh�.
Pllaka A237220b, �Valle m� tresh�.
Pllaka A237200a, �Ner�nx� t� pata th�n�.
Pllaka A237200b, �O ju male me d�bor�.
Pllaka A237201a, �Po kjo koll� e shkret� q� t� paska z�n�.
Pllaka A237201b, �Po kjo an� e lumit ka bilbila shum�.
Pllaka A237203a, �K�nga e Gani Butk�s�. Prej Vangjel Leskovikut.
Pllaka A237203b, �Rritu moj Bajame se ta shkoj Selvia�.

Ve� k�tyre sazexhinjve, n� P�rmet figuronin edhe mjaft formacione t� tjera Sazezh t� cilat nuk ishin larg nivelit dhe mjesht�ris� s� t� par�ve. N� k�t� periudh�, n� P�rmet zhvillojn� veprimtarin� edhe sazet e Halit P�rmetit (n� P�rmet thirrej edhe me emrin Haliti i Razos), dhe ato t� Usta Jonuzit i cili m� pas formon sazet e Radio-Tiran�s. I konsideruar si m� i talentuari i brezit t� tij, Haliti shk�lqeu n� interpretimet mjesht�rore n� klarinet�, interpretime t� ngjashme me ato t� Selim Asllan Leskovikut. P�rve� formacionit t� Sazeve me muzik� popullore, bashk�koh�sit kujtojn� se ai interpretonte muzik� edhe pran� nj� orkestret� qytetit t� p�rb�r� nga klarineta, violina, mandolina dhe kitara. Vdiq tep�r i ri n� mosh�. Mbledh�si i folklorit p�rmetar Pano Tase (P�rmet 1903 � Tiran� 1978), ka mbledhur nj� k�ng� kushtuar vdekjes s� parakohshme t� Halitit. K�nga titullohet �Se� vajte n� Kor��.

Lit: Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998l; Tase Pano, �ǒu k�put nj� yll�, Tiran� 2001 etj.

Leva:

Shkall� muzikore popullore me origjin� orientale e tipit: sol-la-si-do-re-mi-fa-sol.
Enci: Sipas R. Sokolit leva klasifikohet si perdja e dhjet� e ahengut popullor shqiptar i cili gjendet vet�m n� muzik�n e qyteteve t� Geg�ris�, p�rfshi k�tu Shkodr�n, Elbasanin, Kavaj�n, Durr�sin. E r�nd�sishme t� theksojm� �sht� fakti q� pavar�sisht struktur�s s� prejardhur t� shkall�s, formulimet melodike mbi k�t� shkall� n� muzik�n ton� popullore, ruajn� gjurm�t e forta t� origjin�s fshatare t� krijimtaris� muzikore popullore qytetare.

Lit: Sokoli. R, �Folklori muzikor shqiptar-Morfologjia�, Tiran� 1965 etj.

Ligje:

Fjal� q� n�nkupton t� qar�n.
Enci. �E qara me ligje� �sht� nj� e qar� polifonike nd�rmjet vajtojc�s kryesore dhe korit t� t� pranishm�ve. Sipas �abej: ligjet p�rb�jn� nj� nga pjes�t m� kryesore dhe m� t� bukura t� poezis� popullore t� Shqiptar�vet. Te k�ta �sht� i gjall� kulti i t� vdekurve e i trimave. Me k�t� em�r gjendet kryesisht n� Lab�ri.

Lit: �abej Eqrem, �Studime gjuh�sore-V�, Prishtin� 1975 etj.

Liqeni Pelode:

Liqeni i Butrintit, vendi ku u njoftua vdekja e Panit t� madh.
Enci. Sipas Plutarkut: n� liqenin Pelode, nga nj� anije u njoftua n� drejtim t� bregut se Pani i madh kishte vdekur. Sipas Prof. Sokolit: n� kultet blegtorale t� ilir�ve, kjo q�nie mitologjike mbahej si mbrojt�se e barinjve, kopeve dhe kullotave. Pani ka nd�rtuar fyellin me shtat� vrima t� quajtur-syrinx.

Lit: Plutarchi charonenus-Aminia quae extant operum, red, Xylander, MD XCIX, f. 417; Sokoli Ramadan �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran� 1991;Zeqo Moikom �Aspekte t� mitologjis� ilire�, Tiran� 1996.

Lod�ra:

e.f., Veg�l membranofone.
Enci. Vegl�n membranofone t� lodr�s e gjejm� t� p�rdorur kryesisht n� funksion t� vall�zimit popullor, si veg�l shoq�ruese e zumares ose e ndonj� vegle tjet�r melodike. E gjejm� edhe me funksion solistik. Sipas Sokolit d�shmin� m� t� vjet�r e kemi tek �Meshari� i Gjon Buzukut. N� Dib�r, zona e Kastriotit, kemi� t� ashtuquajtur�n �lod�r �iftelie�, nj� tip lodre me format t� vog�l e cila zakonisht p�rdoret p�r t� shoq�ruar �iftelin�.E gjejm� edhe n� form�n lod�rza. Shiko fjal�n daulle.

Lit: Sokoli R, �Gjurmime folklorike�, Tiran� 1981 etj.

Lod�rgramth:

e.m., mjet paramuzikor kordofon.
Enci. P�rb�het nga nj� fill gramthi ose nga ndonj� r�nj� peme. P�rdoret kryesisht nga f�mij�t.

Lit: Sokoli R, �Gjurmime folklorike�, Tiran� 1981 etj.

Lod�rtar:

Muziktari popullor q� interpreton n� lod�r.
Enci. Si fjal� del q� tek vepra e Pjet�r Bogdanit. Nd�r lod�rtar�t e shquar popullor� p�rmendim Xhemaliun e Kuk�sit, Lul Car�n e Ansamblit t� K�ng�ve dhe Valleve Popullore, lod�rtar�t e ansamblit folklorik t� Karadakut dhe Rugov�s-Kosov�, Qamil Du�i-Ladorisht etj.

Lod�rti:

Daulle e madhe.
Enci. Lod�rtia p�rdoret ne m�nyr� t� ve�ant� p�r t� shoq�ruar vallet trim�rishte t� burrave n� Shqip�rin� e Veriut dhe n� Kosov�. Nuk ka nj� p�rdorim t� dendur ne muzik�n popullore veriore.

Lod�rza:

Shiko fjal�n lod�ra.

Logatje:

Gjini muzikore popullore vajtuese.
Enci. Logatja z� fill kur interpretuesi popullor merr shkak prej kujtimit t� t� ndjerit, t� cilit i kushtohet logatja (p�r k�t� sh�rben ndonj� send apo veshje e mbajtur prej tij), e n� k�t� rast larg�sia reale prej tij �sht� e tipit �as af�r por as larg�.

Loj�ra muzikore popullore:

Nj� klasifikim i loj�rave popullore.
Enci. Sipas Prof. Sokolit: ��shtja e gjenez�s s� k�saj dege t� krijimtaris� popullore �sht� shum� e koklavitur. Gjithsesi duhet pranuar se djepi i shumic�s s� shfaqjeve popullore �sht� vet� jeta tradicionale e vendit. N� k�t� klasifikim t� loj�rave popullore do t� fusim t� gjitha ato loj�ra popullore t� cilat kan� n� struktur�n e ekzistenc�s dhe t� zhvillimit t� tyre objektet, veglat ose t� k�nduarin muzikor popullor. Sipas Zef Jubanit: kishte me qen� nevoja me themelue festa komb�tare, ku me konkurue e t� gjith� pa dallim p�r me ushtrue n� t� gjujturit e shenjit e nd�r lojna gjimnastikore, ku k�rcimet, vallet komb�tare duhet t� jen� t� frym�zueme prej muzik�s dhe kjo komb�tare. Nd�r k�to loj�ra do t� evidentonim loj�rat me k�ng�: �Caf-caf�, �Litari i gjat�, �Suta�, �Bleta�, �Loja e gunave� q� i gjejm� n� Elbasan, Gramsh, Berat, Durr�s, Tiran�, Vlor�, Tepelen�, dhe Shkod�r; loj�n popullore me kungullishtet e thata t� mbushura me guralec�: �Qorthi n� litar�-Myzeqe, Pogradec, Shkod�r, �Gjetja e shoqes sipas zhurm�s�-Mirdit�, �Qorapetkat�-Kor��, �N� rreth t� shok�s�-Mitrovic�, �Shokaz�-Opoj� etj; loj�n popullore me zile e k�mbor�: �Baresha�-Lezh�, �K�mbor�t n� k�rrabat e �obanit�-Gjirokast�r; loj�n popullore me tepsi �Bluaj mulli�-Lezh� dhe �Loja e tepsis�-Shkod�r etj. Nga viti 1971 n� Shqip�ri jan� organizuar festivale lokale dhe komb�tare t� loj�rave popullore.

Lit: Sokoli Ramadan, �Gjurmime folklorike�, Tiran� 1981; Bushati Enver, �Loj�ra popullore�, Tiran� 1990 etj.

Lotore:

En� p�r t� mbledhur lot�t e t� vdekurve.
Enci. Sipas Konic�s: ishte Shtjef�n Gje�ovi (vrar� m� 14 tetor 1929 nga serb�t) i cili e kishte zbuluar lotoren �lcxumatorium�, gjat� k�rkimeve t� tij arkeologjike n� veri t� Shqip�ris�. T� vjetrit besonin se t� vdekurit qanin t� shkuarit e jet�s s� tyre. P�r k�t� arsye lotorja vendosej n� var s� bashku me t� vdekurin q� ky t� kishte ku t� mblidhte lot�t. Krahas lotores Gje�ovi ka b�r� shum� p�rpjekje p�r evidentimin e t� gjitha monumenteve t� kultur�s s� popullit shqiptar nd�r shekuj. Ideja e tij q� n� ato vite ishte ngritja e nj� arkivi dhe muzeu me gjetjet arkeologjike. Nj� nd�r gjetjet e tjera t� tij n� fush�n e muzik�s ishte edhe k�mbana e Kruj�s e vitit 1462.

Lit: Adhami Stilian, �Shtjef�n Gje�ovi, nj� nd�r pionier�t e mbrojtjes dhe gjurmimit t� monumenteve�, tek �Monumentet�, 1981, nr. 2; Adhami Stilian, �Shtjef�n Gje�ovi, hulumtues i shquar�, tek �N�ndori�, 1981, nr. 1; Konica Faik, �Vepra�, Tiran� 1993 etj.

Ligj�rim:

Vajtoj, qaj me ligje nj� t� vdekur.
Enci. N� disa raste p�rdoret edhe p�r k�ng�n e bilbilit.

Linga:

f.       �zile e vog�l; zile e bag�tis�; ling�z f. �ling� e vog�l�.
Etim. �abej: Fjal� e geg. Veriore, mbase nj� formim onomatopeik.
Enci. E gjejm� t� p�rdorur n� praktik�n muzikore popullore t� barinjve verior�.

Ling�:

Veg�l muzikore popullore.
Enci. Linga �sht� gjuh�za e ziles. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� muzik�n popullore t� Shqip�ris� veriore. Shiko fjal�n linga.

Luaj luej:

loz; lod�: r f. �loj�; daulle�; lod�rtar m. �ai q� i bie lodr�s�; loj� f. Etim. Sipas G.Meyerit (f.248. Alb Studien III 77, IV 93) ��luaj rrjedh prej lat.ludere�. Sipas �abej: nga dy format e fjal�s, loz �sht� primarja, luaj analogjike.
Enci. Si fjal� del p�r her� t� par� tek Buzuku (LXXV/2=LXXXXV/2, Korintasit I 10,7; XLII, Isaia 58, 6; L,Luka 15,25): Nd�nj populli me ngran� e me pim, e mbasandej u ngritin� me luojtun딅�..e tue ardhun� u af�ruo sht�pis�, gjegj lod�rtit� e vallet�. E gjejm� gjithashtu edhe tek Budi (SC 48): �A mos kishnje ndr ato dit shinte luojtun� nvalle�.. e qishdo ashtu tjet�r lod�rtie�.

Luli-lulat:

Shiko fjal�n k�ng� djepi.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� fshatrat e Mal�sis� s� Sharit tek shqiptar�t e Maqedonis�.