Enciklopedia - Germa M

Ma�arunga:

Shkop i vog�l me gunga n� maj� me t� cilin i bihet lodr�s.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Mal�sin� e Madhe.

Magjar:

Shiko fjal�n kamanec.

�Maja e Tring�llim�s�:

Em�rtim p�r nj� maj� mali.;
Enci. �Maja e tring�llim�s�, �sht� nj� maj� mali n� mes t� Pojan�s e Radeshit n� veri-lindje t� Alpeve shqiptare. E ka k�t� em�r p�r shkak t� dukurive akustike t� natyr�s t� cilat shkaktojn� n� k�t� vend efekte zanore karakteristike. Gjithashtu, n� k�t� kuad�r n� kuror�n e malit t� Dajtit konstatohet dukuria e �Populus Tremules� (plepi q� dridhet), q� l�shon nj� lloj zhaurim� kur fryn era. K�tu gjithashtu mund t� p�rfshijm� edhe jehon�n q� krijohet n� grykat e maleve, osh�tim�n q� mbetet pas bubullimave, zhaurim�n q� lind nga pyjet kur fryn era, mbetjet �tingullore� t� l�vizjes s� ujrave, p�rgjith�sisht at� q� mund ta quanim efekt muzikor t� ambjentit. Si fenomen e konstatojm� edhe n� let�rsin� shqipe. Ja disa vargje nga poezia �Bilbili� e Naim Frasherit:

Nata eshte fort e qet�,
Dhe gjith� i ka z�n� gjumi,
Vet�m p�rrenjt� e rr�ket�
Ligj�rojn�, edhe lumi,

Q� osh�tin duke shkuar,
Nxjer nj� z� plot �mb�lsir�,
Dhe ik�n duke k�nduar,
Sa vete bukur� e mir�.

P�r z�ra t� natyr�s flet edhe Konica n� vepr�n e tij letrare. Autori i lasht�sis� Servius flet mbi ekzistenc�n e Kroit profetik �Eneida�- Virgjili 3.466), i cili buronte n� rr�z�n e �lisit t� shenjt�, zhurm� e t� cilit qe profetike. Studiuesja Tamara Gjoka, flet edhe p�r vlerat e ve�anta akustike t� arkitektur�s popullore t� tradit�s. Sipas saj n� mjaft sht�pi karakteristike dhe objekte kulti, si p.sh n� Xhamin� e Plumbit n� Berat, konstatojm� dukurin� e �birave akustike�, t� cilat krijojn� n� k�to objekte nd�rtimore ambjente akustike t� ve�anta dhe bukur ting�lluese p�r funksionin q� ato kryenin.

Lit: Frash�ri Naim, �Vepra 1, Prishtine 1978; Gjoka Tamara, �Mbi vlerat akustike t� arkitektur�s s� tradit�s�, tek �Monumentet�, 1/1981; Konica Faik, �Vepra�, Tiran� 1993 etj.�

Majekrahe k�ng�:

Shih fjal�n mal�sor�e k�ng�.

Makam:

Shkall� muzikore-melodi.
Enci. E gjejm� r�ndom t� p�rdorur n� muzik�n popullore. �Mekami me gjeth i tre shoshian�ve�; �Mekami i �ikave q� k�ndojn� me fyt�-Pej� etj. Shih fjal�n perde.

Lit: Miso Piro, �Muzik� popullore instrumentale�, Tiran� 1990 etj.

Mal�sor�e k�ng�:

K�ng� kushtrimi t� mal�sor�ve n� veri t� Shqip�ris� t� cilat kryejn� funksionin e z�dh�dh�nies.
Enci. Ka p�rcaktime t� ndryshme p�r k�ng�t mal�sor�e. Ato njohen n� popull edhe me em�rtimet: k�ng� majekrahi, k�ng� p�rmajekrahi, k�ng� p�rkryekrahi, k�ng� termal�e, k�ng� pisk�, k�ng� me gisht n� vesh, k�ng� p�rpjet�, k�ng� asqer�e. K�to em�rtime nisen kryesisht nga dy pozicione: ose ai i m�nyr�s s� interpretimit ose nga q�llimi i kryerjes s� saj. Sipas Munishit, lidhur me p�rhapjen e tyre n� Kosov�, ato i gjejm� m� t� theksuara n� Mal�sin� e Madhe t� Mbishkodr�s, n� trevat e Trieshit, t� Hotit, t� Grud�s, n� rrethin e Plav�s e t� Gucis�, n� Rugov�, Mal�sin� e Gjakov�s dhe n� Podgur t� Pej�s dhe t� Istogut. N� Shqip�rin� e Veriut do t�i hasim n� Has, N� rrethin e Kuk�sit, t� Puk�s, n� disa fshatra t� Mirdit�s, t� bregut t� Matit dhe pjes�risht n� rrethin e Lezh�s. Ka gjurm� t� k�ng�ve mal�sor�e edhe tek shqiptar�t n� Mal t� Zi. Kryesisht njihet si k�ng� barinjsh. Me kalimin e viteve ekziston edhe nj� repertor i k�nduar i k�tyre k�ng�ve t� cilat deri diku �lirohen nga karakteri utilitar i p�rdorimit paraprak t� tyre. Shkall�t muzikore mbi t� cilat k�to shkall� k�ndohen jan� modale, kryesisht t� tipit diatonik por edhe kromatik. Zakonisht k�ng�t k�dohen solo, por ka raste edhe t� k�nduara nga dy keng�tar�. E gjejm� t� p�rdorur si terminoloji dhe struktur� edhe n� let�rsin� shqipe. Ja nj� fragment nga poezia �K�ng� maj�krahi� e Xhevahir Spahiut:

Burri burrit lajm i �on,
bjeshka bjeshk�s i �on fjal�:
-O, moreee�
-Uo po ku je, moreee�
-Hiq kushtrimin n� shtat� e shtat�dhjet�

Dora-guask� vikamat mbledh.

K�ng� �asqershe� maj�krahi,
rrug�s rrokjet u bien fjal�ve,
fjala mb�rrin n� vesh t� tjetrit;
kulla kull�s po i flet,
po i flet shekulli shekullit.

-Uo po ku je, moreee�

Burri burrit,
mali malit:
-A t�lumt� pushka, more e ia lansh djalit.
K�ng�t tona maj�krahi
tyt� pushk� nderur bjeshk�sh,
morsi yn� i p�rjetsh�m.

Lit: Munishi Rexhep, �K�ng�t mal�sor�e shqiptare�, Prishtin� 1987 etj.

�Maratona e k�ng�s popullore�:

Festivali i par� kushtuar k�ng�s popullore qytetare mbar�shqiptare n� shek. XXI n� mediat elektronike.
Enci. N� k�t� festival, i cili u organizua �live� nga Tv KLAN, �do t� h�n� n� muajt N�ndor 2000 - Mars 2001, me mb�shtetjen e M.K.R.S dhe Bashkis� s� Tiran�s, konkuruan 75 k�ng�tar� t� cil�t p�rfaq�sonin k�ng�n popullore qytetare t� Shqip�ris�, Kosov�s, Maqedonis� dhe Malit t� Zi. K�ng�tar�t pjes�marr�s sipas renditjes n� konkurrim ishin: Grupi �P�rmbi Tepelen�, LAZARELA, Selami Kolonja, Migena Piperi, Vask� & Dhimit�r Curri, Fatmira Likmeta, grupi� �As e vog�l as e madhe�, Englantina Toska, Kleopatra Dokle, Valbona Halili, Klara Bakiu, Dionis Delia, Petrit Lulo, Zina Zdrava, Miranda Janji, Arben Delaj, Mimoza Paraveli, Pajtim Struga, Valbona Ja�e, Alma Velaj, Adnan Bala, Ana Goce, Nada Gjyriqi, Reshit Boka, Babeta Shahini, Artiola Toska, Valbona Mema, Luljeta Haxhi, Vera La�i, Sinan Hoxha, Liljana Kondak�i, Loreta Ka�ka, Bujar �i�i, Bujar Qamili, Hysni Zela, Lulka Merkuli & grupi �Merimanga�, Greta Zani, grupi �ALI PASHE TEPELENA�, motrat LIBOHOVA, Iris Bega, Shpresa Selimi, Eli Belaj, G�zim Salaj, Petrit Berisha, Merita Demirlika, Ledia Halili, Lek� Pecnikaj, Aurela Ga�e, Elda Shabani, Vida Kunora, Reshit Gjini, Gjyste Vulaj, Mukades �anga, Irma Zyberi, grupi i FIERIT, Violeta Deda, Amarda Arkaxhiu, Genciana Paparisto, Drita Makashi, Daniela Sulaj, Agim Saliu, Genc Hoxha, Leonora Lucaj,� Plarent Bumja, Kujtim Shehu, Fatmira Bre�ani etj. N� p�rfundim t� tij, juria e p�rb�r� nga Akademik Tish Daija-kryetar, dhe antar� Prof. Dr. Zana Shuteriqi, Prof. As. Dr. Agron Xhagolli, Prof. Nora �ashku, Prof.as Shqipe Zani vler�soi me �mim t� par� k�ng�tarin Bujar Qamili, me �mim t� dyt� k�ng�taren Aurela Ga�e dhe me �mim t� tret� k�ng�taren Valbona Mema. P�r alternativ�n folk u vler�suan me �mim special motrat Libohova; me �mimin e karier�s �Lu�ie Miloti� u vler�sua k�ng�tarja Fatmira Bre�ani kurse �mimin e fondacionit muzikor �Dhora Leka� e fitoi grupi i k�ng�s popullore qytetare fierake.

Marr�s:

Z�ri i par� i k�ng�s iso-polifonike shqiptare toske e labe. E gjejm� edhe n� folklorin gojor:

Do t�ia marr, more, nj� her�,
Dhe ju t� ma mbani

Shih fjal�n: shqiptare iso- polifonia.

Lit: Sokoli. Ramadan, �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran� 1965; Kruta Beniamin, �Polifonia dyz�r�she e Shqip�ris� Jugore�, Tiran� 1989; Shituni Spiro, �Polifonia labe�, Tiran� 1989, Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998; Taso Pano, �ǒu k�put nj� yll�, Tiran� 2001 etj.

Mbajm� avaz:

Shiko fjal�n iso.

Mbajm� kaba:

Shiko fjal�n iso.

Mbajm� z�n�:

Shiko fjal�n iso.

Mehter:

Muziktar popullor q� luan n� veg�l.
Etim. Nga turq. orkestrant
Enci. N� qytetin e Beratit i hasim qysh n� shek. XVI. Me emrin mehterbash thirrej kryetari i muziktar�ve.

Melodi:

Gjini muzikore popullore n� muzik�n me vegla.
Enci. Zakonisht me fjal�n melodi quhen pjes�t e natyr�s p�rshkruese pa ndonj� objekt ose tematik� t� caktuar. Melodija luhet me: bakllama, dyjare, kavall, gajde, longar, cyrle, tambura, pizg�, pip�za, llahut�, krah shqiponje, ungar. P�rsa i p�rket p�rhapjes gjeografike t� fjal�s gjendet n� t� gjith� Shqip�rin�. N� jug t� saj, at� e gjejm� si melodi polifonike-pentatonike dhe n� veri si melodi modale-diatonike dhe kromatike. N� Tropoj� e gjejm� n� form�n miledinat.

Lit: Sokoli Ramadan, �Melodika jon� popullore�, tek �Buletini i USHT, 3/1960; Kruta Beniamin, �P�r nj� zhvillim t� m�tejsh�m t� melodis� dhe form�s muzikore folkloristike nacionale�, gaz. �M�suesi�, 1968, 9 gusht; �aushi Tefik, �Fjalor i estetik�s�, Tiran� 1998, Tole Vasil S, �Folklori muzikor-struktur� dhe analiz�, Tiran� 2000 etj.

Membra-
nofone:

Kategori e klasifikimit t� veglave muzikore popullore.
Enci. N� k�t� kategori futen vegla si: fyellzani, tumbullace, tumbullaci, kadumi, qypi, gubhubi, po�i, dajre, defi, lodra etj. K�to vegla i nxjerrin tingujt nga vibrimet e membranave t� tendosura, kryesisht t� realizuara prej goditjeve.

Lit: Sokoli R, Miso P, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran� 1991 etj.

Me t� qar�:

Term i praktik�s muzikore popullore t� mbar� Shqip�ris�.
Enci. Zakonisht shprehja �merrja me t� qar�� n�nkupton evidentimin e elementit muzikor vajtues n� krijimin muzikor i cili pret t� interpretohet. Dendur p�rdoret gjat� interpretimit t� kabave me saze.

Miledinat:

Melodi.
Enci. N� k�t� form� e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Tropoj�s.
Shiko fjal�n melodi.

Miloti Lu�ie

(Shkod�r 11 Maj 1929) �Artiste e Merituar�, k�ng�tare e shquar e k�ng�s popullore qytetare shkodrane dhe m� gjer�.
Enci. Lindi n� Shkod�r m� 11 Maj 1929. Qysh n� mosh� t� re k�ndon k�ng�n popullore qytetare shkodrane. Si� thot� vet� Lu�ia �� sefte k�ndoja k�ng� ritmike�. M� pas k�ndon me grupin karakteristik shkodran t� Radio-Tiran�s, p�r t�u atashuar p�rfundimisht dhe p�r t� b�r� gjith� karrier�n e saj pran� Ansamblit t� K�ng�ve dhe Valleve Popullore n� Tiran�. N� k�t� ansamb�l, p�rve� k�ng�ve solo si �Bishtalecat pal�-pal�, �N�zaman t� asaj furie�, ��u-�u-rushja�, ��ila syt� me t�pa�, �K�ndon bilbili posht� tek zalli� �Karafil i kuq si gjaku�, �P�r mue paska ken kismet�, �Bishtalecat pal�-pal�,. Lu�ie Miloti ka k�nduar n� shum� duete edhe me k�ng�tar� t� tjer� t� shquar popullore si Bik Ndoja �Artist i Popullit�, Xhevdet Hafizi �Artist i Merituar�, Ibrahim Tukiqi �Artist i Popullit� etj. Nd�r k�to k�ng� p�rmendim: �Karafili me kuror� me Bik Ndoj�n;� �As aman moj Bakushe�, �K�ndon bilbili posht� tek zalli�, �Hajde moj� me Ibrahim Tukiqin; �Kur jemi bashk� ne t� dy� me Xhevdet Hafizin, k�ng� e cila �sht� kompozuar nga Leonard Deda me harmonizim p�r korr dhe orkest�r nga �esk Zadeja. Gjithashtu Lu�ia ka bashk�punuar me shum� kompozitor� dhe studiues si �esk Zadeja, Ramadan Sokoli, Rud Gurashi, M. Xhediku etj. Pran� A.K.V.P-s� ajo ka realizuar repertorin m� t� gjer� t� k�ng�ve t� saj t� cilin e ka k�nduar p�r publikun e gjer� n� gjith� qytetet e Shqip�ris�.Lu�ia u shqua n� interpretimin mjesht�ror t� jareve shkodrane t� cilat jan� nd�rtuar n� nj� ambitus vokal shum� t� gjer�, p�r t� cilat sot, s� bashku me Bik Ndoj�n konsiderohen si reformator� t� k�saj k�nge. �N� k�t� pik� na duhet t� ndalemi n� faktin se z�ri i Lu�ie Milotit ishte nj� dhurat� e natyr�s p�r b�r� t� njohur an� e mban� k�ng�t e bukura popullore shkodrane, Askush p�rpara saj, por besoj edhe m� pas, nuk do t� mund t� ngrihet n� t� tilla maja artistike si ato q� Lu�ia ka l�n� me k�ng�t e saj. Z�ri i mrekulluesh�m i Lu�ies �sht� duartrokitur edhe n� Kosov�, Bullgari, Rumani, Hungari, Kin�, Vietnam, Kore etj. N� nj� poezi t� nj� poeti kosovar kushtuar Lu�ie Milotit, pas koncertit q� ajo dha n� Kosov� shkruhet:

Kur k�ndon Lu�ie Miloti
Sillet moti p�r s� mbari

Lu�ia ka marr� edhe vler�sime nd�rkomb�tare duke u thirrur si �bilbili i Ballkanit�. Sipas akademik Tish Dais�: Lu�ia kthehej gjithmon� n� sken� p�r t� dyt�n dhe tret�n her� nga duartrokitjet e pareshtura t� spektator�ve kudo q� ajo k�ndoi. Gjithashtu Lu�ia ka drejtuar kursin nj� vje�ar t� interpretimit t� k�ng�s popullore pran� Sht�pis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore. Nga duart e saj kan� dal� artist�t e rinj si Liri Rasha, Dova Gjergji, Nikolin Troshi etj. N� k�t� bashk�punim b�jn� pjes� edhe kontaktet me artist�t lirik�, t� cil�t kan� p�rfituar prej saj, shum� prej teknikave t� k�ndimit t� k�ng�ve popullore. Nd�r ta p�rmendim Gaqo �akon �Artist i Popullit�, Luiza Pap�n, Fitore Mamaqin etj. Ajo ka k�nduar dhe regjistruar mbi 50 k�ng� popullore brenda karier�s 30 vje�are. T� gjitha regjistrimet e saj jan� b�r� pran� Radio-Tiran�s. Nj� pjes� e k�ng�ve jan� filmuar nga RTV shqiptar dhe nga kinostudioja �Shqip�ria e Re�. N� vitin 1984, n� qytetin e Shkodr�s, RTV Shqiptar, me regji t� Osman Mul�s realizon nj� film dokumentar televiziv, mbi jet�n dhe vepr�n e Lu�ie Milotit. L. Miloti mban titullin e �Artistes s� Merituar� me motivacionin: �Interpretuese e rrall� e k�ng�s popullore�. N� vitin 2001, �Maratona e k�ng�s popullore qytetare�, aktiviteti i cili organizohet nga Tv KLAN akordoi �mimin e karier�s �Lu�ie Miloti� p�r k�ng�taren Fatmira Bre�ani nga Tropoja.� Shiko �Maratona e k�ng�s popullore qytetare�.�������

Lit:� Hajro Riza, �P�r t� kujtuar nj� koh�, Tiran� 1998, Daija Tish, �N� skenat e tre kontinenteve�, Tiran� 2000 etj.

Miso Piro:

Etnomuzikolog i shquar shqiptar .
Enci.Pirro Miso �sht� punonj�s shkencor pran� Akademis� s� shkencave, Instituti i Kultur�s Popullore, departamenti i Etnomuzikologjis�, antar i kolegjiumit t� botimeve akademike, sekretar i redaksis� s� �Fjalorit Enciklopeik Shqiptar�, antar i forumit� ballkanik t� etnomuzikologjis� (BES). Interesat e tij k�rkimore shkencore p�rfshijn�: arkeomuzikologjia e shekujve para er�s s� re, shek. V pas er. s� re.; ikonografia e shek. XII-XIII; rilindja e veglave popullore dhe formacioneve tradicionale; praktikat e ekzekutimit; muzika instrumentale; studimet krahasuese mes kulturave ballkanike; teknologjia e punimit t� instrumenteve; ringjallja dhe riprodhimi i veglave tradicionale me funksione t� humbura etj. N� fush�n e muzik�s popullore ka kryer shum� ekspedita k�rkimore shkencore folklorike, ka mbledhur e regjistruar mbi 2000 nj�si muzikore instrumentale duke q�n� nj� nga krijuesit e fonotek�s instrumentale t� I.K.P, ka mbledhur� vegla muzikore duke krijuar� koleksionin m� t� kompletuar komb�tar t� veglave muzikore popullore t� sistemuar n� fondin muzikor t� I.K.P. Ai �sht� gjithashtu edhe krijuesi i skicotek�s, dhe fototek�s respektive t� veglave muzikore popullore; ka drejtuar qendr�n e restaurimit dhe prodhimit t� veglave popullore; ka organizuar festivale krahinore e komb�tare. Piro Miso �sht� edhe projektues e realizues i disa muzeumeve lokale me� vegla tradicionale;� autor e realizues i dy objekteve madhore t� restaurimit dhe rinovimit t� arkivit t� z�rit n� IKP; ka drejtuar mjaft ansamble folklorike ne festivale kombetare dhe nderkomb�tare dhe ka prodhuar CD.� Piro Miso �sht� autor i mjaft referateve dhe� kumtesave, si dhe drejtues leksionesh� n� simpoziume komb�tare dhe nd�rkombetare dhe n� disa universitete europiane. M� 1987 fiton titullin "Kandidat i Shkencave", m� 1994 fiton grad�n "Doktor i Shkencave" dhe me 1995 i jepet titulli i �Mjeshtrit t� k�rkimeve�.��

Vellime studimore:

"Veglat muzikore t� popullit shqiptar" (me bashkautor R. Sokolin) .� Botim i Akademis� s� Shkencave, Instituti i Kultur�s Popullore, sektori i etnomuzikologjis�, Tiran� 1991, fq. 324. P�rmbledhje n� anglisht; "Muzike Popullore instrumentale". Botim i Akademis� s� shkencave, Instituti i Kultur�s popullore, sektori i etnomuzikologjis� ,Tiran� 1990, fq. 292. P�rmbledhje anglisht; "Truall me Keng�". Botim i "Shtepis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore",Tirane, 1983, fq. 263.� P�rmban� 196 tekste poetike, fq. 60. Me transkriptime muzikore: k�nge vokale monofonike, k�ng� vokale polifonike, vokale instrumentale, te zgjedhura nga Festivali Folklorik Komb�tar, Gjirokast�r 1983; "Truall me k�ng�". Botim i "Sht�pis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore". Tiran� 1988, fq. 200. P�rmban� 282 tekste poetike, 100 fq. me transkriptime muzikore: vokale homofonike, vokale polifonike, vokale instrumentale, instrumentale orkestrale, t� zgjedhura nga Festivali Folklorik Kombetar, Gjirokast�r 1988; �Metod� p�r llaut�. Botim i "Sht�pis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore". Tiran�, 1965, fq. 200. P�rmban 100 ilustrime p�r studimin didaktik t� llaut�s si dhe spjegimet teorike p�rkat�se.

Artikuj studimor�:

�Ruajtja, p�rdorimi dhe riaktivizimi i instrumentave popullor� tradicional�. Botuar n� "Probleme t� zhvillimit bashk�kohor ". Tiran� 1980; �Sharkia dhe funksionet muzikore t� saj�.� Revista "Kultura popullore" Nr. 2, Tiran�, 1980; �Llauta, funksioni dhe repertori tradicional dhe bashk�kohor i saj�. Revista� "Kultura popullore" Nr. 2,Tiran� 1980; �Bakllamaja n� muzik�n ton� popullore�. Revista "Kultura popullore" Nr.1, Tiran�, 1983;������ �Roli dhe funksionet etnoartistike t� lahut�s�.� Revista "Kultura popullore" Nr. 1, Tiran�, 1984; �Ritmi dhe metri n� veglat kordofone�. Revista "Kultura popullore" Nr. 2, Tiran� 1988;����� �Vecori t� form�s dhe p�rmbajtjes artistike n� muzik�n popullore instrumentale t� trevave veriore t� vendit�. Revista "Kultura popullore" Nr. 1 Tiran�, 1989; �Format e polifonis� instrumentale n� Shqip�ri dhe marr�dh�niet e saj me polifonin� vokale�, n� Simpoziumin Nd�rkomb�tar t� mbajtur n� Tiran� mbi "Polifonin� e popujve t� Ballkanit", botuar n� revist�n "Kultura popullore" Nr. 1, Tiran�, 1990; Hartues dhe pjes�marr�s n� Fjalorin Enciklopedik� Shqiptar me termat:� bakllamaja, f. 62;� cyladyjare, f. 145;� �iftelia, f. 169;�� fyelli, f. 300;� lahuta, f. 592;� llauta, f. 655;� sharkia, f. 1001; zumareja, fq. 1205, Tiran�, 1985;� �Reformime te formacioneve instrumentale dhe te muzikes popullore qytetare te shqiperise ne dy shekujt e fundit�. Revista "Kultura popullore" Nr.1-2,� f.169-178. Tirane, 1994 etj. Vepra e tij shkencore ka njohje nd�rkombtare.

Mishnic�:

Shiko fjal�n gajde.
Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Prishtin�.

�Mjedisi i dimnit:

Fest� karakteristike popullore mbar�shqiptare e cila festohej n� muajin Dhjetor me k�ng�, valle dhe rituale.
Enci. �Mjedisin e dimnit� �e gjejm� edhe me emrat �Nat� k�ndellja�, dhe �Nat� Buzmi�. Buzmi �sht� nj� trung druri i madh i cili zgjidhej p�r t�u djegur �Nat�n e Buzmit�. Sipas �abej: buzmit i b�hen nderime t� posa�me. Referuar besimit popullor, buzmi shton gj�n� e gjall� dhe prodhimet bujq�sore. Sipas Haxhihasanit: gjuhtar�t tan� kan� shpjeguar se fjala buz�m �sht� nj� fjal� autoktone e shqipes, e trash�guar nga fondi i lasht� inndoevropian. Sipas Zojzit: tradit�n e vjet�r t� k�saj feste e gjejm� n� Shqipnin� e Veriut dhe ve�an�risht n� Dukagjin , Mirdit� e Lum� por mbeturina t� riteve t� buzmit jan� konstatuar edhe n� Himar�, Gjirokat�r, P�rmet etj, si dhe te arb�resh�t e Greqis�. Megjith�se kjo fest� ka q�n� kremtuar kryesisht nga t� krishter�t, n� Shkod�r kjo kremtohej edhe nga familjet myslimane me emrin �festa e kullanave�. K�ng�t e k�nduara me k�t� rast ishin k�ng� masive n� kor dhe njiheshin me emrin �k�nget e kullanave�. Ja si e gjejm� t� pasqyruar n� poezin� popullore:

Po vjen Buzmi bujar
me gjeth e me bar,
me edha,
me shtjerra,
mbas tyne vjen vera.

N� nat�n e buzmit k�ndohej dhe k�rcehej nga t� gjith�. N� mesnat� zakonisht shkohej n� kish�. Karakteristike �sht� vajtja e festuesve pran� bag�tis� ku t� gjith� imitojn� z�rin e kafsh�s, kryesisht z�rin e dhive. Sipas mendimit t� studiuesve n� festimet e buzmit ka praktika rite q� t� �ojn� n� m�nyr� t� qart� n� trash�gimin kulturor ilir. Shiko �kalendari primitiv�, �mjedisi i ver�s�.

Lit: Zojzi Rrok, �Gjurm� t� nj� kalendari primitiv�, Bultini i Institutit t� Shkencave, Tiran� 1949; �abej, E. �Studime gjuh�sore-II� �Studime gjuh�sore -V�, Prishtin� 1975; �Lirika-I�, Tiran� 1986;Zogu Sokol, �La tradition du buzm e la contree de Puka�, �Culture populaire albanaise�, 10/1990 etj.

�Mjedisi i ver�s�:

Fest� karakteristike popullore mbar�shqiptare, q� festohej m� 23 Prill me k�ng�, valle dhe rituale t� ndryshme.
Enci. �Mjedisi i ver�s� njihet ndryshe edhe me emrin festa e �Sh�n Gjergjit� ose �kreu i motmotit�. Sipas �abej: dita e Sh�n Gjergjit kremtohet prej t� gjithve pa p�rjashtim deri prej jevgjvet. �Mjedisi i Ver�s� festohet p�r tre dit� rresht me k�ng� valle dhe me rituale. Thelbi i festimeve �sht� rip�rt�ritja e jet�s. Ja si shprehet kjo n� nj� poezi popullore p�r �kreun e motmotit� nga Manastiri:

S� mbolla nj� moll�,
molla l�shoi rr�nj�,
rr�nja l�shoi deg�,
dega l�shoi flet�,
fleta l�shoi lule,
lulja b�ri moll�.

N� dit�n e par� dilet n�p�r fusha dhe mblidhen lule me t� cilat stolisen dyert dhe dritaret e sht�pive si dhe me ujin e ri sp�rkatnin t� gjitha skutat e sht�pis� etj. Sipas Zojzit: t� nes�rmen her�t n� mengjes presin me buk� e gjell� e t� shtrueme, lindjen e diellit. Atje kalojn� dit�n me k�rcime dhe valle, k�ng� dhe lojna�. N� k�t dit� dalin n� shesh kampjon�t e katundit� n� gara t� ndryshme, n� k�rcime dhe kang�. Sipas Haxhihasanit: Sh�n Gjergji ishte festa q� dallohej p�r pasurin� dhe origjinalitetin e lodrave popullore. K�to festime n� muzik�n popullore qytetare shkodrane njihen me emrin shtregullat-shilarthat. Tipike p�r festimet e shtregullave n� Shkod�r �sht� nj� repertor i t�r� k�ng�sh dhe vallesh t� lidhura ngusht� vet�m m� k�t� fest�. Edhe n� Jug t� Shqip�ris� festimet e Sh�n Gjergjit priten me ceremoni dhe rituale t� ve�anta p�r k�t� dit�.

Shiko �kalendari primitiv�, �mjedisi i dimrit�.

Lit: Zojzi Rrok, �Gjurm� t� nj� kalendari primitiv�, Bultini i Institutit t� Shkencave, Tiran� 1949; Sokoli R, �Kang�t rituale n� t� kremtet vjetoret� popullit ton�, tek �Studime filologjike�, 4/1964; �abej Eqrem, �Studime gjuh�sore -V�, Prishtin� 1975; Tirta Mark, � Kulte t� bujq�sis� dhe blegtoris� n� popullin ton�, tek Etnografia shqiptare�, IX/1980; Sokoli Ramadan, �Gjurmime folklorike�, Tiran� 1981; �Lirika-I�, Tiran� 1986 etj.

Mjeshtrat e punimit t� veglave:

Mjesht�ria e punimit t� veglave muzikore popullore p�rb�n nj� zeje t� ve�ant� n� pamjen e p�rgjithshme t� zejtaris� shqiptare.
Enci. Ajo �ka mund t� thuhet deri n� momentin kur filluan t� hapen dyqanet e para t� punimit t� veglave (gjysma e dyt� e shek. XIX fillimi i shek. XX), �sht� se veglat muzikore popullore punoheshin vet� prej �do familjeje dhe n� ve�anti prej bart�sve t� folklorit. N� rrug� artizanale n� Shqip�ri kan� q�n� prodhuar dhe ende prodhohen vegla si gajde, fyelli, cul� dyjare, �ifteli, sharki, lahut�, dajre, daulle, lauri, buzuk, bakllama, llahut� etj. N� shumic�n e rasteve, mjeshtrat q� prodhonin veglat, punonin nj�koh�sisht edhe p�r prodhime t� tjera t� artizanatit popullor. Profilizimi i ngusht� i mjeshtrave t� prodhimit t� veglave, u formua rreth fillimit t� shek. XX. Edhe n� Kosov� historikisht jan� prodhuar �iftelit�, lahutat, fyejt, kavallet, defet, lodrat, zumaret etj. N� shek XIX, filluan q� t� hyjn� n� vendin ton� veglat e temperuara si violina, klarineta, fisarmonika etj, t� cilat ndikuan n� kufizimin e tregut t� veglave t� punuara n� rrug� artizanale. Mbas �lirimit t� Shqip�ris�, n� Tiran� u ngrit edhe nj� repart prodhimi i cili fabrikonte vegla muzikore popullore p�r nevojat e sht�pive t� kultur�s n�p�r rrethe. Nd�r mjeshtrit e shquar t� punimit t� veglave muzikore popullore p�rmendim Baldo Sheldi dhe Kol Mark Kola-Shkod�r (shek.XIX-fillimi XX), Met Ruri-Tiran�, Petro Peristere-Kor��, Gjin Shkoza, Ndue Shyti-Puk�, Jashar Kova�i-Pogradec etj. Si lahutapunues t� d�gjuar n� Kosov� kemi: Ibish Sejdi Dudaj (1867-1917), Sadik Coku-Deliaj (1890-1942), Jakup Ademi-Osmanaj (1903-1981); si �iftelipunues Qerim Metush Aliu (1946-1986) nga Gostivari� etj.

Lit: �Arti popullor n� Shqip�ri�, Tiran�, 1959; Shkodra Zija, �Esnaf�t shqiptar�, Tiran� 1973; Kosta Sotir, �Men�uria, shija dhe shkatht�sia e mjesht�rve tan� popullor�, tek �Mjeshtrit dhe arkitektura popullore�, Tiran� 1976; Onuzi Af�rdita, �Po�eria n� Shqip�ri��, tek �Konferenca Komb�tare e Studimeve Etnografike�, Tiran� 1977; Riza Emin, �Mjeshtrit dhe arkitektura popullore�, tek �Mjeshtrit dhe arkitektura popullore�, Tiran� 1976; Gjergji Andromaqi, �Arti fshatar dhe zejtarit� artistike n� Shqip�ri�, tek �N�ndori�, 1978, nr. 8; Tirta Mark, �Dukuri t� artit t� drugdh�ndjes n� Kosov�, tek �Kultura Popullore�, 2/1981; Zeqo Moikom, �Nd�rtimtar�t popullor� t� lasht�sis�, gaz. �Puna�, 1984, 31 gusht; Cani Xhyher, �Stoli dhe pajisje t� punuara nga argjendar�t shkodran�, tek �Etnografia shqiptare�, 17/1990; Neziri Zymer, �T� dh�na gjeohistorike, etnokulturore dhe epikografike p�r katundet e Rugov�s s� sip�rme�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 26/1996; Murtishi Kaim, �Ladorishti, histori dhe tradita�, Strug� 2001; Gjergji Andromaqi, �Ligj�rata per etnologjin� shqiptare�, Tiran� 2001 etj.

Muko Ne�o:

(Himar� 21 tetor 1899 � 12 Dhjetor 1934) K�ng�tar i shquar popullor dhe konsolidues i z�rit t� �hedh�sit� n� k�ng�t polifonike t� Bregut.
Enci. Shkoll�n fillore e p�rfundon n� Himar�. Vazhdon studimet n� Greqi ku p�rfundon me 1919 �Teknikumin� p�r mekanik�. M�son n� m�nyr� autodidakte violin�n, mandolin�n dhe ndjek shfaqje t� ndryshme teatrore. M� 1924 emigron n� Franc�. Kthehet n� atdhe m� 1926 ku organizon n� qytetin e Sarand�s� grupin koral �Pif-Paf�, p�r t� cilin b�n dhe krijimet e para muzikore t� tij. M� 1929 me nj� pjes� t� grupit koral shkon n� Paris p�r t� regjistruar k�ng� t� ndryshme popullore dhe pjes� t� tij muzikore e letrare n� disqe gramafoni. N� grupin e tij polifonik t� p�rb�r� nga Ko�o �akalli-marr�s i k�ng�s polifonike; Pano Kok�veshi-kthyes i k�ng�s polifonike dhe ne�o Muko-hedh�s i k�ng�, b�n pjes� edhe k�ng�tarja e njohur lirike Tefta Tashko Ko�o. M� 1930 realizon disqe t� reja po n� Paris. M� 1932 s�muret dhe vdes dy vjet m� von�, m� 1934, nga nj� faringit tuberkular. Sipas Shitunit: Ne�o Muko rradhitet nd�r k�ng�tar�t popullor�m� me em�r t� dit�ve tona. Disqe� t� �Pathe�-s, me muzik� popullore t� Ne�o Muko (H) Marjotit:

Disku 44003-�Lule je lule t� thon�. K.Cakalli, Dh. Rumbo, N.Muko.
Disku 44005-�Kanakarja�. K.Cakalli, Dh.Rumbo,N.Muko.
Disku 44008-�Vajza e malit�. K.Cakalli, Dh.Rumbo,N.Muko.
Disku 44009-�Katina nina-Nina�. K.Cakalli,Dh,Rumbo,N.Muko.
Disku 44010-�Naze-naze puna jote�.
Disku 44011-�Marik� moj e dashuro�.K.Cakalli, N.Muko.
Disku 44014-�K�ng� dasmore�. K.Cakalli, T.Paleologu, A.Bala, N.Muko.
Disku 44018-�Konispolatja�.
Disku 44019-�Mbe�� more shok� mbe��.
Disku 44020-�Llaj �obani�.
Disku 44023-�Dropullitja�.
Disku 44024-�Jo moj jo�. K.Cakalli, A.Bala, P.Kokaveshi,N.Muko.
Disku 44025-�Lule Manushaqe�.
Disku 44030-�Minush Agai�.
Disku 44031-�Cerciz Topulli�.
Disku 44032-�E pabesa�. K.Cakalli,A.Bala,P.Kokaveshi,N.Muko.
Disku 44033-�Vajza e Val�ve�. K.Cakalli,A.Bala, P.Kokaveshi, N.Muko.
Disku 44036-�Doli h�na dritargj�nda�. K.Cakalli, A.Bala,N.Muko.

Lit: Varfi Dhimit�r, Goro Odise, �Vlerat e k�ng�ve t� k�nduara nga grupi i Ne�o Mukos�, gaz. �Z�ri i Vlor�s�, 1981, 19 shkurt; �K�ng� polifonike labe�, Tiran� 1986; Varfi A, �Ne�o Muko (H) marjoti�, Tiran� 1998; Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Munishi Rexhep:

(Kosov� 1945) Etnomuzikolog i shquar kosovar i gjysm�s s� dyt� t� shek. XX.
Enci. Shkoll�n e mesme muzikore e kryen n� qytetin e Prizrenit. M� 1971 p�rfundon studimet e larta muzikore n� Beograd. Po m� 1971 b�het antar i sektorit t� etnomuzikologjis� pran� Institutit Albanologjik t� Prishtin�s. M� 1981 mbron grad�n e Doktorit t� Shkencave Etnomuzikore n� Universitetin Paris VIII me punimin me tem� �K�ng�t mal�sor�e shqiptare�. Aktualisht �sht� punonj�s shkencor pran� Institutit Albanologjik t� Prishtin�s si dhe pedagog i l�nd�s s� Folklori Muzikor pran� Fakultetit t� Muzik�s n� Universitetin e Prishtin�s.

Veprat kryesore:
�K�ndimi i femrave t� Podgurit�, Prishtin� 1979
�K�ng�t mal�sor�e shqiptare�, Prishtin� 1987
�K�ndimi koral�, Prishtin� 1988
�Probleme etnomuzikologjike�, Prishtin� 1997
�Identiteti muzikor�, Prishtin� 2001

Artikuj shkencor�:

�T� k�nduarit dy z�r�sh n� disa fshatra t� rrethit t� Kacanikut�, �Gjurmime Albanologjike�, VII/1975, Prishtin�; �P�r k�ndimin polifonik shqiptar n� Jugosllavi�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 1990; �Njoftime organologjike mbi okarin�n�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 26/1996; �Mitet dhe kultet mbi muzik�n p�rmes frazeologjive popullore�, �Gjurmime Albanologjike�, Prishtin� 27/1997 etj.

Museion:

Fjal� e praktik�s muzikore t� Ilir�ve.
Enic. Sipas Prof. Cek�s, fjala museion p�rcaktonte nj� nd�rtim kulti i cili i kushtohej muzave. Ekzistenca e museionit n� Iliri, krahas odeonit q� isht nj� nd�rtes� publike p�r shfaqje muzikore, jan� tregues t� r�nd�sis� q� kishin artet dhe muzika n� Iliri.

Lit: Ceka Neritan, �Ilir�t�, Sh.B.L.U 2000, etj.

Muzika qytetare beratase:

Enci. Qyteti i Beratit �sht� i vendosur n� lugin�n e quajtur Topallti, n� gryk�n malore t� p�rshkruar nga lumi i Osumit. N� mes t� shek. XIX kishte 1800 sht�pi t� banuara nga popullsi muhamedane dhe kristiane si dhe nj� zhvillim t� admiruesh�m treg�tar dhe kulturor. Si rezultat i r�nd�sis� historike� q� paraqiste qyteti i Beratit n� koh�n e Perandoris� Otomane, por dhe i ve�orive gjeografike t� tij, formimi i muzik�s qytetare, ndoqi deri diku tjet�r rrjedh� nga ajo e qyteteve t� tjera t� Tosk�ris� apo dhe t� Lab�ris�. �sht� nga t� vetmet raste q� kultura kompakte muzikore iso-polifonike e qyteteve t� jugut, u fqinj�sua diku n� q�nd�r t� saj, me t� dh�nat e kultur�s muzikore monodike perso-arabo-turke. Ndryshimi i muzik�s s� fshatrave rreth Beratit (q� p�rfaq�son tradit�n e lasht� muzikore t� zon�s), me muzik�n e qytetit n� p�rgjith�si, �sht� nj� tregues i ndryshimit t� nj�sis� muzikore t� dikurshme q� ka patur qyteti i Beratit. K�shtu, prej pushtimit turk e deri n� fillim t� shek. XIX, kultura muzikore e qytetit t� Beratit shfaqet si nj� kultur� monodike, e kultivuar nga tajfat muzikore, nd�rkoh� q� konstatojm� se kultura e re muzikore qytetare iso-polifonike, fillon e zhvillohet aty n� fillim t� shek. XX nga formacioni i sazeve, paralelsiht me muzik�n popullore qytetare t� Tosk�ris�. N� regjistrat osmane qysh n� shek. XVI, gjejm� t� sh�nuar profesionin e muziktarit orkestrant t� Beratit t� quajtur me emrin mehter. Nga defteri i holl�sish�m i livas�-sanxhakut t� Vlor�s i vitit 1520, tek ndarja e zejeve shohim se: Hasan Hysejni, Xhafer Hasani, Ferid Hasani, Jusuf Memi, Jusuf Ahmedi Sinan Jusufi, Jusuf Hysejni etj, figurojn� t� regjistruar me profesionin e orkestrantit. M� pas, nj� tjet�r t� dh�n� mbi� ekzistenc�n e formacioneve muzikore interpretuese n� Berat e jep Evlia �elepia (1670), i cili flet me respekt p�r grupin e muziktar�ve q� ishte nd�r m� t� mir�t krahas tajf�s s� Kor��s, Leskovikut etj.� Gjithashtu �elepia pohon se n� Berat kishte me dhjetra vende arg�timi, ku nd�r t� tjera interpretohej edhe muzika popullore. N� p�rgjith�si, deri n� vitet e para t� shek. XX, kultura muzikore e qytetit t� Beratit ishte nj� kultur� muzikore e interpretuar nga tajfat e muziktar�ve, muzik� e cila n� nj� pjes� t� madhe t� saj ishte e sjell� prej komunikimit t� p�rhersh�m treg�tar dhe kulturor t� qytetit t� Beratit me vendet e tjera dhe kryesisht me Turqin�. Si e till�, ajo ishte nj� kultur� monodike ( me nj� z�), gj� q� e afronte n� tipologji k�ng�n beratase me at� shkodrane, elbasanase, gjakovare etj.� N� fillim t� shek. XX, ashtu si n� t� gjitha qytetet kryesore t� Tosk�ris�, filloi n� Berat edhe formimi i formacionit origjinal t� sazeve popullore shqiptare, apo si� njihet ndryshe formacioni polifonik i sazeve. Sazet e para n� Berat i gjejm� qysh n� fillim t� shek. XX.� Lindja e sazeve ishte si nj� rikthim n� tradit�n iso-polifonike t� t� k�nduarit t� qytetit t� Beratit p�rpara pushtimit turk. Nj� formacion i d�gjuar Sazesh ka ekzistuar n� Berat n� vitin 1915 i drejtuar nga violinisti i shquar Riza Nebati (t� cilin populli n� nj� k�ng� e ka vler�suar si Paganinin e qytetit t� tyre), nj� tjet�r nga Isuf Meko P�rmetari e m� von� v�llez�rit Qamili t� ardhur po nga P�rmeti. Po ashtu p�rmendim edhe Sazet e Usta Halit Beratit me g�rnet� (rreth 1910-1920), ato t� drejtuara nga Riza Jevi me qemane, e ve�an�risht ndihmes�n e sazeve t� Sybi Sadushit me g�rnet�. �sht� fakt i pamohuesh�m q� nj� pjes� e r�nd�sishme e muziktar�ve t� shquar popullor� beratas u shp�rngul�n n� qytetet e tjera t� Shqip�ris� p�r t� interpretuar muzik�n popullore. Kjo gj� solli nj� transferim dhe komunikim t� vlerave t� krijuara nga njeri qytet n� tjetrin. Edhe m� par� kishte ndodhur k�shtu. Fama e ambjenteve muzikore t� Beratit b�ri q� edhe muziktar� t� shquar si shkodrani Ismail Dobrunji t� vendosej n� Berat diku aty n� fund t� shek. XVIII. Po k�shtu, n� vitin 1825, muziktari popullor nga Berati Marko Krali fut p�r t� par�n her� violin�n n� ahengun e qytetit t� Shkodr�s.� M� 1920, sazet e Naxhi Beratit, Hajri Malokut dhe Qemal Mat�s vendosen n� Tiran�, nd�rkoh� q� Skram�t, familja e njohur e muziktar�ve beratas, u shp�rngul p�r n� Vlor�. Sipas Mehqemes�: n� vitet �30 t� shek. XX n� Berat p�rmenden 16 muziktar� t� shquar popullor� si Selim dhe Luta Pasha, Mehmet Kova�i, Shefit Hoxha, Shaban Dilo, Rabiona e Rufani Diku, Hysnie e Anife Kova�i etj. Me shembjen e Perandoris� turke, n� Berat gradualisht u rrudh roli i tajfave t� muziktar�ve, nd�rkoh� q� u popullarizua repertori i k�ng�ve origjinale t� sazeve popullore beratase. Duhet theksuar se sot n� muzik�n popullore qytetare t� Beratit do t� konstatojm� si gjuh�n muzikore-monodike, por dhe at� iso-polifonike, tipar i kahersh�m i Beratit t� vjet�r, rrethinave t� tij dhe i muzik�s s� qyteteve jugore n� p�rgjith�si. P�r shkak t� pozicionit gjeografik, por dhe t� lidhjeve historike, tek sazet e reja t� Beratit, u shkri natyrsh�m repertori monodik i k�ng�ve (q� deri para lindjes s� sazeve luhej nga tajfat e muziktar�ve) me at� iso-polifonik Beratit t� vjet�r. K�shtu, p�rve� repertorit tradicional t� qytetit, sazet zot�ronin edhe numrat m� t� njohur t� muzik�s qytetare shqiptare, si t� qytetit t� Vlor�s, P�rmetit, Elbasanit, Shkodr�s, Tiran�s etj. Sazet e Beratit p�rb�heshin nga 1 g�rnet�, 1 violin�, nj� ose dy llauta dhe 1 def. P�rmes� k�ng�ve ne sot njohim emrat e veglave m� t� p�rdorura nga sazet dhe formacionet e tjera muzikore popullore t� qytetit t� Beratit, e bashk� me to edhe� emrat e muziktar�ve t� shquar beratas . Ja se si i k�ndon populli n� njer�n prej k�tyre k�ng�ve:

Kush i bie kanunit-e���� �
Ky Qerimi , nipi i� Sul�es-e
Kush� i� bie qemanes-e
Josifi , i� biri i Skrames-e
Kush� i� bie buzukut-e
Ky� Tetemi i Sukut-e

Nj� pun� t� madhe n� kultivimin e k�ng�ve beratase kan� b�r� shum� muziktar� t� shquar popullor� t� k�tij� qyteti, instrumentist� e k�ng�tar�. Nd�r ta p�rmendim Riza Nebatin (violinistin virtuoz� pjestar edhe i orkestr�s s� Isuf� Myzyrit), Naxhi Beratin, Hajri Malokun, Qemal Mat�n, Kadri Fuga (Berat 1887- Berat � 1953), Jorgji Bendi (Berat 1861- Berat � 1914), Sulejman Naibin, Hamit Vokopol�n� etj. Me emrin e muziktarit popullor Shyqyri Fuga (Berat 1883- Berat � 1962), njihen k�ng�t �Morra mandolin�n�, �N� fush� t� Uznov�s�, etj; me emrin e Sulejman Naibit n� popull njihen k�ng�t:� �Jelekun kadife veshur� , �K�shtu e k�shtu m� than�, �Aman , o im at�; me emrin e Qerim Fug�s njihen k�ng�t:� �Mblodh�m nj� tuf� lule�, �Shaja me shami t� kuqe�, �Ma g�zofsh shamin� jeshile�, �Dit�n e xhuma po b�hesh xhuluzi� etj. Nd�r k�ng�tar�t e shquara t� muzik�s popullore qytetare beratase pas vitive 1950 p�rmendim: Virgjini Milen, Dhimit�r Dushin, Floresha Debinj�n etj. Nd�r sazet me aktivitet pas viteve 1990, p�rmendim edhe ato t� v�llez�rve Hoxha nga Lapardhaja e Beratit. Aktualisht k�nga popullore qytetare beratase �sht� e p�rhapur dhe e p�lqyer n� Shqip�rin� e Jugut, n� at� t� Veriut e ca� m� tep�r n� Shqip�rin� e Mesme dhe n� Kosov�

Lit: Xhihani Meliha, �Tradita, krijimtaria dhe zhvillimi i muzik�s n� qytein e Beratit�, Disertacion, 1976, Biblioteka e Akademis� s� Arteve; Mehqemeja Agim, �Hap�sirat e k�ng�s popullore beratase�, gaz. �Kushtrimi�, 1988, 20 Prill; Mehqemeja Agim, �K�ng� e Beratit�, Berat 2000; Duka Ferit, �Berati n� koh�n osmane, shek. XVI-XVIII�, Tiran� 2001 etj.

Myzyri Isuf:

(Elbasan 8 Mars� 1881 �Elbasan 21 tetor 1956) �Artist i Popullit�-pas vdekjes. Mjesht�r popullor i njohur gjithandej me emrin Usta. Krijues, k�ng�tar-tenor dhe interpret i shquar popullor n� vegl�n e violin�s i gjysm�s s� par� t� shek. XX.
Enci. P�rpara se Isuf Myzyri t� hynte n� jet�n muzikore popullore t� qytetit t� Elbasanit, tradita e k�ng�ve t� vjetra popullore elbasanase ishte mbledhur dhe sistemuar nga Spiro Papajani m� 1859 dhe Harallamb Papajani m� 1877. Sipas Prof. Shuteriqit: n� Elbasan d�gjoheshin sidomos ato q� i quajn� �k�ng� t� vjetra�. Jan� k�ng� qyteti, plot melizma. I p�rdorin edhe pak fshatra veriore pran�, ku melizmat ua shtojn�, si n� krahin�n e Zaranik�s. N� f�mij�ri Isuf Myzyri punoi n� zanate t� ndryshme. Martohet n� mosh� t� re dhe ndahet pas disa vitesh. T�r� jet�n e tij e kaloi s� bashku me t� motr�n e tij, dhe nuk u martua p�rs�ri. M� 1905 formon formacionin e tij me vegla popullore t� p�rb�r� nga Simon Vela me �yr, Mahmut Ashiku me llahut�, Arif �erma-Topalli me dajre, Thoma Priftin e g�rnet�, Mehmet Gurra me ud, Ibrahim Zaimin me �yr bisht�gjat�, Myrteza Gracenin dhe Riza Beratin me violin�. Megjith�se veprimtarin� e tij si krijues �Usta Isufi� e filloi n� mosh� t� madhe rreth viteve 1927-1928, me autor�sin� e Usta Isufit njihen rreth 30 k�ng� popullore elbasanase. Nd�r k�ng�t e kompozuara dhe p�rpunuara prej tij p�rmendim: �N� zabel t� gjeta�, �Iku nata, agun malet�, �Dashunija si rrufe�, �Nj� lulishte me trandafila�, �Midis vetllash m� ke nj� pik�, �Ma mir� n� pyll se n� qytet�, �Si bilbili n� pranver�, �ǒu d�shirush p�r me t� pa�, �Spaske pas� pik� m�shire� etj. �Usta Isufit i njihet merita e nd�rtimit t� nj� repertori me k�ng� popullore elbasanase ku spikatin bukuria e fraz�s muzikore si dhe orientimi p�r nga vlerat e v�rteta t� kultur�s muzikore t� Elbasanit. Si besimtar bektashian, Usta Isufi ka k�nduar edhe nj� pjes� t� repertorit muzikor fetar t� k�tij besimi. K�ng�t e tij kan� kaluar goj� m� goj� dhe nga njeri k�ng�tar n� tjetrin jo vet�m n� Elbasan por n� gjith� Shqip�rin�, n� Kosov� dhe tek shqiptar�t e Maqedonis�. N� vitin 1950, n� qytetin e Elbasanit, formacioni muzikor i Usta Isufit ka regjistruar disa disqe me k�ng� popullore n� nj� sht�pi diskografike t� ish Bashkimit Sovjetik. Nd�r k�ng�tar�t q� ka regjistruar k�ng� n� k�to disqe me Usta Isufin �sht� Ali Zena. Nd�r k�ng�tar�t e tjer� popullor� t� qytetit t� Elbasanit q� kan� k�nduar k�ng� popullore me formacionin e tij me vegla p�rmendim edhe Mitat String�n, Leksi Vinin, Mustafa Bodinin, Rustem Seric�n, Mahmut Ashikun, Arif Topallin, Met Balashin, Demir Shoren, Ali Zen�n etj. M� 31.08.1978 (pas vdekjes) i jepet titulli i lart� �Artist i Popullit�. Emri i tij �sht� p�rjetuar n� Sht�pin� e Kultur�s s� Elbasanit. Tradit�n e mrekullueshme t� krijuar nga Isuf Myzyri, pas viteve �50 e vazhduan k�ng�tar� t� tjer�, pasues t� tij si V�llez�rit Zena, Albert Tafani, Agim Saliu, Mustafa Mehja� etj. Shiko �Zena v�llez�rit�.

Lit: Ceka, H. �Usta Isuf Myzyri, muzikant i d�gjuar i Shqip�ris� s� mesme�, gaz. �Bashkimi�, 1957, 12 Korrik; Bebeti Mehmet, Sh�ngjergji Rrapush, �Luft�tar dhe k�ng�tar i liris�, gaz. Shkumbini, 1982, 12 shtator; Filja Hysen, �Isuf Myzyri, krijues i njohur i k�ng�s popullore�, �Drita�, 1986, 9 mars; Dedej Sul�, Balli�i Alfons, �Isuf Myzyri�, Onufri 1996; �Isuf Myzyri�, broshur�. Elbasan; Shuteriqi Dhimit�r, �Nga k�nga e popullit�, Tiran� 1991 etj.