Bam-bam:

Onomat.

Enci. Shprehje e praktik�s muzikore popullore p�r t� dh�n� me fjal� efektin e goditjes s� �omanges s� daulles mbi membran�n e tendosur t� saj. Si fjal� del q� tek �Bleta..� e Mitkos e p�rdorur p�r t� imituar krism�n e pushk�s. E gjejm� dhe n� form�n bam e bum.

Bagaja:

Pjes� e vegl�s s� llaut�s.

Enci. Bagaja �sht� nj� pjes� e vog�l celuloide e vegl�s s� llaut�s q� gjendet mbi kapak p�r t� mos u g�rvisht� kapaku gjat� interpretimit mbi tela. Sipas Sokolit fjala baga p�rdoret nga muziktar�t popullor� n� Berat.

Lit: Sokoli, Ramadan. �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran�, 1965 etj.

Babadem�e:

M�nyr� e t� k�nduarit t� iso-polifonis� s� Lumit t� Vlor�s, q� lidhet ngusht� me tradit�n muzikore popullore t� k�saj treve e n� m�nyr� t� ve�ant� me emrin e k�ng�tarit t� shquar t� saj Adem Mersini (Kanin� 1862 � Kanin� 1930).

Enci. K�nga �Babadem�e� �sht� me kat�r z�ra, ashtu si tradita popullore e iso-polifonis� labe� (p�rfshi ison), dhe nd�rtohet mbi vargjet 6-8 rrok�she , ndjekur nga nj� varg i p�rs�ritur si refren. Sipas Ga�es: tradita e e k�ng�s �Babadem�e� t� Kanin�s krijoi fizionomin� e saj duke u ushqyer nga k�ng�t e burrave t� Kanin�s e t� Lab�ris�. Me emrat e k�ng�tar�ve t� tjer� t� shquar t� Lab�ris� lidhen edhe m�nyra t� tjera t� k�nduari t� polifonis� popullore si p.sh �� ja marrim Luto Kapllan�e�, �� ja hedhim Bajram Isa�e�, apo �� ja mbajm� Dervish Hasan�e�.

Lit: Ga�e, Bardhyl. �K�nga popullore e lumit t� Vlor�s�, Tiran�, 1995 etj.

Bakllama:

e.f. Veg�l muzikore kordofone.

Etim. �abej: prej turq. Baglama �specie di strumento a corda�, e cila ka shkuar dhe n� t� tjera gjuh� ballkanike. Mungon te G.Meyeri. Prof. Sokoli e sjell etimologjin� prej persishtes.

Enci. Del si veg�l q� tek vepra e Spiro Dines, gjysma e dyt� e shek. XIX, kur b�n fjal� muzik�n popullore tek shqiptar�t n� kolonit� e Egjyptit. Bakllamaja njihet gjithandej si vegl� muzikore solistike. Sokoli e konsideron veg�l kordofone nga familja e tamburave; �abej: lloj kitare e dikurshme e muzik�s popullore. Sipas Misos: kombinimet e bakllamas� me veglat e tjera jan� b�r� n� dhjetvje�ar�t e par� t� shek. XX. N� interpretimet n� bakllama n� vitet �30 n� Kor��, u shquan si mjeshtra t� k�saj vegle Alo Qorri, Demka, Sulejman Bakllamaja, Demir Telhai. Tradita e interpretimit n� bakllama vazhdon ende, kryesisht� n� Shqip�rin� Juglindore e n� ve�anti n� qytetin e Kor��s.

Lit: Miklosich TEN II 79; Mladenov 13; Kutev-M.Kuteva RSSE II 319; Skok I 90; Sokoli, R. �Gjurmime��, Tiran� 1981; Miso. Piro, �Bakllamaja n� muzik�n ton� popullore�, �Kultura Popullore�, 1983, nr. 1 etj.

Bardha�k�:

e.f., Veg�l aerofone e punuar n� qeramik� n� form�n e en�s s� ujit.

Enci. N� vegl�n e bardha�k�s interpretohet pasi mbushet me uj� dhe vet�m pask�saj prej saj nxirren zhurma-tinguj gurgullues t� pap�rcaktuar melodikisht. Mbi t� nuk mund t� nxjerr�sh melodi t� paracaktuara. P�r k�t� arsye bardha�ka mund t� vler�sohet si veg�l paramuzikore. P�rdoret kryesisht n� jug t� Shqip�ris�.

Lit: Sokoli Ramadan, �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran�, 1965; Sokoli. R,. �Gjurmime��, Tiran�, 1981 etj.

Barink�:

Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� P�rmet.

Shiko z�rin:� glyra.

Baritore:

Term i praktik�s muzikore popullore.

Enci. Baritore p�rdoret p�r t� p�rshkruar muzik�n popullore e cila i referohet n� intonacionet muzikore ose n� tekstin poetik jet�s s� bariut shqiptar. P.sh: �kaba baritore�, �melodi baritore�. Sipas �aushit: q� v� n� dukje jet�n e barinjve, ose n� p�rgjith�si, skena t� jet�s s� fshatit shqiptar. Vegla muzikore popullore m� tipike q� interpreton muzik� baritore �sht� fyelli. N� Ilirin� antike hasim p�rdorimin e fjal�s bukolik=baritor.

Lit: �aushi, Tefik. �Fjalor i estetik�s�, Tiran�, 1998; Ceka. Neritan, �Ilir�t�, �SH.B.L.U, 2000 etj.

Bariu Laver :

(P�rmet 2 Maj 1929)

Personalitet i shquar i muzik�s popullore shqiptare si muziktar popullor n� g�rnet� dhe si k�ng�tar. Themelues dhe drejtues i Sazeve t� P�rmetit t� njohura n� gjith� Shqip�rin� dhe jasht� saj.

Enci.�� Enci. Djali i Bariut, k�ng�tarit popullor dhe interpretuesit n� llahut�, tregoi q� i vog�l nj� dhunti natyrale p�r t�u marr� me veglat muzikore t� thjeshta t� cilat i sajonte vet� nga deg�t e pem�ve apo edhe nga kallami i grurit etj. Pas largimit t� familjes s� tij n� qytetin e Kor��s n� vitin 1935, Laverit iu krijua mund�sia t� d�gjonte shum� muziktar� t� shquar popullor� p�r koh�n, si Islami n� gajde, e ve�an�risht Feim Gajdexhiu, babai i shokut t� tij t� f�mij�ris�, Sk�nderit. Rreth mosh�s 10 vje�are ushtrohej n� sht�pin� e tij me llaut�n e t� jatit, Bariut, dhe luante edhe n� shum� vegla popullore, nd�r to edhe n� fyejt metalike q� prodhoheshin dhe shiteshin n� dyqanet e Kor��s. P�r her� t� par� luan n� g�rnet� s� bashku me t� jatin, i cili e shoq�ronte me llaut� vallen e �Dados�. Kthehet familjarisht n� P�rmet n� fund t� vitit 1944. Aty takohet me Usta Vangjel Leskovikun, pran� t� cilit punoi me llaut� p�r rreth 1 vit, nd�rkoh� q� ushtrohej n� g�rnet� n� m�nyr� autodidakte. Pas largimit t� Usta Vangjelit p�r n� Vlor�, Usta Laveri organizon grupin e tij, me t� cilin mori pjes� edhe n� Festivalin e par� Folklorik Komb�tar, Tiran� 1952, n� t� cilin ai vler�sohet me �mimin e par� si instrumentist popullor. M� 1954 b�n regjistrimin e k�ng�s s� par� me saze, m� 1957 regjistrohet si saze nga ekspedita shqiptaro-gjermane e pask�taj m� 1966 regjistron n� Radio-Tirana ve� t� tjerash edhe tri kaba p�rmetare me klarinet�, p�r ta vazhduar pun�n cil�sore me sazet e tij p�r t� gjith� koh�n. Ka marr� pjes� n� t� gjitha festivalet folklorike lokale dhe ato komb�tare.

Gjat� k�saj periudhe kohore, sazet kan� p�suar disa riorganizime strukturore t� cilat kan� reflektuar para s� gjithash orientimin artistik t� krijuesit t� tyre, Usta Laverit. N� vitin 1951 ato p�rb�heshin nga nj� g�rnet�, dy llahuta, dy fisarmonika, p�r t� ardhur n� formacionin e tij t� q�ndruesh�m t� vitit 1976 (e deri m� sot), t� p�rb�r� nga g�rneta, nj� llahut�, nj� fisarmonik�, def dhe violin�. Ato jan� konceptuar edhe si saze klasike, pra q� vet� interpretojn� n� vegla dhe vet� k�ndojn�, por dhe si formacion shoq�rues i k�ng�tar�ve t� tjer� popullor�. Nga kjo pik�pamje �sht� shum� e v�shtir� q� t� dallosh personalitetin e Usta Laverit si interpret (g�rnetar e k�ng�tar) dhe krijues i shum� stilemave aq t� njohura sot nga muzika popullore permetare. K�tu p�rfshihen me dhjetra hyrje k�ng�sh, kaba, valle dhe mjaft riinterpretime t� pjes�ve t� repertorit t� vjet�r t� Sazeve t� P�rmetit. K�to saze kan� nj� veprimtari t� dendur komb�tare e nd�rkomb�tare, duke u njohur kudo ku kan� shkuar si �Bilbilat e P�rmetit�. Merit� kryesore e k�tyre sazeve �sht� se formuan edhe nj� tjet�r identitet t� k�ng�s popullore t� Tosk�ris�: k�ng�n popullore p�rmetare. Usta Laveri ka qen� p�r gjith� k�t� periudh� m�suesi m� i mir� i shum� g�rnetaxhinjve t� tjer� popullor� t� qytetit t� P�rmetit, por dhe t� fshatrave, t� cil�t kan� m�suar prej tij abc-n� e g�rnet�s popullore p�rmetare. Ai mund t� cil�sohet si i fundit prej Ustallar�ve t� tradit�s s� madhe t� sazeve t� Shqip�ris� s� Jugut. Sazet e Usta Laverit jan� formacioni m� i kompletuar i Sazeve t� Jugut p�r periudh�n nd�rmjet viteve 1950-1990. Nd�r k�ng�tar�t m� t� spikatur q� kan� k�nduar s� bashku me sazet e Usta Laverit p�rmendim: n� vitet �50 Behije Ro�in, Qemal Pono�in, Aliun (i thirrur Baba�ja) etj.; n� vitet �60 Jorgo �ulli dhe Ilia Nasi, v�llez�rit Sulejman Lame-�Artist i Merituar� dhe Xhelal Zeqiri, Viron Tanellari; n� vitet �70 �Artisti i Popullit� Mentor Xhemali, Ylli Zeqiri; n� vitet �80 Ardiana Daci, Robert Tralo, Drini Kanani etj; n� vitet �90 Vask� e Dhimit�r Curri, Donika Pecollari, Anastas Naqe, Luljeta Ilia, Evgjeni �ulli etj. N� vitin 1977, s� bashku me �obanin dhe Mentor Xhemalin, interpretojn� dhe regjistrojn� t� gjitha materialet muzikore t� filmit �Gjeneral gramafoni�, me regji t� Viktor Gjik�s. N� vitin 1989, Usta Laveri b�het protagonist i filmit dokumentar muzikor t� kinostudios �Shqip�ria e Re�, �K�ng�t e zemr�s�, me regji t� Todi Bozos. N� Prill t� vitit 1994 realizojn� C.D. me muzik� popullore, n� bashk�punim me nj� shoq�ri angleze dhe C.D-n� tjet�r e realizojn� n� Greqi. Nj� tjet�r C.D me mbishkrimin �Laver Bariu dhe valle dasmash� �sht� realizuar n� Australi n� vitin 1995 nga �Fezollari Productions AUSTRALIA�. Aktiviteti muzikor i k�tyre sazeve vazhdon ende. Debutimi m� i fundit i tyre ishte pjesmarrja n� F.F.K Gjirokast�r 2000. N� Mars t� 2001, p�r meritat e tij dekorohet nga presidenti i republik�s me urdh�rin �Mjesht�r i madh i pun�s�. N� vitin 2001, me vendim t� K�shillit Bashkiak t� qytetit t� P�rmetit, Usta Laveri u shpall �Qytetar nderi� i P�rmetit, krahas V�llez�rve Frash�ri, Odhise Paskalit dhe Mentor Xhemalit. Regjistrimet kryesore muzikore i kan� pran� Radio-Tiran�s, Televizionit Shqiptar dhe Institutit t� Kultur�s Popullore. Ja nj� pjes� e tyre q� gjendet n� arkivin e Radio-Tiran�s n� ndarjen �EJ� (erotike jugu):

2/3���� �Nj� nat� Janari�, v. 1950, 4�30�
�Tr�ndafili flet�-flet�, v. 1954, 4�
25/1���� �A kan� uj� ato burime�, v.1966, 4�
44���� �Se� na ra kjo bora�, v. 1966, 3�
51���� �Bir t`u b�ft� n�neja�,� Behije e Sulo Roci , 1966-gusht, 5�
52���� �Ball�t me sedef�, Viron Tanellari, 1966, 4�
84���� �Moj kunadhja leshverdh�, Laver Bariu, 1966, 4�
102������O borzilok��idem
104���� �T� diel�n q� n� sabah�, Grupi i vajzave, 1966, 3�20�
129���� �Jan� mbledhur shok�t�, Grupi i P�rmetit, 1968, 3�20�
174���� �Shami kalemqarja�, Sazet, 1973, 3�
255���� �Falma syn� e zi�, Ilia Nasi dhe Jorgo �ulli, 1978, 3�
257���� �Fluturo si gjethe�,� S. Lame dhe� L. Bariu, 1978, 3�
297���� �Potpuri�, Sazet e P�rmetit, 1980, 3�30�
360���� �Porsi yll m�ngjesi�, Jorgo �ulli dhe Ilia Nasi, 1982, 4�
411����� �Qeraxhi��, D. Pecollari,Dh. Papa, 1983, 4�30�
412����� �Sykaleshe�, A. Daci dhe� R. Tralo, 1983, 4�15�
691����� �Nj� nat� Janari�, D. Pecollari dhe L. Ilia, 1988, 2�45�
692����� �B�je dru n� p�rc�llim��, A. Daci dhe R. Tralo, 1988, 2�12�
693����� �ǒdeshe q� vajte n� krua�, V.& Dh.Curri, 1988, 3�45�
694����� �T� keqen t� flokut�, A. Ja�e dhe D. Abedini, 1988, 2�30�
695����� �Posht� nga �airet�, R. Malka dhe V. Gore, 1988, 3�22�
696       �Baluket s�ti nx� shamia�, Z. Laskaj dhe L.Ilia, 1988, 2�
697      ��Tan� moj Tan�, Xh. Zeqiri dhe� S. Lame, 1991, 4�.10��
5��������� �Kaba P�rmetare�, Laver Bariu, 1966, 4�
16������� �Kaba�, Laver Bariu, 1966, 4�30�
21������� �Kaba�, Laver Bariu, 1966, 2�40��
149����� �Kaba me klarinet�, Laver Bariu, 1978, 2�30��
170����� �Kaba me klarinet�, Laver Bariu, 1982, 4�30��
172����� �Kaba me klarinet�, Laver Bariu, 1982, 7�
222      �Kaba me klarinet�, Laver Bariu, 1990-tetor, 5�

Shiko z�rat: �CD-t� popullore� dhe �Xhemali Mentor�.

Lit: Novruz Turhani, �Virtuoz�t P�rmetar��, �Ylli� 7/1978, fq. 15-18; �apajev Gjokutaj, Avdulla K�na�i, �Det n� k�ng� e mal n� valle�, �Z�ri i Popullit�, dt. 10.10.1978, fq. 3; �Intervist� me Laver Bariun�, �Z�ri i Rinis�, dt. 6.9.1980, fq. 3; Niko Mihali, �ǒfar� do t� paraqesin artist�t p�rmetar�, �Z�ri i Popullit�, dt. 30.9.1983, fq. 1-3; Shp�tim Shehu, �Duke folur p�r nj� orkestrin� t� njohur popullore�, �Z�ri i Popullit�, dt. 3 tetor 1980; Thoma Dim�e, �Laver Bariu pushton Athin�n�, �Java�, dt. 12.11.1994, fq. 1-3; �Rreth sht�pis� s� Laverit gjithshka �sht� e bukur�-Intervist�, �Intervista 88�, fq. 5; �Laver Bariu akuzon�, �Dita�, dt. 20.04. 1995, fq. 2; Agim Xhafka, �Eveniment n� kultur�n ton� komb�tare�, �Koha Jon�, dt. 14.03.1995, fq. 13; �Intervist� me Laver Bariun�, �Intervista 105�, fq. 7;� Vath Koreshi, �N� gjurm� t� artist�ve t� humbur�, �Festival�, dt. 24.09.1995, fq.3; Niko Mihali, �Panteoni P�rmetar�, tek �Prometeu�, dt. 14.10.1995, fq. 3, Niko Tyto, �Laver Bariu�, �Fjala sot�, tetor 1996, nr. 23, fq. 4; Tole. Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998; Tase, Pano. �ǒu k�put nj� yll�, Tiran�, Mars 2001 etj.

Basholl:

fol.j.� Basholl do t� thot�: bjeri vegl�s muzikore popullore.

Enci. Me k�t� fjal� e gjejm� t� p�rdorur n� Kosov�

Batoq:

Gjuh�za e k�mbor�s.

Enci. N� k�t� form� e hasim n� Shqip�rin� e jugut.

Lit: Tase Pano, �Visaret e Kombit�, V�ll. XII, Tiran� 1941 etj.

Bejte:

�Fjal� odash� apo �muhabet sofre� t� cilat t� improvizuara n� �ast, me melodi ose jo, q� �q�llonin� apo �thumbonin� n� m�nyr� artistike bashk�biseduesit.

Enci. Sipas Sokolit: vjersh� popullore lirike, ma fort gazmore ose hokatare. Sipas �FGJSSH�: vjersh� lirike� a satirike, q� thurret nga nj� poet popullor zakonisht aty p�r aty. N� pik�pamje t� k�ng�timit dhe stilemave melodike, bejtet jan� shum� t� thjeshta. Jan� t� p�rhapura n� t� gjith� Shqip�rin� si dhe tek shqiptar�t jasht� kufijve. Tek arb�resh�t e Italis� i gjejm� me emrin parambote.

Lit: Ndocaj. F,� �Bejtet e karnavaleve�, �N�ntori�, 1958, nr. 6, fq. 185-212;� Sokoli. Ramadan, �Humori dhe satira n� lirik�n ton� popullore�, ��N�ndori�, 1961, nr. 1, 2; Sokoli. Ramadan, �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran� 1965; �FGJSSH�, Tiran� 1980; Malahoxha. Sitki, �Nga krijimtaria e bejtexhinjve ulqinak�, �Shkodra n� shekuj-II�, Shkod�r, 1989; Sugarman, Jane C. �Engendering song�, The university of Chicago Press, Ltd., London 1997; Zaja Sami C, �Heti njeri i urt� i Shkodr�s�, Shkod�r, 2000 etj.

Bejtexhi:

Ai q� b�n bejtet ose q� merr pjes� n� aktin e interpretimit t� bejteve.

Enci. E gjejm� edhe n� form�n bejtar. Zakonisht bejtexhinjt� ishin edhe k�ng�tar� shum� t� mir�. Bejtexhinj t� d�gjuar ka n� �do vend t� Shqip�ris�. N� Shkod�r p�rmenden si t� till� Molla Hysen Dobra�i (shek. XVIII), Osja i Falltores, Matish Prendushi etj. N� let�rsi n� shek. XVIII u krijua rryma e bejtexhinjve.

Lit: Gurashi, Kol�. Sheldia, Gjush. �Ahengu shkodran�, alamanaku �Shkodra�, 1/1961, fq. 210;

Berat�e:

Term i praktik�s muzikore popullore.

Enci. Berat�e p�rdoret p�r t� p�rshkruar muzik�n popullore e cila i referohet origjin�s s� saj nga Berati. N� k�t� rast krijimi muzikor popullor mund t� jet� k�ng�, melodi ose valle nga Berati. Nj� krijim shum� i njohur popullor me k�t� em�r �sht� ai i interpretuar nga muziktari i shquar n� g�rnet� Remzi Lela-�obani i titulluar ��am�e-berat�e�.

B�jme e:

Shiko z�rin:� iso.

B�rtas:

Qarje me z� shum� t� lart�.

Enci.� B�rtas �sht� n� prag t� kalimit n� t� folur.

Bibiza:

Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� �am�ri.

Shiko z�rin:� glyra.

Bicule:

e.f. Cule e dyfisht� e nd�rtuar n� nj� bllok druri t� vet�m.

Etim. Nuk jepet ndonj� shpjegim i holl�sish�m. Sipas �abej: Nga nj� kryq�zim i cule-s me ndonj� tjet�r fjal� (daule?) duket t� ket� dal� bixaule �fyell i bariut� t� Tatzatit t� Delvin�s. N� an�t e Vlor�s edhe kompozita culdyjare, univerbim nga cule dyjare, e cila ekziston edhe kjo n�p�r dialekte.

Enci. S� pari, n� nj� unaz� t� shek. XV para er�s s� re, �sht� gdhendur figura e� Panit brino� me k�mb� dhie, duke i r�n� nj� vegle frymore me dy tyta t� big�zuara. Tipi i fyellit t� dyfisht� gjithashtu dokumentohet n� Shqip�rin� Jugper�ndimore, n� Apolloni, q� n� shek. VI-V p.e.re dhe n� lugin�n e sip�rme t� Vjos�s n� shek. IV-III p.e.re. etj,. N� shum� fshatra t� Lab�ris�, bicula njihet edhe me emrin longar. Bicula ka nj� p�rhapje shum� t� gjer� n� Lab�ri. Kryesisht njihet si veg�l e barinjve lab�, por vihet re nj� nd�rfutje e saj edhe si p�rcjell�se e muzik�s polifonike vokale. Si interpretues t� shquar n� bicul� n� gjysm�n e dyt� t� shek.XX p�rmendim: Petref Likaj-Mavrov�,Vlor�; Asllan Nora-Fush�bardh�,Gjirokast�r; Arap �eloleskaj-Vranisht,Vlor�; Ago Beqiraj-T�rba�,Vlor�; Jakup Gjikondi-Vranisht,Vlor� etj.

Lit: �Melodi dhe valle popullore instrumentale�, Tiran� 1969; Sokoli, R, Miso. P,� �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; Kruta. Beniamin, �Kultura Popullore�, 1990, nr. 1 etj.

Bigjiron:

Bleg�rima e deles.

Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� rrethin e Kuk�sit.

Bilbil, bylbyl:

m. Veg�l aerofone me sqep t� nj�fisht�.

Etim. �abej: prej turq. Bulbul (kjo prej persishtes), e cila ka shkuar dhe ne t� tjera gjuh� ballkanike. Trajta e disimiluar birbil, kryesisht e tosk�rishtes.

Enci. Sipas Sokolit: vegla e bilbilit punohet nga shufra drur�sh t� ndrysh�m n� stin�n e ngroht�, kur mund t�u hiqet l�kura pa u �ar� pasi e nxjerrin koren k�ll�f, hapin n� shkop t� zhveshur nj� zgav�r t� vog�l, e cila p�rfundon me nj� ulluk n� skaj t� sqepit; pastaj e vendosin prap� k�ll�fin e kores n� vend. Ajo p�rdoret kryesisht nga f�mij�t dhe gjendet pothuajse n� t� gjith� vendin. Kemi edhe nj� lloj tjet�r bilbili i cili shfaqet si veg�l aerofone me tyt� druri ose metali, q� p�rfundon n� trajt� sqepi. Kronologjia e saj n� gjuh�n shqipe haset n� shek. XVI, pasi k�t� fjal� e gjejm� tek fjalori i Frang Bardhit. Tek arb�resh�t e Italis�, nj� tip bilbili quhet surdullin�. Nj� muziktar shum� i shquar n� interpretimet n� vegl�n e bilbilit ka q�n� Ali Muja nga Tropoja. Gjat� procesit t� b�rjes s� vegl�s s� bilbilit k�ndohet si m� posht�:

Can,can
bilbil,can
pizga del
bilbili s�del.
��������Vranisht

O bilbil o karafil
ndo dil, ndo mos dil
N� mos dalsh t�i me hir
do t� dal�sh me pahir.
������� �ipin

Me fjal�n bilbil kemi t� formuara edhe shprehje popullore si � X i bie bilbilit n� t� kthjell�t�. N� ndonj� rast e konstatojm� bilbilin edhe si nj� lloj �mbreti t� zogjve� apo si n� poezin� popullore t� m�poshtme:

Fal�mesh�ndet bilbilit,
t�na d�rgoj� dajren
t� na luaj� nusja.
�����������Potkozhan

N� muzik�n popullore shqiptare ka shum� k�ng� q� i k�ndohen bilbilit� si zog k�ng�tar, dhe nj� p�rall� p�r� �Birbil gjizarin�:

T� m� b�n Zoti dhe mua,
Nj� bilbil gj� tjet�r s�dua;
T� kesha fjal�t e tua,
T� k�ndoja ku t� dua
Ku t� m� p�lqente mua;
A n� pem� a ne krua,
A n� ba�e me limua,
P�rkundrejt sht�pivet tua,
O lesh-verdha gjer n� thua,
Dije mir� q� t� dua.
������������Lab�ri

E gjejm� si poezi me t� nj�jtin titull tek vepra e Naim Frash�rit, i cili e konsideronte bilbilin si �kult t� muzik�s� , tek Lagush Poradeci me titullin �Zog i qiejve� dhe tek vepra e Filip Shirok�s:

-T� kisha z�n e bilbilit
Gjith�nj� do t� k�ndonja
Bukurin e tr�ndafilit
Dhe kurr� t� mos pushoja

-Brenda tuf�s s� junapit q� bleroj me kaq stoli,
Kur po shoh ndaj ryn bilbili e sakaq z� qn nd�r flet�
K�ng� e ti m� ngjan kulluar posi k�ng� e Zotit vet�.

M�qaj, bylbyl, o mbret i kang�s
Se n�dhe t�huej kan� me m�vorrue!

Po tek Lasgushi e gjejm� t� p�rdorur fjal�n bilbil brenda antonimis� kontekstuale: �ku k�ndoj bilbili i kombit, grifsh� e huaj �irret pas�. N� mitologjin� greke, Aedona, bija e Pandareut dhe gruaja e mbretit t� Teb�s, Zetit u shnd�rua n� bilbil (nga per�ndit� p�r shkak se vrau gabimisht djalin e saj t� vet�m-Itilin), p�r t� qar� vazhdimit t� birin. Sipas Safos (shek VII p.e.r.)-� Ashtu si bilbili, zogu me z�rin si tingull lire!�

Lit: Miklosich TE I 270; TEN I 19, II 91; G. Meyer 36 e AS IV 12; Weigand 7; Hoeg II 179; Tagliavini 87; Papahagi 271, 274; Skok ER I 233; �Mbledh�s t� hersh�m t� folklorit shqiptar�, Vol. I, Tiran�, 1961; Frash�ri. N, �Vepra 1�, Prishtin�, 1978; Sokoli. R,. �Gjurmime��, Tiran�, 1981; ESKILI, �Tragjedit�, tragjedia �Eumenidet�, fq. 337, Tiran�, 1986; �Fjalor i mitologjis��, Tiran�, 1987; Poradeci. L, �Vepra letrare�, Tiran� 1990; Safo, �Poezi�, Tiran� 1998; Tole. Vasil S, �Folklori muzikor-polifonia shqiptare�, Tiran�,1999 etj.

Bimodale:

Fjal� q� n�nkupton ekzistenc�n e dy modeve, shkall�ve muzikore brenda nj� krijimi muzikor popullor.

Enci. Bimodaliteti �sht� nj� dukuri q� gjendet n� muzik�n popullore n� veri t� lumit Shkumbin. Ai mund t� jet� horizontal ose vertikal. N� muzik�n me vegla ose n� at� vokale.

Lit: Tole Vasil S, �Folklori muzikor-struktur� dhe analiz�, Tiran� 2000 etj.

Bipe:��

e.f., K�mbore e madhe e deshve dhe e cjep�ve.

Etim: �abej: formim onomatopeik, nga kumbimi bip bip q� japin k�to lloj k�mbore. Lab�risht byqe, khs. Vargu po l�von k�mbor�e e byqe.

Enci. Fjal� e tosk�rishtes jugore, e paregjistruar n�p�r fjalor�. Sipas Sokolit: veg�l e gjinis� idiofone, k�mbor� e madhe q� i varet n� qaf� ogi�it t� kopes� s� dh�nve. Me fjal�n �okane e gjejm� t� p�rdorur n� �am�ri, me fjal�n karkale e gjem� t� p�rdorur n� Lab�ri, kryesisht si k�mbor� p�r qet�.

Lit: �abej. E, �Studime etimologjike�; Sokoli. R, �Gjurmime��, Tiran�, 1981; Tole. Vasil S, �Folklori muzikor-struktur� dhe analiz�, Tiran�, 2000� etj.

Bishnic�:

e.f., Veg�l e gjinis� aerofone me dy tyta druri, ku njera prej tyre sh�rben p�r t� mbajtur tinguj t� gjat�-pedal dhe tjetra ka pes� vrima p�r t� formuluar melodin�.

Enci. Sipas Sokolit bishnica �sht� pajisur me pip�za heteroglote me gjuh�z t� nj�fisht�, q� vendosen n� krye t� secil�s tyt�. E gjejm� kryesisht t� p�rdorur kryesisht n� veri t� Shqip�ris� si veg�l solistike, por dhe me funksion shoq�rues melodik n� vallet popullore. Kur p�rdoret n� vallet popullore, bashk�shoq�rohet me �iftelin� dhe fyellin. N� Has e gjejm� t� p�rdorur n� form�n tarquk. Shiko z�rin:� gajde.

Lit: Bogdani, Ramazan. �Folklori koreografik i Hasit�, Tiran�, 1977; Sokoli, R. �Gjurmime��,� Tiran�, 1981 etj.

Bishtaniku:

Pjes� e vegl�s popullore t� surles.

Enci. Sipas Misos: bishtaniku zakonisht punohet nga llamarina e tunxhit me trash�si 0.3-0.5 mm, n� trajt� konike, e ngjitur me kallaj.

Bitonia:

Shkall� muzikore pentatonike q� gjendet n� folklorin muzikor t� Shqip�ris� s� Jugut.

Enci: Dy tinguj nga seria t� mbivendosur n� nj� kuint� do t� jepnin bitonin�. Intervali karakteristik p�r bitonin� �sht� kuinta.

Llojet e bitonis�:

I�� c-g�������������������������� 1 5

II� g-c�� ����������������������� 5 1

Zakonisht n� bitoni do t� gjejm� t� nd�rtuara k�ng�t iso-polifonike�

t� ritualeve dhe vallet e k�nduara.

Lit: Kruta, Beniamin. �Polifonia dyz�r�she e Shqip�ris� Jugore�, Tiran�, 1989; Tole. Vasil.S, �Folklori muzikor-polifonia shqiptare�, SHBLU, 1999; Tole. Vasil S, �Folklori muzikor-struktur� dhe analiz�, Tiran�, 2000� etj.

Blude:

Pjes� e vegl�s popullore.

Enci. Me blude thirret kasa e rezonanc�s e veglave kordofone. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� Tropoj�. Sipas Sokolit e hasim edhe n� form�n grroqe.

Bob�l:

Veg�l natyrale e gjinis� aerofone.

Etim. Bob�l e jep Pederseni 113 p�r �am�rishten. Sipas �abej: trajt� e tosk�rishtes Jugore. N� an�t e Vlor�s edhe nj� goc� deti q� p�rdoret si buri, Binte bobla fshat m� fshat (S.Hasani). Prej venecianishtes- ose� n�p�rmes shqipes- duket t� rrjedh� dhe gr. E re veriore �nj� lloj goce deti, q� p�rdoret dhe si buri�, t� cil�n Arvanitos 64 e bie t� ardhur prej gr. �lloj shtame gryk�ngusht�.

Enci. Tek �FGJSSH� kemi: veg�l frymore prej briri t� gjedhit ose prej guaske t� madhe t� detit, q� p�rdoret zakonisht p�r t� dh�n� nj� sinjal. Sipas Sokolit: krijohet nga briri i lop�s, buallit ose nga guaska e k�rmillit t� detit. Po sipas tij: d�shmin� m� t� vjet�r t� ekzistenc�s s� k�saj vegle e kemi nga nj� bob�l briri e zbuluar n� g�rmimet arkeologjike n� Trebenisht, vendbanim ilir�sh af�r Ohrit. Bobla realisht duhet konsideruar si veg�l paramuzikore. P�rdorimi i saj ka q�n� lidhur dhe lidhet kryesisht me nevoja utilitare t� njeriut shqiptar e po aq p�r g�zime t� ndryshme si� jan� festat q� lidhen me natyr�n. �sht� nj� veg�l q� nxjerr melodi mbi shkall�n muzikore natyrale. E gjejm� t� p�rdorur n�p�r fshatrat e Shqip�ris� Jugper�ndimore, n� Lab�ri e Mallakast�r, n� Shpat t� Elbasanit. Sipas Sokolit: bobla njihet edhe n� tradit�n e arb�resh�ve t� Italis�. N� mitologjin� greke, bobla ishte e lidhur ngusht� me demonin e detit t� quajtur Triton. Tritoni ishte gjysm�njeri dhe gjysm� peshk. Kur ai i binte bobl�s, tingulli i saj arrinte deri n� fund t� tok�s.

Lit: �abej. E, �Studime etimologjike�; Sokoli. R. �Gjurmime��, Tiran�, 1981; Sokoli. Ramadan, �Folklori muzikor shqiptar-organografia�, Tiran�, 1975; �Fjalor i mitologjis��, Tiran�, 1987 etj.

Borboll:

Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur n� �am�ri.

Shiko z�rin: bobla.

Bori, buri:

f. Trumbet�.

Etim. �abej prej turq. boru, borazan, t� cilat kan� shkuar dhe n� t� tjera gjuh� t� Ballkanit. Burizanej katund pran� Kruj�s.

Enci. Tek �FGJSSH� kemi: lloj pizge n� trajt� koni, me nj� pip�z n� maj�, q� e b�jn� f�mij�t zakonisht n� pranver� prej l�kur�s s� lofat�s ose t� shelgut dhe q� nxjerr nj� z� mjaft t� fort�. Sipas Sokolit: fjala �sht� e p�rhapur nga Tivari deri n� Janin�. Fillimish e gjejm� tek Bogdani (II 158, 13) ka me ram boria fort e tmershime, Kuvendi i arb�nit (f. 29, 30) buri e bori. Ndeshet edhe n� poezit� e De Rad�s (p.sh. Poesie alb. III 8 v.) si fjal� popullore e arb�rishtes s� Kalabris� ose si fjal� librash e k�tij poeti. �abej mendon se: nj� me k�t� �sht� edhe bori, borije �fyt, lefyt, ulluk, gyp�.

Lit: Miklosich TE I 266; TEN I 16, II 88; G.Meyer 54; Mladeno 50; Andriotis 222; Papahagi 298;��� Skok ER I 189; Sokoli. R, �Gjurmime��, Tiran�, 1981; �FGJSSH�, Tiran�,1980 etj.

Borig�:

Enci. N� k�t� form� e gjejm� t� p�rdorur n� Devoll.

Shiko z�rin: glyra.

Borink�:

Enci. N� k�t� form� e gjejm� t� p�rdorur n� P�rmet.

Shiko z�rin:� glyra.

Borrohite:

Gjini muzikore popullore vajtuese.

Enci. Borrohitja �sht� vajtim q� haset vet�m tek barinjt� lab�, t� cil�t e zbatojn� at� p�r �t� qar� kujtimin e dikujt qe prehet ne varrin e tij, kryesisht� n� mal, pra n� nj� larg�si q� p�rfshin segmentin kohor q� shtrihet nd�rmjet jet�s dhe vdekjes. Zakonisht �sht� e k�nduar nga nj� k�ng�tar. Tek borrohitja zakonisht konstatojm� fenomenin e �polifonis� s� fshehur�. Nj� borrohite shum� e njohur �sht� �ǒu k�put nj� k�mb� mali� e Lumit t� Vlor�s.

Borrohitem:

Qaj.

Enci. Tek �FGJSSH� e gjejm� me kuptimin: qaj duke th�n� fjal�. N� praktik�n muzikore popullore e gjejm� t� shprehur n� monodi. Shiko z�rin:� borrohite.

Bra�:

Veg�l muzikore popullore kordofone.

Enci. Sipas Sokolit bra�i klasifikohet n� familjen e tamburave. Bra�i ka nj� p�rdorim t� dendur n� orkestrinat muzikore popullore t� ahengut shkodran. Nj� tip i rrall� i vegl�s popullore t� bra�it ka q�n� projektuar nga arkitekti i mir�njohur shkodran Kol� Indromeno p�r v�llez�rit muziktar� t� ahengut shkodran, Paulin dhe Karlo Pali.

Lit: Daija, Tonin. �Formacionet orkestrale n� k�ng�t qytetare shkodrane�, �Shkodra-almanak�, Shkod�r, 1976; Sokoli. R, �Gjurmime��, Tiran�, 1981;� etj.

Bragat:

Ngjirem.

Enci. N� k�t� form� e gjejm� t� p�rdorur tek arb�r�shet e Italis�.

Brahimi Ajete:

K�ng�tare e shquar e k�ng�s popullore qytetare fierake e gjysm�s s� dyt� t� shek. XX.

Enci. Nd�r k�ng�t m� t� d�gjuara t� saj p�rmendim: �Atje posht� te ar� e madhe�, �Ma kishe shtepin� n� mes t� Fierit�, �Naze n� sabah t� par�, �M� d�rgoi babai me shqera�, �Nj� d�rras� atje n� krua� etj. Regjistrimet muzikore t� saj gjenden pran� Radio-Tiran�s.

Bre�ani Fatmira:

(Tropoj� 1958)

K�ng�tare e shquar e k�ng�s popullore tropojane.

Enci. Qysh n� f�mij�ri bie n� sy p�r ve�orit� e z�rit t� saj. Gjat� viteve t� shkoll�s tet�vje�are, m�simet e para mbi k�ndimin e k�ng�s popullore i mori prej m�sueses s� saj, k�ng�tares tjet�r t� madhe t� Tropoj�s, Fatime Sokoli. P�r her� t� par� p�rfshihet si k�ng�tare popullore n� p�rfaq�simin e rrethit t� Tropoj�s n� konkurimin e ansambleve t� klas�s pun�tore n� Tiran� n� vitin 1980. Pas k�saj, kryen kursin 1 vje�ar t� prefeksionimit si k�ng�tare, n� Tiran� pran� Sht�pis� Q�ndrore t� Krijimtaris� Popullore, n�n drejtimin e k�ng�tarit t� njohur Ibrahim Tukiqi. Gjat� gjith� k�tyre viteve ka p�rfaq�suar k�ng�n popullore tropojane si pjestare e ansamblit popullor �Dardania�. Ka marr� pjes� n� t� gjitha aktivitetet lokale dhe komb�tare si Festivalet Folklorike komb�tare, Gjirokast�r 1983, 1988, 2000; n� festivalin komb�tar t� k�ng�s popullore qytetare Elbasan 1995,1996,1997; n� festivalin folklorik komb�tar Berat 1995 si dhe n� dhjetra turne komb�tare dhe nd�rkomb�tare. N� F.F.K-Gjirokast�r 2000 u shpall si k�ng�tarja soliste m� e mir� n� shkall� komb�tare, dhe n� �Maraton�n e k�ng�s popullore qytetare� t� organizuar nga MKRS dhe Tv KLAN (N�ntor 2000-Mars 2001), ju dha �mimi i karrier�s �Lu�ie Miloti� etj. Ajo ka n� repertorin e saj me dhjetra k�ng� lirike t� mal�sive veriore shqiptare.

Broj:

Pasthirrm�.

Enci. Broj gjendet n� fillim t� k�ng�ve lirike t� Shqip�ris� veriore.

Britm�qare:

Vajtojc�.

Shiko z�rin: vajtojc�.

Bri:

Veg�l paramuzikore popullore.

Enci. Zakonisht p�r vegl�n e bririt p�rdoret briri i lop�s ose i dashit. Pjes�risht bririn e p�rdorim edhe n� vegl�n e pip�z�s e cila �sht� e nd�rtuar nga kallami i drurit dhe nga briri. Tingujt q� l�shohen nga interpretimi n� bri jan� tinguj kushtrues t� patemperuar.

Brizan:

Muziktari popullor q� i bie bririt.

Bu-bu:

Shprehje pik�lluese e vajtojcave n� Jug t� Shqip�ris�.

Enci. Bu-bu p�rdoret si shtojc� nistore n� vajet e vajtojcave. N� form�n bubutij do t� kuptojm� bu-bu me z� t� lart�. E gjejm� t� nd�rfutur edhe n� poezin� vajtuese �Nj� tjet�r� t� Naim Frash�rit:

S�do ta shoh m� ty fytyr�n un� i mjeri?
As dhe shtatin, as dhe leshrat er�amberi?
Mos u ndam� nga ti fare, moj k�shtu?
Ububu, moj, ububu moj, ububu!

Lit: Frash�ri, Naim, �Vepra 1�, Prishtin�, 1978 etj.

Bu�all:

e.m. Pjes� prej druri e vegl�s popullore t� gajdes.

Enci. Bu�all quhet gypi i gjat� q� mban ison. Sipas Sokolit: me k�t� em�r e gjejm� n� Pogradec. Tek arb�resh�t e Italis� e gjejm� n� form�n shkandril.

Lit: Sokoli, Ramadan �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran�, 1965;� �Gjurmime��, Tiran�, 1981 etj.

Bugaria:

e.f., Veg�l kordofone nga familja e tamburave.

Enci. P�rmendet edhe nga Sami Frash�ri.

Lit: Sokoli. R,� �Gjurmime��, Tiran�, 1981 etj.

Buj�:

Veg�l popullore e gjinis� aerofone-bob�l.

Enci. Me k�t� em�r e gjejm� t� p�rdorur tek arb�resh�t e Italis�. Tek �Bleta� e Mitkos buj� = kuj�.

Shiko z�rin:� bobla.

Buri:

Veg�l muzikore popullore e gjinis� aerofone.

Etim: Nga persishtja.

Enci. P�rdoret kryesisht p�r q�llime kushtrimi dhe nevoja t� tjera praktike.

Burgji:

�el�si i veglave kordofone si bakllamaja, llauta, buzuku etj.

Enci. E gjejm� t� p�rdorur kryesisht n� Shqip�rin� e Jugut.

Burr�rishte:

M�nyr� e k�ng�timit t� k�ng�s popullore.

Enci. Burr�rishte n�nkupton k�ng� t� k�nduar nga burrat. N� shum� raste burr�rishte duhet kuptuar edhe si trim�rishte.

Buzuk:

Veg�l popullore kordofone.

Sipas �abej: �kitar� e madhe me gjasht� tela�.

Etim: Jokli (IF 44, 54 v.) e bie t� ardhur nga nj� *bu�z-uk� dhe sheh aty refleksin shqiptar t� nj� fjale romane q� rron nd�r t� tjera n� span; �abej: te buzuk ka nj� asimilim zanoresh n� distanc�. Edhe bozuk. Prandaj prej turq. bozuk �espece de guitare a six cordes�, prej nga edhe gr. e re. dhe arom. Buzuke �sorte de guitare�. Tek �Bleta� e Mitkos del me bozuk.

Enci. Del si veg�l q� tek vepra e Spiro Dines, gjysma e dyt� e shek. XIX, kur b�n fjal� muzik�n popullore tek shqiptar�t n� kolonit� e Egjyptit.Kemi nj� p�rdorim t� dendur t� buzukut n� muzik�n popullore, kryesisht si veg�l solistike, dhe me daljen e sazeve (fundi shek. XIX-fillimi shek.XX) si p�rb�r�s i tyre. E gjejm� t� p�rdorur si fjal� p�r shkak t� p�rhapjes dendur t� tij edhe n� folklorin gojor, so dhe n� gj� a gj�zat:

- Dru pe mali,
bisht pe kali,
tel pazari,
qejf insani.
��������(buzuku) Pogradec.

- Kok�n pe ajvani,
bishtin pe trigani,
z�n� pe insani.
��������(buzuku)Dardh�

Lit:� Andriotis 221, ML VI 4679, Papahagi 300; Tole Vasil S, �Sazet, muzika me saze e Shqip�ris� s� Jugut�, Tiran� 1998 etj.

Byke:

Shiko z�rin: buqe.