| S |
|
| Schwarzschildov radius |
To je kritični
radijus na kojem prostorvreme koji okru�uje kuglu postane toliko
zakrivljen da je potpuno zatvori. Objekat koji kolapsira na radius
manji od ovog postaje crna rupa. Schwarzschildov radijus za telo
mase sunca iznosi 3 km, a za telo mase Zemlje samo 1 cm. |
| Sekstant |
Prenosivi
instrument koji se sastoji od malog astronomskog durbina, �estine
kruga (sa podelom na stepene) i dva ravna ogledalca. Pomoću
njega mo�e da se izmeri visina zvezde ili Sunca iznad posmatračevog
horizonta. |
| Seyfert galaksije |
To je vrsta galaksija sa
vrlo sjajnom tačkastim jezgrom i spiralnim kracima koje je
prvi opisao Carl Seyfert 1943. godine. Spektar ovih galaksija sadr�i
�iroke emisione linije. Oko 1% spiralnih galaksija su Seyfert
galaksije. Mnoge od ovih galaksija su jaki izvori infracrvenog zračenja,
dok neke zrače i slabe radio talase. |
| Siderička
godina |
Vremenski period u
kojem Zemlja obiđe Sunce s obzirom na zvezde. Traje 365,25636 dana. |
| Siderički |
[lat. sidereus -
zvezdan] Koji se odnosi na zvezdu; u odnosu na zvezde. |
| Siderički
dan |
Vremenski period
za koji se Zemlja obrne oko svoje ose u odnosu na zvezde. Traje 23 sata, 56 minuta i 4
sekunde. |
| Siderički
mesec |
Vreme za koje
Mesec obidje Zemlju ali u odnosu na zvezde. Traje 27,32166 dana |
| Sinodički
mesec |
Vremenski period
za koji Mesec obiđe Zemlju u odnosu na Sunce, tj. u kojem Mesec prodje sve svoje faze,
npr. od punog do punog meseca (29 dana, 12 sati, 44 minuta i 2,78 sekundi). |
| Sinkrotronska radijacija |
To je elektromagnetsko
zračenje koje emituju električki nabijene čestice
koje putuju brzinama bliskim brzini svetlosti kroz magnetno polje.
Najče�ći izvori ovog zračenja su ostaci supernove
i radio galaksije. Spektar sinkrotronske radijacije je vrlo
specifičan pa se mo�e vrlo lako razlikovati od onog
prouzrokovanog termalnom radijacijom vrućeg gasa.
Posmatranjem polarizacije ovog zračenja mo�emo odrediti jačinu
magnetnog polja izvora sinkrotronskog zračenja.
|
| Smeđi patuljak |
To je naziv za hipotetičke
vrlo hladne zvezde mase premale za početak nuklearne reakcije
u njihovim jezgrima. Ni jedna od ovih zvezda do sada nije direktno
otkrivena, ali postoji nekoliko kandidata koji bi mogli biti smeđi
patuljci.
|
| Solsticijumi |
Dve tačke
na ekliptici u kojima je Sunce, u toku svog prividnog godi�njeg
kretanja dostiglo najveću uglovnu daljinu (od 23� 5)
severno, odnosno ju�no od nebeskog ekvatora. Oko 22. juna je u
letnjem solsticijumu ili u letnjoj (svernoj) povratnoj tački.
Toga dana je najdu�i dan a najkra�a no� (na severnoj Zemljinoj
polulopti). Oko 22. decembra je Sunce u zimskom solsticijumu ili u
zimskoj (ju�noj) povratnoj tački. Tog datuma je najkraći
dan, a najdu�a noć (na severnoj Zemljinoj polulopti).
|
| Spolja�nja planeta |
- Planeta cija putanja se nalazi izvan
Zemljine putanje (Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton).
|
| Spektar, spektar
frekvencija |
Spektar je rezultat
disperzije zraka elektromagnetskog zračenja u kojoj se
komponente raznih talasnih du�ina prostorno razdvajaju.
Najpoznatiji primer spektra je duga koja se pojavljuje kada se sunčeva
svetlost, koja sadr�i sve talasne du�ine svetlosti raspr�uje na
kapljicama ki�e u atmosferi. Spektar frekvencija elektromagnetnog
zračenja gledano od vi�ih frekvencija prema ni�im se
sastoji od radio talasa, mikrotalasa, infracrvenog zračenja,
vidljive svetlosti, ultraljubičastog zračenja, X-talasa
i gama zračenja. Postoje tri osnovna tipa spektra;
kontinuirani, emisione linije i apsorpcione linije. Ovi tipovi se
mogu pojavljivati zasebno i u kombinaciji. |
|
Spektralna (harvardska)
klasifikacija zvezda |
Pojedine
klase zvezda se označavaju pomoću slova. Podklase u
svakoj klasi se numerisu brojevima od 0 do 9. Klasifikacija se
zasniva na temperaturi, i ide od najtoplijih do najhladnijih.
Klase su: O - B - A - F - G - K - M.
Klasa O: povr�inska temperatura zvezde (T) je oko 40 000
K. Plavičaste je boje. Osnovne linije u njihovom spektru su
slabe vodonikove i neutralnog helijuma. Predstavnici: Delta
Oriona, Lambda Oriona i Ksi Oriona.
Klasa B: T=15 000 K. Plavičaste boje. Jasnije
vodonikove i helijumove linije nego kod klase O. Predstavnici:
Spika i Belatriks.
Klasa A: T=8 500 K. Bele boje. Intenzivne i �iroke
vodonikove linije. Nema helijumovih. Pojavljuju se slabe linije
metala. Predstavnici: Vega, Sirijus.
Klasa F: T=6 000 K. �ute boje. Vodonikove linije su
slabije nego kod A klase. Mnogo linija jonizovanih metala, naročito
gvozđa. Predstavnici: Kanopus, Procion.
Klasa G: T=5 500 K. �ute boje. Spektar sličan Sunčevom.
Predstavnici: Sunce, Kapela, Alfa kentara.
Klasa K: T=4 100 K. Crvenkaste (narand�aste) boje. Veoma
slabe vodonikove linije. Linije neutralnih metala pojačane.
Slabi pojasevi molekula OH i CN. Predstavnici: Arktur.
Klasa M: T=2 800 K. Crvene boje. Intenzivne metalne linije,
pojasevi neutralnih metala, naročito titan-oksida.
Klasa C: T=3 000 K. Veoma crveni. Jaki molekularni pojasevi
C2, CH i CN. Nema titan-oksida. Linijski spektar kao i kod K i M
klasa.
Klasa S: T=3 000. Crvene. Veoma jasni pojasevi
cirkonium-oksida. Ima i pojaseva lantan-oksida i titanijum oksida. |
| Spektroskop |
Instrument
koji se koristi za razlaganje svetlosti zvezda ili drugih sjajnih
objekata. Obično se koriste u sprezi sa teleskopima. |
| Spektroheliograf |
Specijalna
vrsta spektroskopa koji slu�i sa proučavanje Sunčevog
spektra na određenoj talasnoj du�ini, kao �to je vodonikova
i helijumova. Sa dobijenih snimaka mo�e da se vidi odnosnog
elementa na Sunčevoj povr�ini. Ukoliko se posmatranja
obavljaju vizuelno, onda se naziva spektrohelioskop. |
| Spektralne linije |
To su apsorpcione ili
emisione pojave na uskom delu spektra. Spektralne linije se
pojavljuju prilikom prelaska atoma ili jona sa jedne na drugu
diskretnu energetsku vrednost. Prilikom prelaska na ni�u
energetsku vrednost emituje se foton i to rezultuje emisionim
linijama. Ukoliko atom ili jon prelazi u vi�e energetsko stanje
prilikom apsorpcije fotona dobijamo apsorpcione linije. |
| Spektralni tip |
To je
klasifikacija zvezda prema pojavama u njihovom spektru. Spektralni
tip se bazira na temperaturi, dok klasa sjaja mo�e ali nemora
biti određena. Unutar spektralnog tipa se mogu prikazati i
neke dodatne informacije kao �to su pojave emisionih linija.
Klase se označavaju velikim slovima abecede. Svaka klasa mo�e
imati do 10 podkalasa koje se označavaju brojevima od 0 do 9.
| Spektralni tip |
Temperatura |
osnovne karakteristike
vidljivog dijela spektra |
| O |
vi�e od 25000 K |
relativno malo apsorpcionih linija. Linije
jonizovanog He, dvostruko jonizovanog N i trostruko jonizovanog
Si. Vrlo slabe H linije. |
| B |
11000-25000 K |
Linije neutralnog He i jonizovanog O i Mg |
| A |
7500-11000 K |
Jake H linije. Linije jonizovanog Mg,Si,
Fe, Ti, Ca... |
| F |
6000-7500 K |
H linije slabije i linije metala jače
nego kod A tipa. Linije jonizovanog Ca, Fe, Cr. |
| G |
5000-6000 K |
Linije jonizovanog Ca. Mnogo linija jonizovanih
i neutralnih metala. Pojas molekula CH. |
| K |
3500-5000 K |
Dominiraju linije neutralnih metala. |
| M |
manje od 3500 K |
Jake linije neutralnih metala i jak pojas
molekula Tio. |
Ovaj sistem se jo� razvija. Druge
klasifikacije uključuju jo� S zvijezde i ugljenikove zvezde
koje su se pre zvale R i N a koje se sada označavaju kao
podklase klase C. Postoji niz prefiksa i sufiksa koji se dodaju
kako bi se pru�ile dodatne informacije.
| c |
o�tre linije |
| d |
patuljak-zvezda glavnog niza |
| D |
beli patuljak |
| e |
emisija (emisija vodonika u O tipu) |
| em |
emisija metalnih linija |
| ep |
neobična emisija |
| eq |
emisija sa apsorpcijom kraćih
talasnih du�ina |
| f |
emisija helijuma i neona u O tipu |
| g |
div |
| k |
međuzvezdane linije |
| m |
jake metalne linije |
| n |
difuzione linije |
| nn |
vrlo difuzne linije |
| p |
neobični spektar |
| s |
o�tre linije |
| sd |
subpatuljak |
| wd |
beli patuljak |
| wk |
slabe linije |
Postoje jo� i oznake klase svetline koje se
označavaju rimskim brojevima.
| Ia |
vrlo svetli super div |
| Ib |
manje svetli superdiv |
| II |
svetli div |
| III |
normalni div |
| IV |
subdiv |
| V |
patuljak-zvezda glavnog niza |
Kasnije su dodane jo� dve klase koje se retko
koriste.
| VI |
subpatuljak |
| VII |
beli patuljak |
|
| Sumrak |
Vreme
pred izlazak ili posle zalaska Sunca, u toku kojeg je nebo delimično
osvetljeno. a) astronomski sumrak je vremenski razmak u toku kojeg
prava zenitska daljina (u odnosu na sredi�te Zemlje) sredi�ta
Sunčevog kotura iznosi između 102� i 108�. b)građanski
sumrak je razmak između 90�50' i 96�. c)nautički
sumrak traje od 96� do 103�. Za vreme nautičkog sumraka se
vide morski horizont i najsjajnije zvezde. U toku astonomskog
sumraka počinju da se vide zvezde �este prividne veličine,
u zenitu. |
| Sunčeva
konstanta |
Ukupna
energija zračenja Sunca, koja protiče upravno kroz
jediničnu povr�inu na određenoj daljini od Sunca. Njena
vrednost na srednjoj daljini Sunce-Zemlja je oko 1 367 kW/m2.
Zapa�eno je da postoje promene u njenoj veličini obrnuto
srazmerno Sunčevih pega. |
| Sunčeva
paralaksa |
Ugao
pod kojim se iz Sunčevog sredi�ta vidi srednji poluprečnik
Zemljine putanje oko Sunca. Iznosi 8" 794 148. |
| Sunčev vetar |
To je struja tj. tok
čestica, prvenstveno protona i elektrona, koje teku od Sunca
na brzinama do 900 km/s. Sunčev vetar je u stvari sunčeva
korona koja se prote�e u međuplanetarni prostor. |
| Supernova |
To je vrlo jaka zvezdana
eksplozija prilikom koje se oslobađa toliko energije koliko
zrači cela jedna galaksija s milijardama zvezda. Osim u
obliku zračenja ova eksplozija oslobađa oko 19 puta vi�e
energije u obliku kinetičke i oko 100 puta u obliku energije
neutrina. Eksplozija supernove se događa kada vrlo masivna
zvezda na kraju svog razvojnog ciklusa potro�i svo nuklearno
gorivo. Iz tog razloga jezgra zvezde postaje nestabilna i počinje
kolapsirati odnosno sa�imati se. Postoje dve vrste supernova, Tip
I i Tip II, koje se razlikuju po prisutnosti vodonika
koji se pojavljuje u spektru Tipa II dok ga u spektru Tipa
I nema. Krivulje sjaja supernova Tipa I su ujednačene
(sjaj se povečava postepeno tokom tri sedmice da bi nakon
toga opadao tokom 6 meseci ili vi�e). Kod Tipa II su ove
krivulje dosta promenjive. Tip I supernova se deli u dva
podtipa, Ia i Ib, ovisno o jačini apsorpcionih linija Si u
spektru koji zrači. Ove linije su jače u podtipu Ia.
Smatra se da je Ia tip supernove beli
patuljak u binarnom zvezdanom sistemu kojem materija prelazi
na drugu zvezdu sistema. Pri tom prelasku materije oslobađa
se energija. Eksplozija se pojavljuje kada beli patuljak potpuno
nestane zbog prelaska materije. Supernove tipa II predstavljaju
zvezde mase 8 masa Sunca koje su pri kraju svog razvoja potpuno
potro�ile nuklearno gorivo u njihovim jezgrima. U tom stadijumu
struktura zvezde se sastoji od koncentričnih ljusaka u kojima
se razvijaju različite nuklearne reakcije. Kada jednom u
centralnom jezgru započne reakcija Si, ona postane vrlo
nestabilna jer se tako stvoreno Fe ne mo�e fuzionirati u te�e
elemente bez dodatne energije. Zbog nedostatka energije stvorene u
nuklearnoj reakciji nema vi�e pritiska prema spolja koji se
uravnote�uje sa gravitacionom energijom koja poku�ava sa�eti
spoljne slojeve. Iz tog razloga jezgro počne vrlo brzo
kolapsirati. Ovo kolapsiranje se odvija sve dok se ne dosegne
gustoća jezgra atoma i dok ne ostanu samo neutroni. Tada se
pojavljuje jak otpor daljnjem sa�imanju koji odbija materiju koja
se sa�imala i tako uzrokuje udarni talas. Ovaj udarni talas
izbacuje spoljne slojeve zvezde brzinama od nekoliko hiljada km/s
i ostavlja jezgro sastavljeno od neutrona koja postaje neutronska
zvezda. Materijal koji je izbačen prilikom eksplozije stvara
oblak gasa i pra�ine koji se naziva ostatak
supernove unutar kojeg se nalazi neutronska zvezda koja
pulsira. Zbog tog pulsiranja ove neutronske zvezde nazivamo
pulsari. Eksplozija supernove obogačuje hemijski sastav međuzvezdanog
medija tako da se u kasnijim generacijama zvezda mogu naći i
te�i elementi. Supernove su prilično retka pojava tako da ih
je u proteklih 1000 godina bilo vidljivo samo 5 u na�oj
galaksiji. |
| Svetlosna godina |
Razdaljina koju
pređe svetlost (ili drugi elektromagnetski zrak) u vakuumu za jednu godinu
�to iznosi oko
9 460 530 000 000 kilometara = 63,240 astronomskih jedinica. |
| Svetlosna
brzina |
299 792 458 metara
u sekundi |
| Svetska
osa |
Prava
oko koje nam se čni da se jedanput u toku dana obrne nebeska
sfera kao oko svoje ose. Ona spaja severni i juzni nebeski pol kao
produ�etak ose Zemljinog obrtanja. |
