psikolojidevam4

POSTTRAVMAT�K STRESS BOZUKLU�U TANISI ALAN ER��K�NLERDE �OCUKLUK YA�I TRAVMAT�K �YK�LER�N�N ARA�TIRILMASI

ENSEST KURBANLARININ �YK�LER�N�N ARA�TIRILMASI

Teoman S�HMEN
Prof. Dr., GATA �ocuk Ruh Sa�l�� ve Hastal�klar� Anabilim Dal�
Hamdullah AYDIN
Prof. Dr., GATA Ruh Sa�l�� ve Hastal�klar� Anabilim Dal�
T�mer T�RKBAY
Uzmanl�k ��rencisi, GATA �ocuk Ruh Sa�l�� ve Hastal�klar� Anabilim Dal�
Ali DORUK
Uzmanl�k ��rencisi, GATA Ruh Sa�l�� ve Hastal�klar� Anabilim Dal�

Travma sonras� stres bozuklu�unun (PTSB) etyolojisi belirlenebilmesine kar��n, etyopatogenezi a��k�a tan�mlanmam��t�r. Bu �al��man�n amac� eri�kin PTSB hastalar�nda �ocukluk �rseleyici ya�ant�lar�n�n tipini ve s�kl��n� belirlemektir. 27 eri�kin PTSB�li hastaya �ocukluk �rseleyici Ya�ant�lar� Sorgulama formu ve Eysenck Ki�ilik Envanteri uyguland�. Travmatik olay s�kl�� %48.2 olarak bulundu. Fiziksel k�t�ye kullan�m %18.5, cinsel k�t�ye kullan�m %11.1, emosyonel k�t�ye kullan�m %22.2 ve ihmal %37.1 idi. Di�er �ocukluk ya�� sorunlar�ndan okul fobisi %33.3, enurezis %14.8 idi. �ocuklu�unda okul fobisi ve ihmal olanlar, anlaml� derecede d��k d��ad�n�kl�k puanlar�na sahipti. �ocukluk ya�� travmatik olaylar ki�ilik geli�iminde �nemli rol oynamaktad�r.

Posttravmatik stress bozuklu�u (PTSB) ola�and�� bir d�� travmatik olayla ili�kili olmas�na ra�men, etyolojisinde birden fazla etmenin yer ald�� d��n�lmektedir. Travma PTSB' nin geli�mesinde temel ortaya ��kar�c� etken olmas�na kar��n, ayn� travmatik olay her ki�ide PTSB ortaya ��karmamaktad�r. Travma gerekli bir etmen olmas�na kar��n tek ba��na yeterli de�ildir. PTSB belirtilerinin travman�n �iddeti ile do�ru orant�l� oldu�u beklenirse de �al��malar bunu do�rulamamaktad�r. Ara�t�rmac�lar travman�n ki�i i�in �znel anlam�n�n �nemi �zerinde daha fazla durmaktad�rlar. Travman�n ki�i i�in �znel anlam�n� belirleyen en �nemli etkenlerden birinin ya�am�n erken evrelerindeki ya�am olaylar� ve sorunlar oldu�u ileri s�r�lmektedir (Burgess ve ark. 1995).

Ya�am�n erken d�nemlerindeki okul korkusu, en�resiz, karanl�k korkusu, davran�m bozukluklar� gibi baz� �ocukluk �a�� problemleri ve �rseleyici ya�ant�lar, PTSB�si olan hastalarda s�n�rl� say�da ara�t�r�lm��t�r. Okul korkusu ile PTSB aras�nda ili�ki oldu�unu yans�tan bir �al��maya literat�r taramas�nda rastlamad�k.

�al��mam�z�n amac�; PTSB tan�s� alan hasta grubunda �ocukluk ya�� travmatik ya�ant�lar ile baz� �ocukluk d�nemi sorunlar�n� retrospektif olarak sorgulamak ve bunlarla premorbid ki�ilik aras�ndaki ili�kiyi ara�t�rmakt�r.

�al��maya Temmuz 1997- �ubat 1998 tarihleri aras�nda GATA psikiyatri klini�inde yatarak tedavi g�ren SCID-I ile PTSB tan�s� konan 27 erkek hasta al�nd�. T�m hastalara yakla��k 4-6 hafta sonra, semptomlar� yat��t�ktan sonra �ocukluk Ya�� K�t�ye Kullan�lma ve �hmal Sorgulama formu ile baz� �ocukluk ya�� problemlerini sorgulayan form ve Eysenck Ki�ilik Envanteri verildi.

SCID-I, DSM III-R�a g�re yar� yap�land�r�lm�� klinik g�r��me �izelgesidir ve I.Eksen psikiyatrik bozukluklar� sorgulamaktad�r.

�ocukluk ya��nda K�t�ye Kullan�lma ve �hmal Soru formu; Yarg�� ve arkada�lar� (1994) taraf�ndan olu�turulan 9 soruluk bir anket formudur. Bu form ile �ocukluk �a��nda fiziksel, cinsel ve emosyonel k�t�ye kullan�lma, ihmal edilme ve ensest ya�ant�lar� sorgulanmaktad�r. K�t�ye kullan�lma ve ensest davran��n�n kim taraf�ndan ve ka� ya��ndayken yap�ld��, yapan ki�inin o s�rada ka� ya��nda oldu�u sorgulanmakta ve tacizin a��rl�k ve s�kl��n�n belirlenmi� se�eneklere g�re derecelendirilmesi istenmektedir. Ayr�ca her sorunun sonunda verilen yan�tla ilgili bir a��klama b�l�m� vard�r.

Fiziksel, cinsel k�t�ye kullan�lma ve ensest i�in Brown ve Andersonun tan�mlar� esas al�nm��t�r. Buna g�re fiziksel k�t�ye kullan�lma; bir ki�inin 18 ya��ndan �nce, kendisinden en az 5 ya� b�y�k bir ki�i ya da kendisinden 2 ya� b�y�k aile bireyi taraf�ndan sald�r�ya u�ramas�d�r; ki�i bunu karde� rekabeti gibi bir aile i�i �at��ma olarak alg�lam�� olmamal�d�r ve fiziksel temas i�ermeyen arkada� kavgalar� bu tan�ma girmemektedir.

Cinsel bak�mdan k�t�ye kullan�lma; bir ki�inin 18 ya��ndan �nce, istemedi�i halde kendisinden en az 5 ya� b�y�k bir ki�i ya da kendisinden en az 2 ya� b�y�k bir aile bireyiyle ok�amadan cinsel ili�kiye kadar de�i�en herhangi bir derecede cinsel yak�nl��a girmesidir.

Emosyonel k�t�ye kullan�m; i�in Walker, Bonner ve Kaufman��n tan�m� (1988) esas al�nm��t�r. Buna g�re emosyonel k�t�ye kullan�lma �ocu�a duygusal ya da ruhsal sa�l��n� tehlikeye atacak derecede s�zl� tehdit, alay ya da k��k d��r�c� yorumlarda bulunulmas�d�r.

�hmal ise bir �ocu�un beslenme, g�venlik, e�itim, t�bbi bak�m gibi fiziksel bak�m�n�n ya da sevgi, destek, ilgi, duygusall�k, terbiye, ba�lanma gibi duygusal bak�m�n�n yap�lmamas�d�r.

K�t�ye kullan�lman�n ka� ya��ndayken, kim taraf�ndan yap�ld�� ve yapan�n ka� ya��nda oldu�u ile ilgili sorulara verilen yan�tlar ya da yap�lan a��klama yukar�daki tan�mlar� kar��lam�yorsa dene�in evet yan�t� kabul edilmedi.

Ayr�ca �al��ma i�in olu�turdu�umuz yar� yap�land�r�lm�� ocukluk ya�� sorunlar�n� sorgulama formu ile �ocukluk korkular�, okul fobisi, kekeleme, tik, en�rezis, t�rnak yeme, tik ve davran�m bozuklu�u semptomlar� sorguland�.

Veriler Windows for SSPI 6.1 paketi kullan�larak Mann-Whitney U testi ile de�erlendirildi.

BULGULAR

�al��maya al�nan hastalar�n hepsi erkekti. Hastalar�n ya� ortalamalar� 26.70 � 6.13 (20-44). PTSB hastalar�n�n %48.2'inde (n=13) �ocukluk ya�� rseleyici ya�ant�s� bulundu. �rseleyici ya�ant�s� olmayanlar�n oran� ise %51.8 (n=14) olarak saptand�. �rseleyici ya�ant�lardan yaln�zca herhangi birine sahip olma oran� %18.5 (n=5), birden fazla �rseleyici ya�ant�n�n olmas� %29,7 (n=8) olarak bulundu. PTSB hastalar�nda %18.5 (n=5) fiziksel k�t�ye kullan�m, % 22.2 (n=6) emosyonel k�t�ye kullan�m %11.1 (n=3) cinsel k�t�ye kullan�m ve %37.1 ihmal �yk�s� saptand� (Tablo 1).

Tablo 1.
PTSB'NDA �OCUKLUK YA�I �RSELEY�C� YA�ANTILAR (n=27)

Ya�ant� Tipi                                                    n               %
Fiziksel k�t�ye kullan�m                               5           18.5
Cinsel k�t�ye kullan�m                                 3           11.1
Emosyonel k�t�ye kullan�m                        6           22.2
�hmal                                                              10           37.1
Herhangi bir k�t�ye kullan�m ve
ihmal ya�ant�s�n�n oldu�u
vaka say�s�                                                    13           48.2
Bir �rseleyici ya�ant�                                      5           18.5
Birden fazla �rseleyici ya�ant�                      8           29.7
Hi� bir k�t�ye kullan�m ve
ihmal ya�ant�s�n�n olmad��
vaka say�s�                                                    14           51.8

Hastalarda �ocukluk ya�� sorunlar�; %33.3 (n=9) okul fobisi, en�rezis %14.8 (n=4), kekemelik %18.5 (n=5), tikler %11.1 (n=3), t�rnak yeme %22.2 (n=6), karanl�k korkusu %48.1 (n=13), gece kabuslar� %25.9 (n=7) ve hayvan korkusu %33.3 (n=9) 0larak bulundu (Tablo 2).

Tablo 2.
PTSB'UNDA �OCUKLUK YA�I SORUNLARI (n=27)

�ocukluk �a�� sorunlar�                               n               %
Okul korkusu                                                    9           33.3
En�rezis                                                            4           14.8
Kekemelik                                                         5           18.5
Tik                                                                       3           11.1
T�rnak Yeme                                                      6          22.2
Karanl�k Korkusu                                           13           48.1
Gece Kabuslar�                                                7           25.9
Hayvan Korkusu                                               9           33.3
Okuldan Ka�ma                                               4           14.8
�alma                                                                2              7.4
S�k Yalan S�yleme                                          3            11.1
Sigara Kullanma                                              4           14.8
S�k Kavga Etme                                                6           22.2

�ocuklu�unda davran�m bozuklu�u belirtilerinden herhangi birini g�sterenlerin oran� %48.2 olarak bulundu (Tablo 3).

Tablo 3.
�ocukluk Ya�� Davran�m Bozuklu�u

Belirti s�kl�� ve oranlar�                               n               %
Belirtilerden hi�birinin olmamas�               14           51.8
Belirtilerinden herhangi birinin olmas�      13           48.2

PTSB'u hastalarda psikotizm puan ortalamalar� 5.15 � 3.71, nevrotizm puanlar� 20.07 � 3.77 ve ekstrovertizm puanlar� 6.63 � 4.44 bulundu (Tablo 4).

Tablo 4.
PTSB EYSENCK K��L�K ENVANTER� PUANLARI (N=27)

Subgrup Ortalama SD

Psikotizm 5.15 � 3.71
Nevrotizm 20.07 � 3.77
D��a d�n�kl�k 6.63 � 4.44
Yalan 11.07 � 3.71

D��a d�n�kl�k puanlar� �ocukluk ya�� yk�lerinde okul korkusu ve ihmal olanlarda, okul korkusu ve ihmal olmayanlara oranla anlaml� derecede d��k bulundu (p<0.05). Ayr�ca psikotizm puanlar� ihmal olanlarda, olmayanlara oranla anlaml� derecede y�ksek saptand� (Tablo 5).

Tablo 5.
�ocuklu�unda okul korkusu ve ihmal olanlar ile olmayan PTSB'lar�n�n premorbid ki�ilik �zelliklerinin Eysenck Ki�ilik Envanteri ile kar��la�t�r�lmas�

Okul Korkusu
   �hmal

Eysenck Ki�ilik Envanteri Subgruplar� Var

(n=9)
Yok

(n=18)
P
Var

(n=10)
Yok

(n=17)
P

Psikotizm 6.78 � 4.09
4.33 � 3.61
0.12
7.20 � 4.29
3.94 � 3.15
0.03*

Nevrotizm 20.33 � 4.00
19.94 � 3.76
0.86
21.00 � 3.67
19.53 � 3.99
0.32

D��a d�n�kl�k 4.11 � 3.52
7.89 � 4.36
0.03*
4.00 � 3.33
8.18 � 4.35
0.03*

Yalan 11.33 � 2.50
10.94 � 4.25
0.61
11.00 � 4.47
11.12 � 3.35
0.86

* P<0.05

TARTI�MA

Travmatik (�rseleyici) ya�am olaylar�n�n, en az birka� y�zy�ld�r psikiyatrik bozukluklar�n etyolojisinde direkt olarak rol ald�� d��n�lmektedir. Garmezy (1985) ve Rutter (1996) �rseleyici ya�am olaylar�n�n direkt olarak psikiyatrik bozukluklara yol a�mad��n�, ancak ki�ileri psikiyatrik bozukluklara yatk�n k�ld��n� ileri s�rmektedirler.

Psikiyatrik bozukluklarda �ocukluk �rseleyici ya�ant�lar�n�n rol� konusunda bir �ok ara�t�rma olmas�na kar��n, Posttravmatik stress bozuklu�unda ara�t�rma say�s� s�n�rl�d�r (Solomon 1995). Weine (1997) ayaktan takip etti�i ergen hastalar �zerine yapt�� bir �al��mada, hastalar�n %81'nin en az bir �ocukluk ya�� rseleyici ya�ant�s�na sahip oldu�unu saptam��t�r. Eilenberg (1996) ve arkada�lar� PTSB'li hastalarda yapt�klar� ara�t�rmada �ocukluk �rseleyici ya�ant� oran�n� %11 olarak bulmu�tur. �al��mam�zda �ocukluk ya�� rseleyici ya�ant� s�kl�� %48.2 olarak bulunmu�tur. Bu sonu�lar, PTSB olan hastalarda �ocukluk �rseleyici ya�ant� �yk�lerinin olduk�a s�k oldu�unu g�stermektedir. Weine en s�k ihmal olarak adland�rd��; yetersiz ilgi ve deste�in oldu�unu ileri s�rm��t�r. Bu, bizim bulgular�m�zla paraleldir (%37.1).

�yk�s�nde okul korkusu olanlar�n s�kl�� y�ksek bulundu (% 33.3). Okul korkusu olanlar�n b�y�k bir k�sm�n� ayr�l�k kayg� bozuklu�u olu�turuyordu. Son zamanlarda Lipsitz ve arkada�lar�, �ocukluktaki ayr�l�k kayg� bozuklu�unun, eri�kinlikte panik bozukluk dahil bir �ok anksiyete bozuklu�u i�in �zg�n olmayan yatk�nl�k olu�turabilece�ini ileri s�rm��lerdir. PTSB'li hastalarda �yk�de okul korkusu ile ili�kili ara�t�rmaya literat�rde rastlamad�k. Okul korkusu olanlarda yap�lan uzunlamas�na �al��malarda, bu �ocuklar�n daha sonraki ya�larda psikososyal sorunlar� y�ksek oranda ya�ad�klar� g�sterilmi�tir (Manicavasagar ve ark. 1997).

Weine (1997), �ocukluk ya�� rseleyici ya�ant�lar� ve di�er sorunlar� (okul korkusu, davran�m bozukluklar�, korkular vs) ile ki�ilik bozuklu�u geli�imi aras�nda anlaml� ili�ki oldu�unu ileri s�rm��t�r. Bizde, ihmal ve okul korkusu �yk�s� olan hastalarda d��ad�n�kl�k puanlar�n�, bu �yk�s� olmayanlara g�re anlaml� derecede d��k bulduk (P<0.05). Bu sonu�, �ocukluk travmatik olaylar�n�n ka��nma davran��lar�na yol a�t�� bildirimi ile uyumludur (Solomon 1995). Burgess ve arkada�lar, �ocuklar�n �rseleyici ya�ant� durumlar�nda, travmaya �zg�n davran�� kal�plar� (�abuk tepki verme, ka��nma, �aresizlik, y�k�c� davran��lar) geli�tirdi�ini ve bunlar�n olu�an bili�sel �emalar yoluyla yeti�kin ya�ama ta��nd��n� ileri s�rmektedirler. Bu �ocuklar�n eri�kin d�nemdeki ili�kilerinde �ocukluktaki k�t�ye kullan�lma,sald�r�ya u�rama ve �rselenme sahnelerini yineleyici bi�imde ya�ad�klar� d��n�lmektedir.

Bu �al��man�n pek �ok y�nden k�s�tl�l�klar� vard�r. �rseleyici ya�ant�lar� ayr�nt�l� olarak sorgulamak i�in standart �l�ekler bulunmad��ndan ve bilgiler geriye d�n�k oldu�undan yan�lt�c� olabilmektedir. Ayr�ca �rseleyici �ocukluk ya�ant�lar� ile ilgili bilgiler, aileleri ile g�r��me olana�� olamad��ndan, yaln�zca hastalar�n kendi bildirimlerine dayanmaktad�r. Elimizdeki veriler �rseleyici �ocukluk ya�ant�lar� ile PTSB aras�nda nedensel bir ili�ki oldu�unu ortaya koymasa da, �rseleyici �ocukluk ya�ant�lar�n�n PTSB tan�s� alan hastalarda olduk�a yayg�n oldu�unu ve bunlar�n ki�ilik geli�iminde rol ald��n� g�stermektedir.

KAYNAKLAR

Burgess AW, Hartman CR, Clements PT (1995) Biology of memory and childhood trauma. J Psychosoc Nurs Ment Health Serv 33(3):16-26.

Eilenberg J, Fullilove MT, Goldman RG ve ark. (1996) Quality and use of trauma histories obtained from psychiatric outpatients through mandated inquiry. Psychiatr Serv 47 (2): 165-169.

Garmezy N, Masten AS (1994) Chronic adversites. Child and Adolescent Psychiatry, Third Edition i�inde, (Eds). Rutter M, Taylor E, Hersov L (eds). Blackwell Science Ltd., s:191-208.

Garmezy N (1985) Stress-resistant children; the search for protective factors. J Child Psych Adolesc Psychiatry 4(suppl):213-233.

Manicavasagar V, Silove D, Curtis J (1997) Separation Anxiety in Adulthood: A Phenomenological Investigation. Comprehensive Psychiatry 38 (5): 274-282.

Rutter M (1996) Psychosocial resilience and protective mechanisms. Risk and Protective Factors in the development of Psychopatology i�inde Rolf J, Masten AS, Cicchetti D ve ark. (eds). Cambridge University Press, Cambridge, s:181-214.

Solomon Z (1995) The effect of prior stressful experience on coping with war trauma and captivity. Psychol Med 25(6):1289-1294.

Stein mB, Walker JR, Anderson G ve ark. (1996) Childhood physical and sexual abuse in patients with anxiety disorders and in a community sample. Am J Psychiatry 153: 275-277.

Walker CE, Bonner BL, Kaufmann KL (1988) The physically and sexually abused child: Evaluation and treatment. Pergamon Press, New York.

Weinee SM, Becker DF, Levy KN ve ark. (1997) Childhood trauma histories in adolescent inpatients. J Trauma Stress 10 (2):291-298.

Yarg�� L�, Tutkun H, �ar V (1994) �ocukluk �a�� travmatik ya�ant�lar� ve eri�kin disosiyatif belirtiler. 30. Ulusal Psikiyatri Kongresi i�inde. Lilly �la� A.�. s:388-397.

Yeni konu i�in
butona bas�n�z.

[email protected]