Kurals�z Cinsel �li�ki D�nemi
Toplumun evrimiyle birlikte aile bi�imleri de de�i�iklik ge�irdi�ine g�re, �oktan tarihe kar��m�� devirlerde yer alm�� aile bi�imleri nas�l olup da belirlenebilmi�tir ?..
Toplumlar zamanda� olsalar bile, tarihin ak��� i�inde kar��m�za ��kt��� �zere, e�itsiz bir geli�me d�zeni sonucu �ok farkl� evrim a�amalar�nda bulunabilirler. Dolay�s�yla belirli bir �a�da, �ok daha �nceki bir �a�a �zg� �zellikleri ta��yan bir toplum bulmak m�mk�nd�r. Nitekim tarihin ilk �a�lar�na ili�kin pek �ok bilgi, son y�zy�l i�inde Afrika ya da Avustralya'n�n �cra k��elerinde ya�ad��� tespit edilen baz� ilkel kabilelerin incelenmesiyle elde edilmi�tir. Ge�mi�teki aile bi�imlerinin anla��lmas�nda ba�vurulan ikinci yol, �e�itli toplumlar�n dil ve geleneklerinin yo�un bir �ekilde ara�t�r�lmas�d�r. ��nk� bir akrabal�k ili�kileri sistemi, o sistemi olu�turan aile bi�imi ortadan kalkm�� olsa bile, olduk�a uzun bir s�re dilde, geleneklerde ya�amaya devam etmektedir.
Nitekim Morgan olsun, �teki antropolog ve etnologlar olsun, ondokuzuncu y�zy�lda, yirminci y�zy�lda ya�arken ayn� anda d�nyan�n de�i�ik yerlerinde hala ilkel toplum ko�ullar�nda ya�ayan insanlar�n varolu�u sayesinde onlar�n ya�amlar�n�, d�zenlerini ve ili�kilerini inceleyebilmi�lerdir. �rne�in Morgan, Kuzey Amerika k�tas� yerlilerinden �rokualar aras�nda y�r�tt��� ara�t�rmalar�nda bir �rokua erke�inin yaln�zca kendi �ocuklar�n� de�il, erkek karde�inin �ocuklar�n� da "o�lu" ve "k�z�' yerine koydu�unu, onlar�n da ona "baba" diye hitap ettiklerini; �rokua kad�n�n�n da kendi �ocuklar� yan� s�ra k�zkarde�inin �ocuklar�na da o�lu, k�z� g�z�yle bakt���n� ve onlar�n da onu "anne" diye �a��rd�klar�n�, �ocuklar�n da birbirlerine "karde�" dediklerini g�zlemlemi�tir.
Fakat daha da �nemlisi Morgan, �rokua toplumundaki akrabal�k ili�kilerini g�steren bu sistemin ger�ekte o tarihte y�r�rl�kteki aile yap�s�na uymad���n� farketmi�tir. Zira Morgan'�n ara�t�rma yapt��� tarihte, �rokua toplumunda h�k�m s�ren aile bi�imi yine Morgan'�n "iki ba�l� aile" olarak adland�rd��� ve e�lerin her ikisince de kolayca bozulabildi�i bir evlili�e dayan�yordu. Yani o tarihteki ger�ek durumda �rokua erke�i art�k erkek karde�inin �ocuklar�n�n da babas� de�ildi. Bir ba�ka deyi�le, erkek karde�ler aras�nda birbirlerinin e�leriyle cinsel ili�kide bulunmak yoktu. Ayn� �ey, �rokual� kad�nlar, k�zkarde�ler i�in de ge�erliydi. �yleyse akrabal�k sistemi ile aile yap�s� aras�ndaki bu �eli�ki nereden geliyordu ?
Morgan bu sorunun cevab�n� Hawai'ye ba�l� Sandwich Adalar�'nda buldu. Zira ondokuzuncu y�zy�l�n ilk yar�s�nda bu adalarda tam da �rokualar'da g�r�len akrabal�k sistemine denk d��en bir aile yap�s� vard�. Yani orada, ger�ekten de karde�ler aras�nda birbirlerinin e�leriyle cinsel ili�kide bulunmak s�zkonusuydu. Buna kar��l�k, onlar�n akrabal�k sistemleri de, ger�ek ya�amdan farkl�l�k g�steriyordu. �yle ki konu�ulan dilde ve g�reneklerde yans�yan bu sisteme g�re, karde� �ocuklar� yaln�zca baba ya da yaln�zca anne taraf�ndan karde� de�ildi , hem anne hem de baba taraf�ndan karde�tiler. Bir ba�ka deyi�le, bu sisteme g�re karde�ler yaln�zca birbirlerinin e�leriyle de�il kar�� cinsten olan kendi karde�leri ile de cinsel ili�kide bulunuyorlar demekti.
Belirli bir tarihte, ger�ekte ya�ayan aile yap�s� ile ayn� tarihte dilde ve g�reneklerde ya�ayan akrabal�k sistemi aras�ndaki �eli�ki, asl�nda aile yap�s� ile akrabal�k sistemi aras�ndaki de�i�ime ve de�i�ime uyma temposundaki farkl�l�ktan kaynaklan�yordu ve sistem de�i�mekte gecikerek bir �nceki yap�y� yans�t�yor olmal�yd�. Nitekim, "aile" diyordu Morgan, "aktif unsurdur, asla dura�an de�ildir; toplumun bir alt dereceden daha y�ksek bir dereceye geli�mesi �l��s�nde o da bir alt bi�imden daha y�ksek bir bi�ime ge�er. Buna kar��l�k, akrabal�k sistemleri pasiftir. Ailenin zaman�n ak��� i�inde yapt��� ilerlemeleri ancak uzun aralarla kaydederler ve k�kl� bir d�n���me ancak aile ba�tan a�a�� d�n��t���nde uyarlarlar".
Akrabal�k ba�lar� sistemindeki bu yava� ve a��r evrim bir yandan, d�nyan�n k��e buca��nda toplumsal geli�menin hen�z alt evrelerinde bulunan ilkel toplumlar�n varl��� �te yandan, katedilen yolu geriye d�n�k olarak teoride "yeniden kurma" olana��n� sa�layarak �ok daha ileri toplumlar�n da bug�nk� d�zeylerine hangi evrelerden, nas�l bir yol izleyerek geldiklerini a��klamay� m�mk�n k�lmaktad�r.
Kurals�z Cinsel �li�ki D�nemi
Hayvanl�ktan insanl��a ge�i� d�neminden ba�layarak �ok uzun bir s�re, insanlar, her t�rl� s�n�rlamadan, k�s�tlamadan uzak "kurals�z cinsel ili�ki" i�inde bulunmu�lard�r. Bir �e�it "s�r�" bi��minde ya�ay��lar�nda k�skan�l��a ve yasa�a yer vermemi�lerdir. K�skan�l�k da, cinsel yasak da �ok sonraki devirlerde ortaya ��km��t�r. �nsan bireyinin zay�fl���, en ba��ndan beri birlikteli�i ve toplu eylemi zorunlu k�lm��t�r. Ya�am ko�ullar� baz� hayvanlarda g�r�ld��� gibi k�skan�l��a elvermemi�tir. Cinsel yasak ise, yani esas olarak anne-baba ile �ocuklar� aras�nda ve karde�ler aras�ndaki cinsel ili�ki yasa��, yine sonraki devirlerin derece derece artarak ortaya ��kartaca�� bir geli�me olmu�tur.
Gerek Tevrat ve �ncil'den, gerekse �e�itli halklar�n mitoloji ve destanlar�nda, �lk�a� edebi eserlerinden ve nihayet esas olarak bug�ne kadar gelen baz� ilkel toplumlar�n akrabal�k sistemlerinin incelenmesinden, insanlar�n en ba�ta uzun bir s�re hi�bir yasakla s�n�rlanmayan bir ya�am ve cinsellik evresinden ge�mi� olduklar� anla��lm��t�r. Bu evrede, anne-babalar birbirleri ile oldu�u kadar �ocuklar� ve hatta torunlar� ile de cinsel ili�kide bulunuyor, karde�ler de kendi aralar�nda ili�ki kurabiliyorlard�. Hayvanl�ktan hen�z ��k�lm��ken ve her t�rl� do�al engel ve g��l�k kar��s�nda varolma ve ayakta kalma sava�� verirken, insanlar�n adeta i�g�d�sel bir �ekilde bir an �nce �o�almak ve g��lenmek kayg�s�yla hi�bir s�n�r, hi�bir yasak tan�madan birbirleriyle cinsel ili�kide bulunmu� olmalar� do�al ve ola�and�r. Birtak�m kavramlar�n ve de�er yarg�lar�n�n belirli deney ve bilgi birikimi sonucu ve ancak bir s�re� i�inde olu�mu� olmas� ve vah�ilikten uygarl��a do�ru giden uzun yolda kurallar�n, yasaklar�n gelenek ve g�reneklerin ancak ad�m ad�m belirmesi ka��n�lmazd�r.
Toplumsal Geli�me A�amalar�
Morgan'�n kuram�na g�re, insanl�k �� toplumsal evreden ge�mi�tir: Vah�ilik, Barbarl�k, Uygarl�k. �lk iki evre de kendi i�inde alt, orta ve �st olmak �zere ��e ayr�lmaktad�r.
A�a�� Vah�ilik Evresi, insan soyunun, bebeklik evresidir. Bu evrede, insanlar en ilkel ko�ullarda ya�amakta, ma�aralarda, a�a�larda, kovuklarda kalmakta, daha �ok su kenarlar�na ve ormanl�k y�relere yerle�mekte, k�kler ve meyvelerle beslenmekteydiler. Bu evrede ger�ekle�en en b�y�k ilerleme insanlar�n konu�may� ��renmeleri ve ��kartt�klan anla��lmaz seslerin yerini, az �ok tane tane, anlaml� bir dilin almas�d�r.
Ate�in bulunmas� ve tatl� ve tuzlu su hayvanlar�n�n yenmeye ba�lanmas�yla Orta Vah�ilik Evresine ge�ilmi�tir. Yontma ta�tan yap�lma ilkel ara� ve silahlar�n kullan�m� da bu evrede ba�lam��t�r.
�st Vah�ilik Evresi ok ve yay�n icad� ile ba�lar. Bu evrede insanlar�n beslenmesinin geli�ti�i, daha derli toplu bir ya�am s�rd�kleri arkeolojik buluntulardan anla��lmaktad�r.
��mlek�ili�in ba�lamas�yla insanl�k Barbarl�k a�amas�na, daha do�rusu barbarl���n alt evresine ge�mi�tir. Evcil hayvan yeti�tirme ve ekip-bi�menin ba�lamas� barbarl�kta orta evre olarak adland�r�lan a�amaya ilerlenmesini do�urmu�; bunu, madencili�in bulunu�uyla yukar� barbarl�k evresine y�kselme izlemi�tir. Yaz�n�n bulunu�u ve yaz�l� edebiyat�n ortaya ��k��� ile de Uygarl�k ba�lam��t�r.
�nsanl���n uygarl�ktan �nce ve sonra y�zlerce y�l s�ren bu toplumsal geli�mesi i�inde ailenin do�u�u ve de�i�imleri, genel evrimle paralel olmu�, ancak s�z� ge�en a�amalara tam olarak denk d��en bir �zellik ta��mam��t�r. Bir ba�ka deyi�le, her evreye bir aile bi�iminin denk d��t���n� ileri s�rmek m�mk�n de�ildir. Bir aile bi�iminin birden fazla evreye yay�lacak uzunlukta s�rmesi kadar, iki evre aras�nda ge�i� a�amas�nda her ikisini de kapsayacak �ekilde varolmas� da s�zkonusudur.
Poligami ve Ensest
Poligami, erkek ya da kad�n�n kar�� cinsten birden fazla ki�iyle nikahl� ya da nikahs�z evlili�idir. �lkel topluluklarda ve kabile ya�am�n� s�rd�ren toplumlarda �oke�lilik s�k s�k g�r�l�r. Tevrat'ta bu t�r evliliklerden s�zedilmekte, Kuran da d�rt kar�ya kadar erkek �oke�lili�ine izin vermektedir. H�ristiyan k�lt�r�n�n etkisi alt�ndaki Bat� toplumlar�nda ise poligami bir "g�nah" say�lmakta ve genellikle yasalarla yasaklanmaktad�r.
19. y�zy�lda ABD'de Mormon mezhebi �yeleri bu t�r bir uygulamay� yayg�nla�t�rmak istemi�Ier, ama a��r yasal ve toplumsal bask�lar kar��s�nda sonu�ta bu hedefi bir yana b�rakmak zorunda kalm��lard�r.
Poligami ikiye ayr�l�r. Bir erke�in birden �ok kad�nla evlili�ine poligini ad� verilir. �oke�lili�in as�l yayg�n bi�imi budur. Poliandri ise bir kad�n�n ayn� aile ya da ev �er�evesi i�inde birden fazla erkekle nikahl� ya da nikahs�z evlili�idir. Bu, tarihte olduk�a ender g�r�len bir uygulamad�r. �ocuklar�n soylar�n�n anneye g�re saptanmakta oldu�u anaerkil toplumlara �zg� bir evlilik bi�imidir bu. Ancak, anaerkil say�lamayacak Eskimolar aras�nda da poliandri uygulamas� g�r�lm��t�r: e�er bir kabilede erkeklerin say�s� kad�nlardan daha fazlaysa, birinci kocan�n kabul etmesi ko�uluyla kad�n ikinci bir koca daha alma hakk�na sahipti. Bunun yan� s�ra, evli bir kad�n bir bekar erke�e a��k oldu�unda, onunla sevi�mek i�in kocas�ndan ayr�lmak zorunda da de�ildi. Kocalar�n da kar�lar� i�in ikinci bir koca olarak gen� bir akrabay� evlerine ald�klar� olurdu.
Eskimolar, poliandri uygulamas�n� herhangi bir su�luluk duygusuna kap�lmadan y�r�ten ender topluluklardan biridir. Tarihte as�l hakim olan poligini ise sadece ilkel toplumlarda de�il, belli bir uygarl�k d�zeyine ula�m�� hatta H�ristiyan toplumlar�nda bile g�r�lm��t�r. Bunun temel nedeni, toplumda erkek egemenli�inin b�yle bir evlilik bi�imine olanak tan�mas�d�r. �rne�in �ngiltere'de H�r�stiyanl���n �oktan benimsenmi� oldu�u 1l. y�zy�lda, Norman krallar�, bir Do�u haremini aratmayacak �l��de �oke�li bir cinsel ya�am s�rd�rmekteydiler. Bu gelir d�zeylerine g�re, derece derece toplumun b�t�n erkeklerince uygulanan bir ili�ki bi�imiydi. |
