Paranoid KB. Pek çok Akdeniz halkı ‘nazar’a inanır, muska takar, selîm olaylarda gizli ve tehditkâr anlamlar arar, yeterli bir temele dayanmaksızın başkalarından zarar göreceğini düşünür; başkalarına güvenmekte zorlanır. Böylesi bireyler kendi kültürel bağlamında incelenmedikleri sürece paranoid kişilik bozukluğu tanısı alabilirler.

Histrionik KB. Pek çok başarılı aktris, model veya şov kızı fiziksel cazibe ile çok uğraşan, duygusal olarak kendilerini çok fazla ifade eden, ben-merkezci, dikkat odağı olmadıklarında rahatsızlık hisseden kişilik özellikleri gösterirler.

Bağımlı KB. Bu bireyler yanlış olduğunu bilseler bile reddedilme korkusuyla diğer insanları onaylarlar. Başkalarının kendileri hakkında önemli kararlar almalarına izin verirler. İnsanlar kendilerini sevsin diye nâhoş buldukları işleri yapmaya gönüllü olurlar, yakın ilişkiler bittiğinde çaresiz hisseder, eleştiriyle kolayca yaralanırlar. Tüm bu özellikler geleneksel İnuit toplumunda yüceltilen kültürel değerlerdir. (Foulks 1997).

Kişilik bozukluğu kavramı  ‘kültürel bir inşa’ mıdır?

Lin (1997) muhtelif kişilik bozukluklarını tanımlayıp sınırlarken kullandığımız kavramların ne ölçüde ‘kültüre bağımlı’ olduğunu sorgulamamız gerektiğini söyler. Karakter özellikleri ve huy farklılıkları antikiteden beri bilinmekle birlikte, kişilik ve kişilik bozukluğu kavramları nisbeten yeni Batılı icatlardır. ‘Kişilik bozukluğu’ ifadesi bazı Batı-dışı kültürlerin temel inançlarıyla çelişmektedir. Sözgelimi günümüz Çinlilerinin çoğu, Konfüçyüsçülükte mündemiç olan insan tabiatının tekemmül edebileceği inancına bağlı olarak, kişilikte kalıcı bir kusur fikrine yabancılık duyacaktır. Bu durum Çinli psikiyatristlerin, uluslararası tanı sistemleriyle uyum içinde olma gayretlerine rağmen, kişilik bozukluğu tanısını kabul edip kullanmaktaki yaygın tereddüdünü de açıklamaktadır. Kişilik bozukluğu tanılarının uygulanmasındaki zorluk ve engeller bu kategorilerin evrenselliğinin ve geçerliğinin sorgulanmasına yol açmaktadır. Antisosyal kişilik bozukluğu dışında bu ‘sendromlar’ın zaman içinde sebat edip etmedikleri veya doğal seyirleri üzerinde pek az şey bilinmektedir (Lin 1997). Bir başka husus da, belirli bir toplumda normal dağılım gösteren kişilik özelliklerinin bir parçasının, etiketlenmesi ve patolojize edilmesi (marazîleştirilmesi) tehlikesidir. Özellikle antisosyal kişilik bozukluğunda bu tür bir etiketleme terapötik nihilizme yol açmakta, her zaman olmasa da sıklıkla ahlâkî olarak görülebilecek bir durum medikalize edilmekte ve  ceza sistemi tıbbın kanatları altına alınmaktadır. Medikalizasyonun en ciddi sonuçlarından birisi de davranışsal sorunları olan bir bireye görünüşte bilimsel bir etiket yapıştırmak suretiyle sorunlarının kaynağı olarak kişilik kusurunun gösterilmesidir. Bu durum karakter özelliklerinin tezahürlerinin nadiren durağan olduğu , daha ziyade çevreyle dinamik etkileşimlerin neticesinde ortaya çıktığı gerçeğini gizlemektedir (Lin 1997). Kişilik bozukluğu kategorilerinin geleneksel cinsiyetçi yaklaşımları pekiştirdiği de dile getirilmiştir. Kadınlarda histrionik kişilik bozukluğu erkeklerde ise antisosyal kişilik bozukluğu daha yaygın olarak teşhis edilmektedir. Bu durum kültürel stereotiplerin yankılanmasıdır: Bağımsız erkek ve bağımlı kadın. Antisosyal bağımlılığa karşı savaşır ve diğer insanlara ortadan kaldırılması gereken engeller veya yönlendirilmesi gereken vasıtalar olarak bakar. Öte yanda histrionik diğerlerine bağlanmak suretiyle derin bir içsel yalnızlığı iyileştirmeye çalışır. Kadın mâneviyat, hastalık ve isterik gösteriye; erkekse dünyaperestliğe, saldırganlık ve ince hesaba yatkındır  (Nuckolls 1992).

Bir hayat tarzı olarak narsisizm

Christopher Lasch (1979) psikiyatrik patolojinin en  belirgin biçimleri olarak kişilik bozukluklarının öne çıkmasını; bürokrasi, imgelerin çoğalması, terapötik ideolojiler, içsel hayatın rasyonelleşmesi, tüketim kültü, aile hayatındaki değişiklikler ve değişen sosyalleşme örüntüleri gibi  bir dizi toplumsal ve kültürel değişikliğe bağlamaktadır. Patolojik narsisizmi besleyen şey çağımızda günlük hayatın dokusunu oluşturan özelliklerdir : diğerlerinin sunduğu sıcaklığa gereksinirken bağımlılıktan korkmak, bir içsel boşluk duygusu, sınırsız bastırılmış öfke ve tatmin bulmayan ihtiyaçlar.

Lasch’a (1979) göre narsisizm  modern hayatın gerilim ve endişeleriyle gerçek mânada başa çıkmanın en iyi biçimini temsil etmektedir. Bu yüzden hâkim olan toplumsal şartlar herkesin içinde saklı duran narsisistik özellikleri değişik derecelerde açığa çıkarır. Bu durum aileyi de dönüştürmekte ve böylece kişiliğin altta yatan yapısını şekillendirmektedir. Bir geleceği olmadığını düşünen bir toplum bir sonraki neslin ihtiyaçlarına dikkat kesilmeyecektir, tarihî süreksizlik duygusu da aile üzerinde tahripkâr bir etki yaratacaktır. Zygmunt Bauman’a (1999)  göre ise  aile insanın kendi yaralanabilir ve geçici olduğu kabul edilen varoluşuyla demir atabileceği emniyet verici, kalıcı bir limandan başka birşeyi getirmektedir artık akla. “Başlatması kadar bitirmesi de, kurması kadar yıkması da kolay olan ailenin, onu meydana getirenlerden daha uzun süreceğine güvenilemiyor artık. Sonsuzluğa uzanan bu köprü de-üzerinde yürüyen insanlar kadar kırılgan-belki onlardan daha kısa ömürlü.” (Bauman, 1999). Sosyal örüntüler aile vasıtasıyla  kişilik üzerinde  kendilerini yeniden üretirler. Dünyanın, modern hayatın sunduğu belirsizlik ve emniyetsizliklerden köken almak suretiyle, tehlikeli ve yasak koyucu bir yer olarak algılanması saldırgan dürtülerin narsisistik biçimde dışa yansıtılmasıyla daha da pekişecektir.  Toplumun bir geleceği olmadığı inancı, gelecek kuşaklarla özdeşleşme yolunda bir narsisistik yetersizliği veya kişinin kendisini tarihî akışın bir parçası olarak hissedemeyişini de içinde barındırmaktadır.Sosyal bağların zayıflaması, aynı zamanda bağımlılığa karşı bir narsisistik savunmayı da yansıtmaktadır (Lasch 1979). Bu ‘zalim’ dünyada kendini koruma ve psişik açıdan hayatta kalma etiği; yalnızca ekonomik savaş hâli, yükselen suç oranları veya toplumsal kaosla ifadesini bulmaz, o aynı zamanda bireylerin öznel yalıtılmışlık ve boşluk yaşantısında da ifadesini bulur. 'Yirminci yüzyıl insanının temel sorunu nedir?' diye sorar Rollo May (1953) ve cevaplar : 'Boşluk'. İnsanlar neyi istediklerini ve neyi hissettiklerini bilmemektedirler. Arzu ve isteklerini bir kesinlik halinde yaşamadıkları için, kararsızlıktan ve özerklik yoksunluğundan yakınmaktadırlar. Richard Sennett (2003) “yeni kapitalizmin zaman boyutu, insanın karakteri ile bu karakterin süregiden bir anlatıya dönüşmesini engelleyen çılgın zaman deneyimi arasında bir çatışma yarattı” diye yazar. Oysa itimat, ontolojik emniyet ve şeylerin/kişilerin sürekliliği hissi erişkin kişiliğinde birbiriyle yakından ilgili durumlardır. Diğerlerine itimat güçlü bir insanî ihtiyaçtır (Giddens 1991). Dolayısıyla kimlik artık insanın atalarından tevarüs edebileceği bir anlatı değildir, yaşadığımız geç modern zaman diliminde sürekli yeniden icad edilmek zorundadır (Giddens 1991, Giddens 2000). Yahut bir başka deyişle, “psişe, sonu gelmez bir oluş süreci içindedir, asla tamamlanamayan bir benlik halindedir. Bu koşullarda, resmin tamamını aydınlatan, belirleyici bir değişim anı ya da bütünlüklü bir anlatı kurmak neredeyse olanaksızdır” (Bauman 1993). Frosch (1991) benliğin bazı patolojilerinin doğrudan postmodern hayatın kendisinden kaynaklandığını öne sürmektedir. Özellikle benliğin büyüklenmesi tarzındaki narsisistik bozukluklar, zamanımızın karakteristik patolojilerindendir. Bu durum, sadece benliğe aşırı değer yüklenmesi olarak değil aynı zamanda benliğin gördüğü erken hasarın bir telâfisi şeklinde anlaşılmalıdır. Narsisistik benlik kırılgan ve parçalanmıştır ve bu yüzden ilişkiden sakınır, bağımlılığı reddeder (Frosch 1991, Thomas 1996). Lasch (1979) narsisistik kişiliğin  temel özelliklerinden olan haset ve istismarın günümüz Batı toplumunda en samimî ilişkileri bile yiyip bitirdiğini söylerken, Gergen (2000) insanın tam olarak hangi çekirdek öze sadık kalması gerektiğini hatırlamanın gittikçe güçleştiğini, sahicilik idealinin ucundan bucundan yıprandığını, içtenliğin anlamının yavaş yavaş belirsizliğe gömüldüğünü yazmaktadır. Narsisistik kişilik için uygun bir fidelik olan günümüz geç modern toplumu kişisel gelişim ideolojisiyle yüzeyde iyimser bile olsa, derinlerde bir ümitsizlik ve bıkkınlık dalgası yaymaktadır. Bu ideoloji, Lasch’ın (1979) ifadesiyle, ‘inancı olmayanların inancı’dır.

Geleneksel topluma karşı modern toplum

 Geleneksel toplumlarda toplumsal değişim hızı yavaştır, nesiller arasında devamlılık vardır, aile ve toplum bağlılığı ve açık toplumsal roller söz konusudur. Tam tersine modern toplumlarda hızlı toplumsal değişim, nesiller arası devamsızlık, azalmış ailevî toplumsal bağlılık ve belirsiz toplumsal roller yürürlüktedir. Geleneksel toplumların ‘gelenek’leri arasında önemli farklar olmakla birlikte, bireylere bir dizi ‘tahmin edilebilir beklentiler’ sunuyor olmaları, onların ortak özgül doğalarını oluşturur. Bu beklentiler daha sonra kişilik patolojisine kalkan olacak bir yapı oluşturur. İstikrarlı yapıların yıkılması ve onların daha istikrarsız yapılarca ikame edilmesi, modern toplumlarda olduğu gibi hızlı sosyal değişim yaratır. Bu kabil hızlı toplumsal değişimlerden kaynaklanan toplumsal doku istikrarsızlığının genelde psikopatoloji, özelde de kişilik bozuklukları için risk oluşturduğu düşünülmektedir. Geleneksel toplumlar her birey için güvenli ve tahmin edilebilir roller sunar. Aile ve toplumun beklentilerine cevap veren bireyin duygusal ketleme ve kısıtlama ile belirginleşen davranışlarda bulunacağı; öte yanda modern toplumlar