AŞINAN KİMLİKLER, DAĞILAN KİŞİLİKLER

Benlik, kişilik ve kişilik bozuklukları üzerine kültürel bir okuma

      Benlik kavramı farklı kültürel bağlamlarda muhtelif biçimlerde anlaşılabilir. Bu mefhumlar kültürlerin ontolojik geleneklerinden köken alır ve günlük yaşayıştaki davranış örüntülerinden çocuk yetiştirme uygulamalarına dek geniş bir alana nüfuz etmişlerdir. Bu yazıda kültürel çevrenin kişilik özelliklerini nasıl şekillendirebileceği  konusunda kroskültürel psikolojinin kimi bulguları gözden geçirilecek ve kişilik bozukluğunu ortaya çıkaran muhtemel toplumsal vasat tartışılacaktır. Aynı zamanda evrensel bir benlik olup olamayacağı yönündeki tartışmalar dikkate getirilecektir. Kuzey Amerika/Avrupa uygarlığının ardındaki arkasındaki bireyci etos, Doğulu kolektivist, ilişki yönelimli etosla ve bunun şekillendirdiği uygulama ve kavramlarla karşılaştırılmaktadır. Öte yanda, günümüz Batı toplumunun bireyci ikliminde narsisizm gibi kişilik özelliklerinin kabul görüp beslendiği düşünülmektedir. Batıda ailenin ve geleneksel anlam sağlayıcı sistemlerin çöküşüyle birlikte belirli kişilik bozuklukları bir salgın boyutuna varmıştır. Kapitalizmin insanî bağlılığı ve itimadı yok etmesi adına ‘karakter aşınması’ denen bir durumu ortaya çıkarmakta ve insanları hayatlarına bir anlam katmaktan mahrum bırakmaktadır. İzleyen satırlarda benliğin ve kişiliğin kültürel bağlamda nasıl şekillendiğini ve çağdaş toplumun kişilik bozuklukları için nasıl olup da uygun bir fidelik hâline geldiğini tartışıyorum.

Kültür ve kişilik

Batının ruhu, ruhun batısı

Etnik ve kültürel çoğulculuğun dünya yüzünde yaygınlık kazandığı bir zaman diliminde Kuzey Amerika’da geliştirilen kişilik ve psikopatoloji yapılarının sıklıkla kültüre bağımlı olduğu ve beyaz/erkek/Anglo-Germanik/Protestan/eğitimli/orta-üst sınıf değerlerini yansıttığı düşünülmektedir. Meslekî tanı ölçütleri dünyanın %80’ini ve ABD toplumunun dörtte birini oluşturan diğer toplumları görmezden gelmektedir. Bu durum, bireyleri ve onların kişilik gelişimlerini özgül kültürel biçimlerde gören etnosantrik bir psikoloji anlayışını öne çıkarmaktadır. Kişilik bozukluğuna dair tanı ölçütleri insan davranışının kültürel normlarını ve toplumsal bağlamın temel etkisini ihmal etmektedir. Evrensel olduğunu iddia eden bir psikiyatrik nozoloji, somatik ve psikolojik belirtilerin kültürler arasında değişkenlik gösteren niteliğini dikkate almamaktadır (Lewis-Fernandez ve Kleinman 1994). Oysa evrensel geçerliği olduğu öngörülen aile dinamiği, kişilik kuramı ve gelişim psikolojisinin bazı temel kavramları, aslında sadece bir kültüre özgü de olabilirler. Örneğin, bireysel özerklik, ayrışma ve bireyselleşmeye ilişkin sınırlar belki de evrensel insan olguları değil, Batı kültürüne ait yapılardır. Bu kuramlara göre aile içinde kişinin bireysel özerklik ve ayrışma bakımından diğer bireylerden belirgin sınırlarla ayrılmış olması, sağlıklı aile etkileşimi için gerekli görülmektedir. Bireyleri arasındaki sınırların belirsiz ve çakışık olduğu içiçe geçmiş ‘ağ gibi’ aileler ise patolojik sayılmaktadır. Oysa Batılı olmayan bazı toplumlarda kişilik tanımı, bağlamsal ve ilişkisel olarak yapılmakta; psikolojik kişilik sınırları ve ayrılma-bireyleşme süreci vurgulanmamaktadır (Kağıtçıbaşı 1990). Bireysel bağımsızlığın Batının ve özellikle Kuzey Amerika’nın değerler sisteminin temel taşlarından birisi olduğu hatırlanırsa sözkonusu psikolojik kuramların etnosantrik bir öz taşıdıkları daha iyi anlaşılacaktır. Kuzey Amerika’da ruh sağlığı ve hastalığına ilişkin meslekî kavramların üç temel önerme etrafında şekillendiği ve bu durumun bir tarafgirliği yansıttığı belirtilmektedir:

a)      Benliğin (self) egosantrik oluşu,

b)     Zihin-beden ikiliği,

olduğu ve benliğin bağlamsal ve ilişkisel olarak yaşantılandığı diğer kültürlerde, bu düşüncenin geçerli olmadığı dile getirilmiştir (Sayar 2003) . Benlik, Kağıtçıbaşı’nın (1996a)  tanımıyla kişi ve bir dereceye kadar kişilik mefhumlarını içerir. Toplumsal bir etkileşimden ortaya çıktığı için toplumsal bir üründür ve ve zamanın herhangi bir noktasında toplumsal olarak yerleşiktir. Bu durum benlik ile kişilik mefhumlarını birbirinden ayırır, ikincisi değişen sosyal durumlardan nisbeten daha az etkilenen, daha kalıcı ve  istikrarlı özelliklere atıfta bulunur. Benlik kendisi üzerine düşünür, kişi onun farkına varır (benlik algısı) ve etkileşime açıktır. Bir toplumsal ürün olarak benlik, kültürel olarak paylaşılan kişi modelidir (Kağıtçıbaşı 1996a). Benlik kavramı farklı kültürel bağlamlarda muhtelif şekillerde anlaşılmaktadır. Farklı disiplin geleneklerinden ortaya çıkan çok sayıda araştırma benlik kavramının çeşitliliği üzerine ikna edici kanıtlar sunmaktadır. Özellikle antropolog ve psikologların yürüttüğü kültüraşırı çalışmalar bu çeşitlilik üzerine çok sayıda veri sağlamaktadır. Temel ayrım çizgisi; ötekilerle arasındaki sınır açık olan kendine yeter, bireyleşmiş, ayrı ve bağımsız bir benlikle akışkan sınırları olan ilişkisel, karşılıklı bağımlı benliktir (Kağıtçıbaşı 1996a). Mutlak bir varoluşsal düzeyde herhangi bir toplumdaki herhangi bir kişi ayrı bir varlık olduğunun farkındadır, benliğe ait olanla ait olmayan arasında şöyle veya böyle bir çizgi çekilir. Bu çizginin nerede çekildiği ve ne kadar keskin ve açık çekildiği farklılıkları belirleyen ana unsurdur. Bireyci Batılı kültürel etosu yansıtan ve pekiştiren Batı psikolojisinde bu çizgi benlik ve diğerleri arasında açık bir sınır oluşturacak kadar dar ve keskindir (Kağıtçıbaşı 1996a).

      Tarihsel dönüşümler benlik algısı üzerine doğrudan tesir edebilecek sonuçlar doğurabilirler. Çocukluğun Batıda modernleşme ile ‘icat edilen’ bir şey olduğu öne sürülmüştür. Şehirli sınıflar ve bunların içinden çıkan burjuva ile başlayarak çocuklara karşı yeni bir tür şefkat oluşmuş, cocukluk olarak görülen süre uzamış, eğitim için okullara gönderilmeye başlanmıştır (Berger ve Berger, 1983). Çocukluk gibi ergenliğin de icad edilmiş bir hayat safhası olduğu ve ergenliğin ayrı ve ruhsal sıkıntılarla seyreden bir süreç olduğu düşüncesinin 19. yüzyıl sonu ve  ve 20.yüzyıl başında Batıda benlik düşüncesinin köklü bir dönüşüme uğramasıyla ortaya çıktığı tartışılmıştır (Fabrega ve Miller 1995). Yazarlara göre daha önce Avrupada, içe bakış ve insanın içsel mücadeleler yaşaması, kendine ait bir farkındalığa ulaşması için zarurî sayılmıyordu. Benliği yapan şey daha çok kişinin toplum ve iş hayatında tuttuğu yerle ilgiliydi. Benliğin dış ortamdan soyularak, mahrem ve içsel bir uzayla temsil edilmesi düşüncesi modern zamanlara denk düşmektedir. Bu değişiklikle birlikte sosyal dünyanın anlaşılma biçimindeki fikir birliği de bir kırılmaya uğramış, insanlar artık kendilerini varlığı oluşturan büyük halkanın bir parçası olarak görmek yerine münferit varlıklar olarak algılamaya başlamışlardır. Batı toplumlarında ailenin giderek çözülmesinin yanısıra bağımsız iş imkânlarının da çoğalması, bu tekilleşmeyi pekiştirmiş ve insan benliğine ilişkin tanımları değiştirmiştir. Bu dönemde, daha önceden psikolojik açıdan ayırt edici vasıfları haiz olmadığı düşünülen ergenlik yeni bir tanıma kavuşmuştur. Artık bu dönem yetişkinlerin ergen kişilerin üzerine titrediği ve kararsızlık, içe dönüklük, incinebilirlik gibi özelliklerle giden sorunlu bir hayat safhası olarak görülmeye başlanmıştır (Fabrega ve Miller 1995). Bugün kabul edilmektedir ki ‘Avro-Amerikan kimliği’ni belirleyen bireycilik, bu toplumlardaki tarihsel gelişimin özel bazı şartlarına bağlı olarak zuhur etmiştir (Smith 1994). Bu durum dünyanın büyük çoğunluğunun kolektivist tarzı ile tam bir zıtlık içindedir. Bireyciliğin merkeze alınmasının psikoloji biliminin gelişimine yol açan ana etkenlerden birisi olduğu tartışılmaktadır. Smith (1994) şöyle yazar : “Benliğin modern versiyonları Aydınlanma ve Romantik hareketin entellektüel bağlamında, yanısıra kapitalizmin ve 18./19. yüzyılların  sınaî ve siyasî devrimlerinin sosyal bağlamında şekillenmiştir.Yüzyılımızda, zengin bir bilinçli ve hatta bilinçdışı iç dünyası olan özerk, kendine yeter bireye yapılan vurgu psikolojinin bir bilim ve meslek olarak kabul görmesinden kısmen sorumlu olabilir”.