Doğulu benlik daha mı üstün?

        Burada Hint veya Japon benliğini Batılı benlik karşısında yüceltmek niyetinde değilim. Anacağım iki örnek her kültürün kendi içinde kimi kırılganlıklar, hassas noktalar taşıdığını ortaya koymaktadır. Çocuk yetiştirme pratiklerindeki cinsiyet farklılıkları benlik duygusunun oluşumuna doğrudan tesir etmektedir. Geleneksel Hint ailesinde erkek çocuk kız çocuğa yeğ tutulur ve bu da kız çocukların olumsuz bir benlik imgesi geliştirmelerine, erkek çocuklarını kıskanmalarına yol açar.  Hayat boyu fedakârlık ve erkeklere hizmeti yüreklendiren gelenekler Hint kadınını eş ve gelin rollerine  mecbur etmektedir (Bonovitz 1998). Pakistanlı kadınları psikanalitik ve antropolojik bir bakış açısından değerlendiren  Ewing (1991) aile üyelerinde intrapsişik farklılaşma yokluğuna dair psikodinamik  kuramların, esneklik ve uyumun zuhur etmediği durumlarda, Güneydoğu Asya ailesinde patolojinin kaynaklarını belirlemek için anlamlı olabileceğini yazar. Anne ve oğul arasındaki derin ve sürgit ilişki, annenin evlilik ilişkisine sık sık müdahalesinin hoş karşılanmasının da gösterdiği gibi, aile için normatif yapının bir parçasıdır. Ancak bu durum, aynı zamanda, kendi çözümlenmemiş bağımlılık ihtiyaçlarını tatmin için oğluna çok fazla yaslanan bir annenin, çözümlenmemiş gerilimine de işaret edebilir (Kakar 1978, Ewing 1991). Bu gerilim özellikle oğul evlenip de aileye bir gelin girdiğinde ayyuka çıkar. Eğer anne ve oğul intrapsişik olarak birbirlerine sarmalanmışlarsa eşe/geline karşı bir ittifak oluşturabilir ve geniş ailede onu bir günah keçisi haline getirebilirler. Gelin de bu durumda kendi ailesine daha çok tutunacak ve mevcut ailesini gerçekçi bir biçimde değerlendiremeyecektir. Bu iki etkenin etkileşimiyle genç gelin,  geniş  Güneydoğu ailesinin  ruhsal belirtileri olan bir üyesi olup çıkacaktır (Ewing 1991). Eleştirel düşünce hattını izleyerek devam edecek olursak, Hindu kimliğinin kırılgan taraflarına ilişkin ilginç bir çözümlemeyle karşılaşırız.  Kakar (1996) yeni Hindu kimliğini tartıştığı yakın tarihli bir yazısında küreselleşen dünya ile birlikte, daha önce  birlikte yaşadığı diğer topluluklardan (ağırlıklı olarak müslümanlar) bir  tehdit algılamaya başlayan ve sık sık militanlık şeklinde kendisini açığa vuran Hindu kimlik spazmlarını konu edinir. “Özsaygının artmasını sağlayacak tek yol, kötüyü, kirliyi ve saf olmayanı diğer bir gruba, Müslümanlara yükleyerek kendi grubunu sürekli onlarla kıyaslamaktır” der ve devam eder : “Zulüm endişesinin doğurduğu çâresizlik duygusu, idealizasyon sürecini tersine çevirir, grubun muhteşem benliğinin kırılganlığını açığa çıkarır. Olumlu Hindu benlik imgesi-hoşgörülü, şefkatli, insanla tanrı ve ilahi dünyayla maddi dünya arasındaki ilişkilerde özel bir yaklaşıma sahip-diğer bir yanını, olumsuz yanını ortaya koyar : Hayatın maddi ve toplumsal koşullarını değiştirme gücüne sahip olmamaktan ve korkak olmaktan duyulan özel bir Hindu utancı ve korkusu...Bir grubun kendisi hakkında en çok idealize ettiği şey, gizliden gizliye onun en büyük korkusuyla bağlantılıdır. Hindu için olumlu hoşgörü imgesi, zayıflığın gölgesini de beraber getirmektedir”. Böylece zamanımızda sadece Batı coğrafyasında değil, diğer kültürlerde de kimliğin dış etkenlerin tesirine açık, ‘tehdit altında’ bir süreç olduğunu anlayabiliyoruz. Narsisizmin küresel egemenliği, ‘komşunu kendin gibi sev’ düsturunu yüz geri ediyor ve  komşular, etnisiteler ve  milletler arasına kuşkunun kanıyla beslenen nifak tohumları ekiyor.

Psikoterapi kuramlarının  kültürel arkaplanı

bağımsızlaşma üzerine yaptığı vurguların da Batılı dinî ve kültürel değerleri güçlü bir biçimde yansıttığı dile getirilmiştir. Ruhun Tanrı’dan ayrı düşüp sonunda onunla yeniden buluşması konulu dinî anlatının, benliğin hayatı ve gelişimi üzerine seküler bir kurama dönüştürüldüğü bildirilmektedir (Kirschner 1996).  Doğulu, ilişki-yönelimli toplumlarda bir ilişki geliştirmek için özel bir konu ve sebep gerekmezken Batılı iş ve etkinlik yönelimli toplumlarda bir konu yokluğu rahatsız edici bulunabilir. Psikodinamik psikoterapinin açık meselesinin anlama ve içgörü kazanma olduğu öne sürülse de metadilinin sevgi ve insan ilişkisine yönelik olduğu dile getirilmiştir (Tseng 1999). Tseng (1999) buna ilâveten Batı toplumlarında insanların çocukluktan erişkinliğe hızla sokulduklarını ve bunun da ‘bitmemiş bir iş’ bıraktığını ve özelde psikanalizin hastalar için bu yönüyle anlamlı ve değerli bir yaşantı sağladığını yazar. Psikoterapinin kurumsal inşası Batı toplumlarındaki yoksunlukların karşılanması için önemli bir adım olarak görülebilir. Kleinman (1988) psikanalitik kuramdaki veya herhangi bir başka mesleki terapötik psikolojideki benlik modelinin, Batılı değerlerle kültür değişimine uğramamış, Batılı kişilik paradigmalarına sosyalleşmemiş Çinlilere veya başka bir Batılı olmayan topluma uygulandığında, bunun ciddi bir tahrifat olacağını söyler. Bu kuram görünürde evrensel olduğu düşünülen bastırma ve aktarım gibi psikolojik süreçler yanında diğer profesyonel psikoloji sistemlerinden kültürel olarak geçerliliği kanıtlanmış başka anahtar kavramları da ihâta etmelidir. Bunun yanısıra Çin veya başka bir batı dışı kültüründe benliğin yapısına ve patolojilerine özel olan geniş bir dizi ölçüyü de içermelidir : Örneğin, grup uzlaşısı için uygulanan içsel sansür, zıtlaşmaları uyuma zorlayan itki, karşılıklı sorumluluk üzerine inşa edilen bir gelişim süreci, ahlâkî olarak kendini yetiştirme yolunda yoğun bir ego ideali eğitimi, bedensel metaforlar üzerine kurulu örtük kendini ifade biçimleri ve sessizliğin kullanımı, çatışma ve karmaşaların üzerinde daha az duran ayrı bir psikoseksüel gelişim süreci bu ölçüler arasında  arasında sayılabilir. Kakar (1985) Hindu kişi görüşünün insana bireylik pâyesini ancak hayatının sonlarına doğru, kişi kendisini insanî bağ ve ilişkilerden soyutlayabilecek bir olgunluğa eriştiğinde verdiğini belirtir. Hindu kişileri o zamana dek, kendi kültürleri zâviyesinden bakıldığında, ilişkilerden oluşan varlıklardır. Duygu, ihtiyaç ve güdüler ilişkiseldir ve onların bozuklukları da ilişkilerdeki bozulmadan köken alır. İnsanın bu bölünebilir, kişi-ötesi (transpersonal) doğasına yapılan vurgu kadim Hint öğretilerinden köken alır. 

      Kağıtçıbaşı (1996a) 1970’li yıllarda başlayıp günümüze dek ivme kazanarak  süren Amerikan psikolojisinin ‘nefis muhasebesi’ni özetler.  Bu sorgulama psikolojinin yaslandığı bireyci ideolojiyi sigaya çekmekte ve ‘boş benlik’, ‘doymuş benlik’, ‘minimal benlik’ gibi kavramlaştırmalardan hareketle Amerikan toplumundaki bireyci yönelimin kültürel analizini yapmaktadır. Bu eleştirileri gözden geçiren Smith (1994) ‘şişmiş benlik’in incinebilirliği üzerinde durur : Benlikten kendini gerçekleştirme, kendini adama tarzında hayata anlam ve hedef sağlayıcı pek çok şey beklenmektedir. Dinî ve ahlâkî değerlerin giderek etkinliklerini yitirmeleriyle, benlik hayata bir amaç sağlayan bu kaynakların yükünü de üstlenmiştir. Benliğin boşalması veya şişmesi metaforları aslında aynı soruna göndermede bulunmaktadır. Bu, besleyici  insanî ilişkilerin ve  eylem için gerekli ahlâkî kaidelerin yokluğu, fakat aynı zamanda denetim ve değer için aşırı bir gayretkeşliğin varlığıyla  başı dertte olan bir  benliğin sorunudur. Psikoloji ve psikiyatrinin insanı ‘bencillikle güdülenmiş, örtük veya açık olarak böyle olması gereken’ bir varlık olarak tarif etmeleri eleştirilmektedir. ABD’de ‘ben kuşağı’ olarak nitelenen 1970’li ve 1980’li yıllarda çok sayıda  ‘benlik kuramları’nın hayat bulması dikkate şâyandır, bu kuramlarla, diğer insanlara sadâkat ve bağlılıktan azad edilen bireysel benlik yüceltilip meşrûlaştırılmaktadır. Bu kuramların her biri kişinin benlik imgesinin sürdürülme veya çoğaltılmasını nihaî hedef olarak varsaymakta, sosyal münasebetleri de bu amacın vasıtası olarak telâkki etmektedir. Son yıllarda sosyal olarak sorumlu bir psikolojinin gelişimi için ciddi gayretler göze çarpmaktadır (Smith 1994, Kağıtçıbaşı 1996a).   

Yine de benlik ve kişilik yaşantılarının sadece egosantrik ya da sosyosantrik felsefelerle izah edilemeyecek kadar değişken olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Pek çok Japon ve Çinli arasında benlik, toplumsal bağlama göre kendisini farklı biçimlerde gösterilebilir. Bir toplum egosantrik ve sosyosantrik özelliklerin özgün bir karışımından oluşur (Lewis-Fernandez ve Kleinman 1994). Kağıtçıbaşı (1996b) Türkiye’deki araştırmalardan hareketle ebeveyn değerlerinin çocuk yetişmesinde özerklik ve ilişkiselliği birleştirdiğini yazmaktadır. Düşük sosyoekonomik statüsü olan Türk ebeveynler çocuklarının kendilerine minnettar olmasını beklerlerken