श्रीमद्भागवतमहापुराणम् :: दशमः स्कन्धः[उत्तरार्धः]
अथ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
प्रद्युम्नस्य जन्म शम्बरासुरवधश्च

श्रीशुक उवाच - 
कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना। 
देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत॥ 1  

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्‌भवः। 
प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः॥ 2 

तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । 
स विदित्वाऽऽत्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम्॥ 3 

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह । 
वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः॥ 4

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । 
सूदा महानसं नीत्वावद्यन् स्वधितिनाद्‌भुतम्॥ 5  

दृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । 
नारदोऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्‌कितचेतसः । 
बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्॥ 6  

सा च कामस्य वै पत्‍नी रतिर्नाम यशस्विनी । 
पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती॥ 7 

निरूपिता शम्बरेण सा सूपौदनसाधने । 
कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके॥ 8  

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवनः । 
जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्॥ 9  

सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं 
     प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । 
सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती 
     प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः॥ 10  

तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । 
मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा॥ 11  

रतिरुवाच - 
भवान् नारायणसुतः शम्बरेणाहृतो गृहात् । 
अहं तेऽधिकृता पत्‍नी रतिः कामो भवान् प्रभो॥ 12  

एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपचछम्बरोऽसुरः । 
मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादिह प्राप्तो भवान् प्रभो॥ 13  

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः । 
मायाशतविदं त्वं च मायाभिर्मोहनादिभिः॥ 14  

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । 
पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा॥ 15  

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । 
मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम्॥ 16  

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । 
अविषह्यैस्तमाक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्॥ 17  

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः । 
निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचनः॥ 18  

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । 
प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्॥ 19  

तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । 
अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोत् स्वगदां नृप॥ 20  

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । 
मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः॥ 21  

बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथः । 
सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम्॥ 22  

ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसीः । 
प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर्व्यधमयत् स ताः॥ 23  

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । 
शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत्॥ 24  

आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्‌भिः कुसुमोत्करैः । 
भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा॥ 25  

अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । 
विवेश पत्‍न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः॥ 26  

तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । 
प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम्॥ 27  

स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिः । 
कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह॥ 28  

अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषितः । 
उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्रीरत्‍नं सुविस्मिताः॥ 29 

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । 
अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा॥ 30  

को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः । 
धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा॥ 31  

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् । 
एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित्॥ 32  

कथं त्वनेन संप्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वनः । 
आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनैः॥ 33 

स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भकः । 
अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वामः स्फुरति मे भुजः॥ 34 

एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुतः । 
देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तमश्लोक आगमत्॥ 35  

विज्ञातार्थोऽपि भगवान् तूष्णीमास जनार्दनः । 
नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम्॥ 36 

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्तःपुरयोषितः । 
अभ्यनन्दन् ब्बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम्॥ 37  

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रियः । 
दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम्॥ 38  

नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकसः । 
अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्॥ 39  

यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावा- 
     स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावाः । 
चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे 
     कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्यः॥ 40  


इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
दशमस्कन्धे उत्तरार्धे प्रद्युम्नोत्पत्तिनिरूपणं नाम 
पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 55 ॥