LE LINGUA FRANCA
ORIGINAL -- CREATE PER
MARINEROS IN LE MEDIE ETATE
IN LE PORTOS MEDITERRANEE
-
Proque interlingua, le moderne reincarnation del latino medieval, pertine al secunde medietate
de nostre seculo presente, on propende a passar super le previe existentia de un lingua auxiliar anque basate super
le latino que totevia non era planificate, ma resultava del besonio de marineros in le medie etate de communicar
in le portos mediterranee que illes visitava. Hodie on nomina iste lingua le Lingua Franca.
Essente le creation plus o minus spontanee de homines inculte ex plure paises in portos ubi on
parlava plure linguas differente, como italiano, espaniol, turco, e arabe, il existeva naturalmente un grande variation
in le dialectos parlate del lingua franca, dunque on non pote considerar lo un lingua unificate; vermente, usar
le termino lingua implicarea forsan un prestigio e un formalitate
que illo nunquam habeva. Ergo il serea probabilemente plus apte describer le lingua franca como un jargon. Illo esseva un idioma solo pro le momento e pro le circumstantias local,
ma tamen possedeva un importantia notabile durante le seculos de su uso.
Le lingua franca era componite de parolas extrahite ex le major linguas del regiones ubi on lo
empleava, principalmente le linguas romance, dunque le vocabulario multo resimilava le de interlingua, e.g., lavorar (laborar) volir,
(voler), lingo (lingua), ben que le vocabulario indigeva le
grado de standardisation e neutralitate lingual a que usatores de interlingua son accostumate, e parolas restringite
a un lingua se includeva, e.g., catibo, (italiano cattivo), dependente del localitate ubi on usava le lingua. Le numero de parolas
de origine italian monstra su popularitate specialmente in le portos de Italia.
Su grammatica era reducite e simplificate:
· Il mancava inflexiones pro marcar le plural
e anque le tempores del verbo, le quales era indicate per particulos separate, e.g., le perfecto se formava per
le adverbio ja. Elu ja sabito (ille/illa habeva sapite).
· On utilisava le infinitivo immutabile con
le pronomines personal pro exprime le tempore presente, le imperativo, etc., e.g., mi
avir (io ha) ti avir (tu ha) dar! (da!) e le sol inflexion era –to, le qual on addeva al infinitivo (sin –r) pro formar le tempore passate: voi
amato (vos amava).
· Le objecto del verbo era sovente precedite
per la parola per: il populo amar per
elu (le popula le ama); e le adjectivos possessive era substituite per di ante le pronomine: il paisi de noi "nostre pais."
· Le articulos era invariabile, dunque il non
existeva concordantia de genere.
Ecce un traduction del patre nostre in le lingua franca pro illustrar melio le natura del lingua:
Padri di noi, ki star in syelo, noi volir ki nomi de ti star saluti. Noi volir ki il paisi
de ti star con noi, i ki ti lashar ki tuto il populo fazer volo de ti na tera, syemi syemi ki nel syelo. Dar noi
sempri pani de noi de kada jorno, I skuzar per noi il kulpa di noi, syemi syemi ki no skuzar kwesto populo ki fazer
kulpa a noi. Non lashar noi tenir katibo pensyeri, ma tradir per noi di malu, perke ti tenir sempri il paisi e
il fortsa e il gloria. Amen.
Le lingua franca serviva ben le homines qui lo besoniava. Al fin on lo associava con le classes
inferior e forsan anque criminal—in summa, con le vita insalubre. Nonobstante, illo superviveva usque a iste seculo,
ma es nunc toto defuncte e oblidate, excepte su nomine mesme, del qual on se servi ancora in multe linguas occidental,
e ergo anque in interlingua pro significar lingua commun.
(Per Adrian Pilgrim, publicate in Lingua e vita,
No. 90, maio-augusto 1977)
LATINO SINE FLEXIONE,
LE INTERLINGUA DE GIUSEPPE PEANO
Le obra le plus famose in circulos interlinguistic del proponitor del prime interlingua—illo
de IALA es le secunde—es "De Latino Sine Flexione" (LsF). Giuseppe Peano lo publicava in le jornal que
ille redactava, Rivista di Matematica, tomo 8, no. 3, octobre
1903, pp. 74-83. Iste articulo historic e assatis difficile a obtener vale ben un summario e commentario.
Peano comencia in latino classic. Iste lingua, ille dice, gaudeva de uso international usque
al fin del 18ve seculo, ma hodie multos lo considera troppo difficile. Fortunatemente, un parte solo del lingua
suffice pro exprimer non importa qual idea.
Le latino exprime le casos grammatic de substantivos con postpositiones o desinentias (terminationes)
e anque con de, ad, ex, e altere prepositiones. Le secunde methodo
suffice, como in le latino popular e le linguas romance. Que nos dunque abandona le flexiones del substantivo e
fide nos a prepositiones e al ordine de parolas. Le regulas que Peano suggere pro establir le forma invariabile
del substantivo resulta, generalmente, in o le caso nominative o le caso ablative del latino. Ille suggere le mesmo
pro pronomines.
Sequente su proprie suggestion ab iste puncto, como ille seque cata suggestion ulterior, Peano
abandona le flexiones de caso grammatic. Anque, sin perdita de signification, on pote abandonar le generes grammatic
(masculin, feminin, e neutre); on los conserva solo in alicun pronomines. In general on non distingue inter le
numeros singular e plural; sed quando necessari, on pote scriber explicitemente "un," "plure,"
etc.
Pois Peano remove le flexiones del verbo secundo persona, tempore, e modo. Si le contexto non
suffice pro indicar le passato o futuro, on emplea adverbios.
Peano non aboli inequivocamente le participios presentate, passate, e futur e le gerundio del
verbo, ma il demonstra que on pote evitar los (e anque le desinentia del passivo) per prepositiones relative.
Le vocabulario de LsF contine non solo le parolas classic in forma standardisate ma anque le
vocabulario scientific international (metro, dyne) e cata parola
que se trova in duo del linguas neolatin. Pro le pronunciation,
Peano prefere retener illo del latino classic.
Peano vole simplificar le derivation de parolas. On evita substantivos diminutive per adjectivos.
Pro un substantivo abstracte derivate ab un adjectivo o ab un verbo, le forma del adjectivo o verbo suffice. Pro
un adjectivo derivate ab un substantivo, il suffice le phrase genitive. Un adverbio derivate ab un adjectivo conserva
le mesme forma, sin adder -mente. Multe parolas composite ab
parolas simple se pote evitar per periphrase.
Duo differentias principal distingue le prime interlingua—Peano empleava anque iste nomine—e
le interlingua de IALA.
Primo, Peano conserva un vocabulario plus archaic: on pote usar omne parola trovate in un dictionario
latin. Totevia, ille admitte omne parolas moderne international e anque—presumibilemente como formas parallel—omne
parolas occurrente in al minus duo del linguas romance.
Secundo, Peano seque resolutemente su sentiero quasi "chinese" verso le abolition del
grammatica, ben que le interlingua de IALA conserva le genere e le casos [genitive e dative/accusative in su pronomines
personal]; le plural de substantivos e pronomines [personal]; le articulos definite e indefinite; e le tempore
del verbo, le forma del infinitivo, e le modo conditional. Illo non seque Peano in assimilar ad in un singule forma
le parolas usate como substantivos, verbos, adjectivos, e adverbios. On pote arguer que iste tractos del lingua
de IALA, que in omne caso infringe minimemente le regularitate, es assatis utile a recompensar amplemente le minime
pena de apprender los.
Nascite in 1858, Peano deveniva professor de mathematica al Universitate de Turin, ubi ille inseniava
usque su morte al etate de 73. Ille se specialisava in le logica symbolic e anque in le calculo, le geometria analytic,
methodos vectorial, e le fundationes de mathematica.
In 1912 Peano voleva presentar un discurso in LsF al Quinte Congresso International de Mathematicos
in Cambridge (Anglaterra). Le regulationes permitteva discursos solo in anglese, francese, germano e italiano.
Ille affirmava alora que su LsF esseva le italiano; ma iste
tactica non succedeva, e ille debeva parlar in ver italiano. Al congresso de Mathematicos in Toronto (Canada) in
1924, totevia, on le permitteva pronunciar su discurso in LsF.
In 1924 Peano annunciava in Circulare, le
jornal de su Academia, le establimento del International Auxiliary Language Association in le Statos Unite. Alice
Morris (le sra. Dave H. Morris), mecenate de IALA, deveniva membro del Academia pro Interlingua e membro, in o
ante 1927, de su consilio directive. IALA le commemorava in su session de novembre, 1932, mentionante lor frequente
contactos per litteras.
Le labores de Peano e de IALA es un exemplo de grande mentes qui arriva a essentialmente le mesme
resultato per vias diverse. Le grande idea es non fabricar un interlingua ma trovar o extraher illo jam existente.
Si ille viveva ancora, Peano esserea securmente un bon alliato nostre.
(Per Leland B. Yeager, publicate in Panorama in interlingua, No. 4, julio-augusto, 1994)
