LAIPUI Dr.Laltluangliana Khiangte

  Han ti ve khanglâng ila, rual u zâwkten beng lo chhu ngawng se, kan naupang lai chuan Aizâwl Lammual (A.R.Ground) bula Sipai-ho Laipui leh a hunna lai vêl bâwr hi hmuh kan châk hle a, kan en tha ngam thîn si lo. ‘Kawh an phal lo’ an tih avângin kawh kan chak lehzual thîn a ni âwm e. Han kal tlang pah hian zungchalin laipui lam chu a rûkin kan kâwk tawk tawk a. A châng phei chuan kan kawr hnuai atang talin kan kâwk ru rêng rêng thîn. Engvângin nge chuti taka chu laipui kawh kan châkna chhan pawh chu ka hre chiah lo. Mahse kei chang ka lo ni bîk lova, kan thiante leh naupang dang pawh khân a rûkin an lo kâwk ve tho mai thîn chu niin.

  Tûna Laipuitlâng an tih tâk tlâng tohlâwt hmun rem laiah hian India Sipai hovin tûn hma chuan laipui an dah thîn a, chu chu Mizo lalte leh an pasalthate rikrâp nân an hmang a, an lawn uan uan thîn a ni âwm e. Aizâwl khua leh a chhehvêlah hian awmhmun bêngbel tûr chuan Mizo lalte laka intihhlauhawm a tûl rêng a. Anni lah chuan do an duh ut ut reng mai bawk si a. An rawn beih mai loh nân leh hmanrua an nei tha a ni tihlan nân Laipui han lawn vêl chu an tihâwm tak a ni rêng a ni. Eng emaw hun lai khân Pathianni leh Inrinni chhûnah an kâp dur dur thîn a, ni tina an kah lai thin pawh a awm a ni ngei ang. Hunbi nein an kâp thîn ngei a ni tih chu Pastor Liangkhaia ziak MIZO CHANCHIN (History) bu atang leh upa thenkhat titi atangin a hriat theih a ni. Laipui an neih miau avâng leh a chhehvêla Mizo lalte laka han intihropui vêl an duh avânga kâp thîn pawh an ni mai thei.

Laipui chu Silai lian tak sawina a ni a, mihringin an put mai zawh loh avângin ke neiin an siam a, chu chu an khalh sawn thîn a, a kahna tûr hmun remchângah hungin leh a tûl ang zêla dah sawnin indona hmunah te tangkai takin an hmang thîn a ni. Râl beih nân a tha a, a kah a nâ a, a hlauhawm bawk a, a tihchhiat theih chin lah a nasa bawk. Râl kah nâna a that ang thovin min beitu râl laka invên nân a tha bawk. Chu chuan min tithlamuang hle thei a, silai lian tâwk nêna inchhawp chuan râl lo lian tûr pawh hmachhawn a zuamawm sawt thîn a ni.

  Zofate hi silai lâwm hnam kan ni mai âwm e. Ram chhuah nâna hmang tangkai hauh lo tûrte pawhin kawl ve hrim hrim an châk a, sipaia tang ta tam tak pawh hian silai tha han kah vêl an châk vâng a ni pakhat a. Silai tha nge nge chuan mi a lo thlamuan a, indonaah phei chuan a puak rang apiang leh a kah nâ apiang an duh theuh hlawm a nih hi. Mi kâp hlum tam thei leh kâp chhe tam thei apiang an duh a, a kah nâ leh mite hlauh tûr chi ang apiang neih kan duh thîn a ni.

  Kum 1966-a Mizoram buai lai khân meithal sûr thei phurtu indo thlawhna GNAT:E-229 (Jet Fighter tê chi) a rawn thlâwk a, Mizo sipai tam tak chuan ‘Kan lam ta’ tiin intithei fahranin an lo hawi vêl thîn a, hmuhnawm thlîr takin an lo thlîr pawh ni fahmiang. Amaherawhchu ‘Kan lam ta’ tih ni si chuan a rawn bei ta chiam mai a, a kahhlum tâk leh Aizâwl a tihchhiat hneh dân ngaihtuah phei chuan kha Thlawhna kha ngeiawm tak a ni. Buai a lo reh tâk hnu hian Aizâwl mei leh kâta rawn chantîrtu Thlawhna pakhat chu Larsâp (Governor) tualzâwlah dah a ni a, engemaw chângin kan en sup sup thîn. Kei ka en ve chuan hmuhnawm lam paw’n ka thlîr lova, Zofate min tihmanganzia ka hriatin ennawmah ka ngai thei lo. Aizâwl khawpui chhu chhetu leh kan hnam chhana beitute chakna rawn chhattu a ni miau va. Engpawhnise, tûnah chuan kan rûm lungawi a ni ta ber, tihngaihna dang awm tawh hek lo le!

  Laipui chakna hi kan sawi thiam bâka tam inphûm a awm. Râl beitu tâna hmanraw tangkai, a tuartu tâna hmanraw hlauhawm a ni. A neituin an thlamuan phah a, a tuar tûr lam tân erawh thihna meithal, chhiatna zakhua thlentu a ni rinawt mai. Khawvêl thiamna a sâng zêl a, Bomb kan han tih chi hrang hrangte leh râl bei chi thlawhtheihna zawng zawng pawh hi laipui hlang a ni ta ringawt. Lian pui pui a awm laiin, te reuh tê tê pawh an siam thiam ta zêl mai si. Lang lova lo paipâwn mai theih, laipui ang maia thawk thei si a tam ta. A len leh têt lam ai mahin eng enga nasain nge a tih chhiat theih tih lam hi chhût ngun a tûl zâwk ta mah a ni. Tûn laia râlthuam tha leh hlauhawm ber chi Nuclear hmanrua zawng zawngte pawh hi Laipui mu an ni vek mai.

  Kum 1945 August ni 6 khân Hiroshima chu Atom Bomb-in an bei a. U.S.A chuan khatih lai khân a Atom Bomb siam that leh that loh enchhin nân an hmang e an ti a, dik tak maw? Zîng dâr 8:15-ah metar 570 laia sângah Uranium-235, Little Boy an tih mai chu a han puak ta a, chawplehchilhin mi 70,000 an thi nghâl a. August 9 khân Nagasaki khaw chûng metar 510-ah 22-Kiloton Plutonium-sakei leh laipui mu hrawl a va ni chiang êm! Khâng Atom-bomb-in a tihchhiat nasatzia chu kum 50 hnuah pawh a la hriat reng a, tûn thleng hian Japan ram chuan a la tuar chhunzawm zêl a ni.

Kan chênna khawvêlah hian huai zâwk, thei zâwk leh chak zâwk nih tumin kan inbei zêl dâwn a, hmanrua pawh a changkâng thei ang ber kan inhmansiak zêl dâwn niin a lang. Indona chi hrang hrang lah a bâng thei chuang si lo. Falkland War te, Gulf War te, West Bank leh Israel-PLO innghirnghona te, Yugoslavia leh a chhehvêl rama indona nasa takah te hian râlthuam tha ber ber hmangin chakna inchhutsak tumin pa leh pa an inbei nasa hle a ni. Irag President Saddam Hussein-a chuan UNO kaihhruaina a zawm tha duh mang lova, thil sual eng eng emaw a lo tih thin avâng leh pawi eng eng emaw a khawih thin avângin nasa takin zilh a ni a, râlthuam tam tak leh nunna tam tak pawh an chân nghe nghe. Chutiang rêng rênga tharum thawhna hmanga inbeihna chu he khawvêlah hian a inkahpupchaw chho zut dâwn pawh a ni mai thei.

  Khawvêl pum huap pawha thuziak mi lâr leh American pa-râwn kai tak Benjamin Franklin-a khân thu thiltihtheihzia sawiin Laipui tluk leh a ai maha sai ril thei a nihzia chu a hre chiang khawp mai. Hawrawp chu Sipai (Lead Soldier) anga sawiin, English alphabet 26 hmanga khawvêl ngam theih a inrin thu a sawi a. Hawrawp chu Laipuia hman a tum a ni. Chûng thute chu kâp chhuakin, a kah fuh apiangte chu hneh nghâl mai lo mah se, zawi muanga hneh ngei tûrah a ngai a. Thu thiltihtheihzia a hre chiang khawp mai. Kan Bible ngei pawh hian chu chu a lo nemnghet chiah mai. Pathian thu chu khandaih hriam tawn…nunna leh thlarau, ruhtuah leh thlîng phel hrang thei hiala thiltithei niin a sawi a nih kha. Chu thu dikzia lah chu mi fel leh sual ber ber nunah kan hmu tawh hlawm a, kan nun a khawih dân atang pawh hian a deh natzia chu a lang reng mai si. Thu nung a nih avângin tu fa pawh hi a tihuaisen a, a tithlamuang a, a tihlim a, thih thlamuanna chenin a pe mêk zêl a ni tih kan hriat theuh hi.

Thu hi Laipui a ni han ti ve thung ila, kan awih thei ang emaw. |hian zaho leh pâwlho chanchinbu-ah nula leh tlangvâl indem fiamna leh inchhaihna chi hrang hrang tam tak kan ziak thîn a, a châng chan musepin kan inphuh a, a châng leh mupui hmangin kan inkâp hlawm thîn a. Chûngte chu thihpui êm chi a nih lêm loh avângin leh a nat avânga han mutpui chiam chi a nih lêm loh avângin kan hlimpui phian. Sipai laipui kah ai chuan Thu nung laipui kah hi a na lehzual. Thu awmze nei leh tha kumhlun tûr siamna lehkhabu hi Laipui mu bâwmpui ang a ni. Thu hi indo nân an hmang nasa hle thîn a, Politician-hote phei chuan thu a indo hi an chin dân tlângpui a ni. Thufing leh mawi, thu awmze nei leh nun kaihhruai thei thuziak chhunkhawmna lehkhabute hi rohlu vawna vawn thin tûr a ni a. Kawl that hrim hrim pawh hian mi a thlamuan a, a tûl huna hman theih mai tûra râlthuam inchhawpsa reng hi a finthlâk a ni. Thu thiltihtheihzia hria a, a hman tangkai dân tûr zawn zêl te pawh hi mi fing zia a ni ngei ang.

  Thawnthu leh lemchan thawnthu lamah te pawh thu thiltihtheihzia leh a nghawng natzia chu sawi tûr a tam mai. Nunna Kawng |huampuiah(1989) tih thawnthu kha kan chhiar chuan, a changtupain a tlangval tirh tê atanga a ngaihzâwng Ngûrthansângi chu zawn chhuah tumin nawhchizuar pûkah a luhchilh a, pindan pakhatah a va kâwm fâl thei hlauh mai a. Tisa châkna hrîk thlâk tum inlêng neia inngaiin chu nula chuan saruaka lo cheibâwl atum a, mahse a changtupa Chhuanvâwra chuan ‘Nawhchizuar ka pâwl ngai lo’ a tih khum ta siah mai si. Ruak ngal ngata lo inpuahchah tawh Ngûrthansângi tân chuan chu tawngkam chu a ngeiawm mai ni lovin Laipuia na taka kah dawt tlukin a chang a ni. Nawhchizuar pâwl ngai si lovin nawhchizuar han pan chu a ngaithiam thei lova, amaherawhchu, Chhuanvâwra erawh chuan nupuia neih a la duh tlat avângin chhanchhuah phawt a duh a, chuvâng chuan tawngkam dêngkhâwng tak hmangin a va be ta mai zâwk a ni.

  Mizo tawnga lehkhabu lâr tak Anita (1998) tih thawnthu kha kan chhiar chuan chutiang chi chu hmuh tûr atam mai. Vai nula Anita chuan Mizo tlangvâl Rina chu namên lova a hmangaih tlat avângin neih theih ngei a duh a, ‘Rin, inneih hi i duh lo a ni maw…..i tân hian ka engkim ka pe asin’, tia a rilru chhûngrila thu inmung zawng zawng phawrhin a thlêm ngawt ngawt a ni ber mai. Rina ve thung chuan, ‘Anita, ka hmangaih êm che avângin ka nei thei lovang che,’ a ti ve thung tlat mai si. Mizo leh vai inkârah bangpui nghet chuah mai chu a ping lui tlat si a. Anita mangang chuan a hmai a hup a…khumah a bawk thlawrh a….a tap vawng vawng a…Engati nge chutia a awm tâk mai? Chu thu chuan a dêng na êm a tin ni. A thusawi awmzia chu a ril êm alâwm. A chhin thinlung tân chuan hmangaih vânga han neih duh loh chu a na lutuk a, hriatthiam nghâl mai chi a ni si lo. Rina pawhin Laipuia sai tluka nâ tih a dawng ve tho mai. Awthuma’n a bialnu chungchâng sawiin, ‘Thansângi chuan min lo hmuak dâwn asin…vawi li chauh maw le…neih ka tum lo hrim hrim..’ Chûng thute chuan Rina thinlung chu vih ang ngawt ngawtin a zuk chhun nghâl a! Zurui tawngkam mah ni se, chûng thu chuan a thinlung chu a khawih têk chuai chuai a ni ber ang. A hmangaih êm êm leh ama tân chauhva lo invawng thianghlim a nih laia mi dangin an duhna hmun hmuna hmai uang tak chunga a chanchin an han sawi bawrh bawrh mai chu Rina tân chuan a na êm bawk a ni.

  Thu ho deuhva lang a den na si sawi tûr dang tam tak a awm. Lemchan thawnthu Pasaltha Khuangchera (1997) tih bu-ah khân lal Sailianpuia’n, ‘Khuangchera te pawh hi kan han chhuang viau va, chhuan ang he hu a lo nih loh hi,’ tiin aw kâ a lo cheh zauh mai tih Khuangchera’n a hriat chuan nâ a ti ngei mai. Chu thu chuan a denin a dêng dawt a ni ber mai. Hmangaihna chungchâng thu lovah pawh hetiang tak hian thuin mi rilru a dêng na thei a ni. Chuvâng chu a ni mai thei asin, thih hlau lo khawpin Khuangchera thinlung chu a so ta bulh bulh a, ral raih thlengin Vailian a do ta a nih kha. Lemchan Khawvêl bu khatnaa Lalnu Ropuiliani (1994) tihah khân Thâwmvung-huaisena an tih thin khân,

  Buanhmun pai ang pawm tawh hnu,

Chengteah lam ang lêt e,

Lalpuithang-lêma, a lêma lêma…Tih a sak luihtîr a. Lalpuithanga leh a hote chuan engti kawng zawng mahin an sa tui lo, hla thaah pawh an ngai hek lo. Mahse, Thâwmvunga chuan lâm chunga an lû chunga a chemsei a vilik reng avângin an sa lo ngam lo a ni chauh va. Tlâwm zawr der an nih avângin mittui nên chu hla dêngkhâwng tak mai chu an sa hrâm hrâm a ni. Chu hla chuan an nun ram a va dêng na dâwn teh kher êm!

  Atom Bomb thlâkin mi tam tak nun a suat dân kan târlang zawk tawh a, a nghawng natzialeh a khawihchhiat rilzia lah sawi chhuah sên a ni lo. Mi tupawh mai hi Atom hlâwm kan ni. Kan taksa pum hi atom tam taka siam chhuah a ni. Chûng atom-te chu a puakkeh ang tih hlauhawm tak vek a ni. Kan puahkeh vaih chuan laipuia sai chiam tluka nâ thu rum leh huatthlala tak tak kan chhâk chhuak thîn. A nu a chhûn a, a zawmthaw êm mai tih nu pakhatin a chhânlêtna hian a tichiang ber. ‘Khanglâng chuan, engnge a nih bîk, zawmthaw te min tih vei chai. An neih ka ei ther tê lo. Anni pawh dâwta sumdâwng, hlêprûknaa inhrai puar, mipui chanai eia inla-lian an ni lâwm ni. A nu lah kutkem nei, apa lah thinbutut nei, a pu lah mite ensan a nih kha…’ tiin a han chhâng a. Chu atom puak keh chuan adêng zau asin! Mu pui hlangin a hawl kual chiam a ni ber. Engpawhnise, atom bomb chu tupawh hian a tihpuah palh theih tlat a ni.

  Chutiang Laipui chu mi tin hian kan lo pai theuh mai. |awng dêngkhâwng leh hmuhsitna aw kan chhuah hian a lo dawngtu tân chuan Laipuia sai chiam tluka nâ a ni thei a, hnehchhiahna leh endawngna tawngkam rêng rêng chu tupawhin nâ kan ti thîn. A lehlam zâwnga kan ngaihtuah erawh chuan Laipui hmanga mite kan inthlamuan a, inhumhim nâna kan hmang ang hian kan tawngkam chhuak leh hmangaihna aw te, lainatna leh duhsakna tawngkam te, khawngaihna leh thahnemngaihpuina aw mawi tak te chu mite thinlung tuamdamtu leh tihahdamtu a lo ni thei thung a ni. Kan taksa bung hrang hrang zîngah hian lei hi tê reuhte a ni a, amaherawhchu, laipui hmehperna hnûn ang maiin mite tâna nâ leh thihna khawp hial thu chhâk chhuak thei a lo ni a, kawng lehlamah chuan lungngaih luat avânga thi têp tawhte tân pawh dam phah sawng sawngna tûr thu chhâk chhuak thei a ni tho bawk.

  Chuvângin, mi tupawhin keimahnia awm Laipui leh a mute hi kan hman tangkai thiam a tûl a, a hman hun dik tak kan hriat a tûl a, a hman dân dik tak kan hriat atûl bawk. A hun lova sai tûr ni lova, miin min rawn sai pawhin sailêt hun hriat a tûl. Hmanraw tha leh hlauhawm neih hi thil tha tak a ni a, hman dân erawh thiam a ngai thîn a, hman sual erawh chu thihna a ni. A hun leh hmun dik taka hmanraw dik tak hman hi hlawhtlinna thurûk a nih avângin, mi tupawhin kan laipui kawl theuh hi dik leh tha taka kan hman a tûl êm êm a. thuziak tha leh lehkhabu tha chhawr tangkai thiam apiangte hi he khawvêlah hian an dingchang zêl dâwn a lo ni.

  (Thu bengvârthlâk tak min hluitu hi Dr.Laltluangliana Khiangte Aizâwl Mission Vêng a awm a ni a, kan va lâwm thîn tak êm-Ed)