Un curte grammatica de interlingua

  1. Parolas International

    2. Un parola es adoptate in Interlingua, si illo es commun a al minus tres del sequente idiomas de controllo: anglese, espaniol, francese, italiano, portughese. Si le parola es commun in solmente duo de iste linguas, su existentia in germano e/o russo es decisive.
    In caso de carentia de similitude le regula del prototypo plus recente pote in vice esser usate.

  2. Alphabeto e Pronunciation

    3. Interlingua se scribe con le alphabeto latin de 26 litteras: 'abcdefghijklmnopqrstuvwxyz', sin diacriticos.
    Su pronunciation in general es moderne e se conforma al mesme regulas usate pro le adoption de parolas international, con le sequente observationes:

    1. Vocales

      2. Le sex vocales son pronunciate como in espaniol, portugese, italiano o germano moderne.
      1. A = catto, rosa, pira.
      2. E = puera, femina, ceresia.
      3. I = pira, libro, si.
      4. O = homine, isto, non.
      5. U = un, puero, quaderno, russo.
      6. Y = normalmente como le /i/. Exemplos: lyra, psychiatra, hydraulic, bonque puristas tende de pronuciar lo como /y/ in parolas de origin grec.
        Y = si intervocalic o si al initio de parola e sequite per vocal, anque como /j/. Exemplos: essayo, yogurt.
    2. Consonantes

      3. Le consonantes son generalmente pronunciate secundo le mesme regula del parolas international. Totevia, in alcun casos sin a clar decision, qualcunque pronunciation usate in al minus duos lingua frontal es acceptate.
      1. C ante e, i, y pote esser pronunciate como /tS/, /S/ or /s/ e in tote altere casos como /k/.
      2. G ante e, i, y pote esser pronunciate como /dZ, /Z/, or /z/ e in tote altere casos como /g/.
      3. J pote esser pronunciate como /dZ, /Z/, or /j/.
      4. H es semper mute, excepto pro evitar homophonias: ha (le presente de haber) e a (le preposition) es un exemplo.
      5. R sona sempre trillate como /r/.
      6. S sona como /s/, ma pote sonar como /z/ si intervocalic.
      7. W pronunciate como /w/ in parolas anglese e /v/ in parolas de origine germanic.
      8. X sona normalmente como /S/, excepto in compositos del preposition 'ex' sequite per un vocal e/o un 'h' silente ubi il es pronunciate /Z/.
      9. Z sona como /dz/ si inital ma como /z/ in tote altere casos.
    3. Digraphos

      1. CH sona como /k/ in parolas de origine grec, in formas interlinguan, como roches, ma /S/ in tote alteres casos.
      2. CC ante e, i, y sona /k/ plus /tS/, /S/ o /s/ o como k plus le sono de un "c". regular
      3. GH sona semper como /g/. Portughese e ghitarra son le orthographias recommendate.
      4. GU sona /gu/ como in guerra, guida.
      5. PH sona como /f/, pharmacia
      6. QU sona como /qu/, ma in le parolas que, qui e lor derivativos pote optionalmente sonar /ke/ e /ki/
      7. RH sona como /r/
      8. SC ante e, i, y sona como /S/ o /s/ e pote esser reimplaciate per un X.
      9. SH sona como /S/ e pote esser reimplaciate per un X.
      10. TH sona como /t/.
      11. TI si non precedite per s, sona /tsi/ ante vocales; ex: nation

      Vide anque le Alphabeto o le Appendice 1 pro plus informationes.
  3. Accento Tonic
    4. .

    Il non existe signos diacritic (accentos) in interlingua pro indicar le syllaba tonic. Diacriticos son, totevia, tolerate in dictionarios e altere instrumentos de education. Le accento tonic es natural e historic, e in general coincide con le parolas del linguas de controlo; ex:.
    Africa, Atlantico, lingua, genere, articulo, europeo, Europa, centesimo, matres.

    Regula General:
    Le accento tonic cade sur le vocal ante le ultime consonante. Le -s e le -n del plural non affecta iste regula: parola-parolas, autobus - autobuses, lava - lavan Il ha anque un version collateral de interlingua que simplifica le orthographia e le pronunciation de interlingua facente los plus similar a illos del moderne linguas romance. Plus informationes pote esser trovate a: Orthographia collateral. Le interlingua classic e le interlingua collateral non deberea esser usate contemporaneemente in le mesme documento.

    Vide anque le Appendice 1 pro altere informationes.

  4. Articulos

    5. Le articulo definite es: le, es invariabile pro omne casos, generes e numeros.
    Le forma L'/l' pote esser usate in fronte de parolas comenciante per un vocal. Lor usage es un question de preferentia personal.

    Le articulo indefinite es: un, es usate solmente in le singular, es invariabile pro omne casos e generes.
    Illo pote esser usate come un pronomine. In iste caso illos fini in o in le masculin, a in le feminin et e in le neutre.

  5. Adjectivos

    6. Le adjectivos son invariabile in interlingua pro tote le numeros, generes e casos. Le adjectivo pote venir ante o post le substantivo sin alteration del significato del substantivo. In general, le adjectivo de un o duo syllabas veni ante le substantivo.

    Regulas de comparation:

    1. Grado Positive

      1. Ex. Bon die. Tres belle libros. Un femina intelligente. Un homine vetule.

    2. Grado Comparative:

      1. - equalitate: ...tanto ... como...; ex: Iste alumno es tanto intelligente como celle.
      2. - superioritate: ...plus ... que...; ex: Petro es plus alte que Claudia.
      3. - inferioritate: ...minus ... que...; ex: Claudia es minus alte que Petro.

    3. Grado Superlative:

      1. - le plus ... de...; ex: Iste sedia es le plus confortabile del camera.
      2. - le minus ... de...; ex: Magda es le minus alte del schola.
        3. .

    Adjectivos pote esser usate como pronomines. In iste caso illos fini in o in le masculin, a in le feminin et e in le neutre.

    Vide anque le Appendice 2 pro plus informationes re le adjectivos irregular.

  6. Adverbios

    7. Le adverbios derivate son formate regularmente accrescentante -mente al adjectivo (-amente se le adjectivo termina in -c); ex: simple-simplemente, basic-basicamente.
    Il ha adverbios finiente in -e e -o que non usa le formation regular, como forte, tarde, justo, multo, tosto, quanto, etc…

    Le grados del adverbios se forma como los del adjectivos.

  7. Substantivos

    1. Numero

      1. Le plural es formate regularmente con le addition de un -s al singular, si le parola termina in vocal (a, e, i, o, u, y), o -es, si le parola termina in consonante; ex: catto-cattos, flor-flores. Un 'h' es iserite antele '-es' si le parola fini con 'c' o 'g'; ex: roc-roches, gulag-gulaghes.
      2. Le parolas estranier, o sia, illos ancora non "interlinguisate", forma le plural como in le lingua de origine.

      Generes

      Il ha tres generes grammatical in interlingua:

      1. Masculin: son parolas que nomina personas e animales del sexo masculin. Illos require le pronomine el/elle.
      2. Feminin: son parolas que nomina personas e animales del sexo feminin. Illos require le pronomine ella.
      3. Neutre: son parolas que nomina cosas.Illos require le pronomine ello.

      Le feminino es formate regularmente per le suffixos: -a, -essa e -trice.

      1. Parolas masculin terminate in: -tor, forma le feminino con: -trice; ex: actor - actrice.
      2. Parolas masculin terminate in: -o, -or, forma le feminino con: -a, -ora/oressa, respectivemente; ex: catto-catta, professor-professora/professoressa.
      3. In altere casos, le feminino es formate con: -essa; ex: tigre-tigressa,leon-leonessa.
      4. Il existe un poc parolas cuje feminino es irregular, ecce le plus commun: patre-matre, homine-femina, gallo-gallina, rege-regina, fratre-soror, oncle-amita, tauro-vacca.

  8. Pronomines

    9. Pronomines existe in interlingua in quatro casos nominativo: nominativo, genitivo, dativo e accusativo. Le reflexivo es un accusativo special.

    Tabela de pronomines
    Nominativo Genitivo Dativo Accusativo Reflexive Adjectivo I Adjectivo II (Pronominal)
    io mi mi me me mi mie
    tu tu ti te te tu tue
    (m.)el, elle su li le se su sue
    (f.) ella su la la se su sue
    (n.) ello su lo lo se su sue
    nos nostre noi nos nos nostre nostre
    vos vostre voi vos vos vostre vostre
    (m.) elles lor lis les se lor lore
    (f.) ellas lor las las se lor lore
    (n.) ellos lor los los se lor lore
    Pronomines relative e special
    il n/a n/a n/a n/a n/a n/a
    on, uno su lo lo se su sue
    qui (masc./fem.) cuje (a) qui que se qual qual
    que (neutre) de que a que que se qual qual

    1. le pronomines objective del tertie personas del singular e plural quando usate con prepositiones (objecto indirecte), usa preferibilmente le forma complete del accusativo; ex: in me, per te, con ello, pro ella, ab le, ex nos, ab vos, per los, sur las, subto les.
    2. pronomines indefinite as alcun, necun, etc…, seque le mesme regulas del pronomine un.
    3. le genitivo usate como un adjectivo possessivo precede le nomine e require no articulo; ex: mi matre, lor patre, etc…
    4. le adjectivo possessivo seque le nomine e pote esser usate como un pronomine; es: le matre mie, le matre mie e le tua…
    5. nota que il ha anque "este, esta, esto' e "esse, essa, esso" que pote esser usate como pronomines "esse/essa/esso (del latin ipse) refere normalmente a alcuno o alque jam mentionate previemente.

  9. Verbos

    10. il ha quatro conjugationes verbal reflectente le quatro conjugationes latin. Le quatro conjugationes fini in -ár, -ér, -ere e ír. A causa del accento cadente sur le radice verbal, le tertie conjugation contrahe su participios passate. Le dictionario indica iste secunde radice. Un tabula del regulas del contraction de iste verbos pote anque esser trovate in le Appendice 4. Un tabula de tote verbos contracte pote esser trovate in le Appendice 6.

    Tabela del terminationes basic del verbos
    Tempores   Termination   Modello = 'AR'   Modello = 'ER'   Modello = 'ERE'   Modello = 'IR'
    Presente sing.  -   ama   vende   duce   veni
    plur.  -n   aman   venden   ducen   venin
    Passato imperfecte sing.  -va   amava   vendeva   duceva   veniva
    plur.  -van   amavan   vendevan   ducevan   venivan
    Passato Perfecte
    o Praeterito    		 sing.  -i   amai   vendei   ducei   venii
    plur.  -ron   amaron   venderon   duceron   veniron
    Futuro sing.  -ra   amara   vendera   ducera   venira
    plur.  -ran   amaran   venderan   duceran   veniran
    Subjunctivo Presente sing.  -(h)ia/-ea   amia   vendea   ducea   venia
    plur.  -(h)ian/-ean   amian   vendean   ducean   venian
    Subjunctivo Passate sing.  -sse   amasse   vendesse   ducesse   venisse
    plur.  -ssen   amassen   vendessen   ducessen   venissen
    Conditional Presente sing.  -rea   amarea   venderea   ducerea   venirea
    plur.  -rean   amarean   venderean   ducerean   venirean
    Imperativo sing.  -   ama   vende   duce   veni
    plur.  -n   amian   vendean   ducean   venian
    Participio Presente   -nte   amante   vendente   ducente   veniente
    Participio Passate   -te   amate   vendite   ducte, (ducite)   venite
    Infinitivo   -(a, e. i)r(e)   amar   vender   ducere   venir

    Notas e commentos

    1. le final del futuro move le accento tonic; ex.: amará, venirán.
    2. le final del praeterito move le accento tonic; ex.: amái, vendéron, ducéi, veníron.
    3. le final del subjunctivo presente non move le accento tonic; ex.: ámia, véndean, vénian.
    4. alcun verbos, cuje radice fini in "c" o "g" insere un "h" quando il es necessari de mantener le sono original del duo consonantes (e.g. publicar = publichia, abrogar = abroghian, etc…
    5. alcun verbos del prime conjucation cuje radice fini in "i" usa l mesme formas pro le le indicativo e le conjuntivo (e.g. mangiar = mangia, comenciar = comencia etc…
    6. le final del subjunctivo passate move le accento tonic; ex.: amásse, vendéssen, venísse
    7. le secunde persona del imperativo es usate sin pronomines. In le altere personas le pronomine sempre seque le verbo. Exemplo: ama (= tu), amian (= vos), ma "amia el", "amian nos", etc...
    8. le verbos con un infinitivo finiente in -ir, forma le participio presente in -iente.
    9. le verbos con un infinitivo finiente in -er e -ere, forma le participio passate in -ite. Le participio passate non contracte existe, ma non es recommendate.
    10. le verbos con un infinitivo finiente in -ere, mantene le accento sur le radice verbal in le infinito ex.: dúcere, légere, etc…

    Le tempores composite son formate con le verbo auxiliar: haber e le forma passive con le verbo auxiliar: esser.

    Le verbos reflexive, que son un forma special de passivo ("io me lavo = io es lavate per me), pote usar le un o le altere verbo auxiliari al election del utente: ("io me es/ha lavate = io ha essite lavate per me").

    Vide anque le Appendice 3 pro plus informationes re verbos irregular e le Appendice 5 pro plus informationes sur le tempores del indicativo e del subjunctivo.

  10. Numerales

    11. Le numeros son formate logicamente.

    Tabula del Numerales
    Cardinales Ordinales Prefixos
    latin - grec
    0 zero / nihil
    1 un 
    2 duo 
    3 tres 
    4 quatro 
    5 cinque 
    6 sex 
    7 septe 
    8 octo 
    9 novem 
    10 dece          		0 nulle
    1e prime
    2e secunde
    3e tertie
    4e quarte
    5e quinte
    6e sexte
    7e septime
    8e octave
    9e none
    10e decime     		in-, a-, an-
    uni-, mono-
    bi-, di-
    tri-, tri-
    quadru-, tetra-
    quincu-, penta-
    sex-, hexa-
    sept-, epta-
    octo-, octa-
    none-, enna-
    deci-, deca-
    11 undece / dece-un 
    12 duodece / dece-duo 
    13 tredece / dece-tres 
    14 quattuordece / dece-quatro 
    15 quindece / dece-cinque 
    16 sedece / dece-sex 
    17 dece-septe 
    18 dece-octo 
    19 dece-novem         		11e undecime / dece-prime 
    12e duodecime / dece-secunde 
    13e tredecime / dece-tertie 
    14e quattuordecime / dece-quarte 
    15e quindecime / dece-quinte 
    16e sedecime / dece-sexte 
    17e dece-septime 
    18e dece-octe 
    19e dece-none         		- endeca
    - dodeca
      
      
      
      
      
      
      
    20 vinti 
    21 vinti-un 
    22 vinti-duo 
    30 trenta 
    33 trenta-tres 
    40 quaranta 
    50 cinquanta 
    60 sexanta 
    70 septanta 
    80 octanta 
    90 novanta          		20e vintesime 
    21e vinti-prime 
    22e vinti-secunde 
    30e trentesime 
    30e trenta-tertie 
    40e quarantesime 
    50e cinquantesime 
    60e sexantesime 
    70e septantesime 
    80e octantesime 
    90e novantesime         		  
      
      
      
      
      
      
      
      
      
    100 cento 
    101 cento un 
    200 duo centos 
    212 duo centos dece-duo 
    300 tres centos 
    353 tres centos cinquanta-tres 
    400 quatro centos         		100e centesime 
    101e cento-prime 
    200e duo-centesime 
    212e duo cento dece-secunde 
    300e tres-centesime 
    353e tres cento cinquanta-tertie 
    400e quatro-centesime         		centi-, hecto-, hecato-
      
      
      
      
      
      
    1.000 mille 
    2.000 duo milles 
    3.000 tres milles 
    10.000 dece milles 
    1.000.000 un million 
    2.000.000 duo milliones 
    1.000.000.000 un milliardo         		1.000e millesime 
    2.000e duo-millesime 
    3.000e tres-millesime 
    10.000e dece-millesime 
    1.000.000e un-millionesime 
    2.000.000e duo-millionesime 
    1.000.000.000 un-milliardesime         		milli-, chilo-
      
      
    - myria-
      
    - mega-
    - giga-

      
    Numeros Fractionari

    1/2 un medietate
    1/3 un tertio (un tertie parte)
    1/4 un quarto (un quarte parte)
    1/10 un decimo (un decime parte)
    1/12 un duodecimo / un dece-secundo
    1/100 un centesimo
    1/1000 un millesimo
    1/1000000 un millionesimo
    2/5 duo quintos
    2/10 duo decimos
    3/6 tres sextos
    3/14 tres dece-quartos
    3/20 tres vintesimos

    Operationes Arithmetic

    7+4=11    septe plus quatro es (equal a) dece-un.
    15-2=13   dece-cinque minus duo es (equal a) dece-tres.
    5 x 6=30   cinque vices sex es (equal a) trenta.
    10/2=5      dece dividite per duo es (equal a) cinque.

    Expressiones Algebric

    x = y     x es equal a y
    x < y     x es minor que y
    x > y     x es major que y
    x >= y   x es major o equal a y
    x <= y   x es minor o equal a y

  11. Prepositiones
    12. .

    In interlingua nomines e adjectivos ha solmente un caso, le nominativo. Le substantivo es declinate per medio de prepositiones.

    Nominativo(subjecto) e Acusativo (objecto directo): son indentificate per le ordine que illos pare in le phrase; primo veni le nominativo e le accusativo veni post le verbo; ex:

    Tabula syntactic del forma active
    Subjecto/Nominativo Verbo Objecto/Accusativo
    Io studia interlingua.
    Maria videva le professor.

    Tabula syntactic del forma passive
    Subjecto/Nominativo Verbo Objecto Indirecte Prepositional
    Interlingua es studiate per me.
    Le professor era vidite per Maria.

    1. Basic prepositiones
      1. Genitivo: es expresse per le preposition de; ex: Libro de Johannes.
      2. Dativo: es expresse per le preposition a e alteres; ex: Illa da le libro a Paulo.
      3. Ablativo:es expresse per le preposition per e alteres; ex: Maria va al schola per autobus.
      4. - Compania es expresse per le preposition con; ex: Illa vive con Johannes.
      5. - Materia es ex expresse per le preposition de o melio per le adjectivo correspondente; ex: un tabula de ligno o un tabula lignee

    2. Prepositiones de tempore ed movimento (ver e abstracte)
      1. - Station in loco es expresse per le preposition in, intra, super e alteres; ex: Illa habita in Paris.
      2. - Movimento in un loco circumscripte es anque expresse con le preposition in; ex: Le homine cammina in le domo. (Le homine es in le domo e camina de un latere al altere).
      3. - Movimento verso un loco es expresse per le preposition a, sur, sub, infra (a infra); ex: Ille va a Paris.
      4. - Movimento via de un loco es expresse per le prepositiones ab, ex, de (de intra) e alteres; ex: Maria veni ab le schola.
      5. - Movimento transversante un loco es expresse per le prepositiones per e tra; ex: Illes va de Paris a Londres per/tra Dover.
      6. - Movimento abstracte es espresse con le mesme prepositiones del movimento real; ex: Le puero sape contar ab zero usque 10.
      7. - Station in tempore es expresse sin preposition; ex: Il es le cinque horas. Il es le lunedi, le cinque de februario
      8. - Movimento in tempore es expresse per le preposition per; ex: Io ha expectate tu arrivata per cinque horas.
      9. - Compania es expresse per le prepositiones con/cum; ex: Illa habita con/cum Raoul.
      10. - Instrumentalitate es expresse per le preposition con/cum; ex: Facer signos con le manos.
      11. - Scopo es expresse per le prepositiones a; ex: machina a scriber.
      12. - Advantage es expresse per le prepositiones pro/por; ex: io lo face pro/por le bon de interlingua.

    Il ha alcun prepositiones que pote contraher se con le articulo e formar un preposition articulate. Como pro le articulos, iste prepositiones es anque indeclinabile. Illos son:

    1. a + article = al.
    2. ab + article = (a)bel.
    3. ad + article = adel.
    4. con/cum = article = col.
    5. de + article = del.
    6. ex + article = (e)xel.
    7. for + article = forel.
    8. in + article = (i)nel.
    9. intra + article = intel.
    10. per + article = pel.
    11. pro/por + article = prol.
    12. re + article = rel.
    13. sub + article = subel.
    14. sur + article = sul.
    15. tra + article = tral.

    Le uso de tote formas contracte uso es strictemente voluntari, bonque al e del son preferite.

  12. Parolas Estranier
    1. Parolas estranier o parolas ancora non "interlinguisate" debe esser scripte sin alteration e lor pronunciation debe esser plus o minus equal al lingua de origine. Si le lingua non usa le alphabeto latin, como per exemplo: russo, chinese, arabe, japonese, etc., le parola debe esser transcripte secundo le sonos del alphabeto de interlingua, excepte si le parola ja es internationalmente cognoscite per altere fontes, ex: Kung Fu, Tao Te Ching, I Ching, kimono, Buddha, dharma, chakra, geisha, etc…
    2. Si il ha duplettos formate per un parola assimilate e une non assimilate, ex: "defaite" e le francese "défaite" o "cumino" e le german "kümmel", le vocabulo assimilate es preferite.

1