Ang pagwawaksi sa Nasyonalismong bihag ng di-Pilipinong pag-iisip ay nangyari lalung-lalo na kay del Pilar, Mariano Ponce, Lopez-Jaena, at iba pa. Sa isang editoryal ng La Solidaridad noong Enero 31, 1894 binalaan ni del Pilar ang mga Kastila na ang mga bayang naaapi ay "gumagamit ng dahas ng himagsikan" kung sa kanilang paniwala ay "lahat ng mahinahong paraan" upang supilin ang kasamaan ay nagawa na. Sang-ayon kay Epifanio de los Santos, nang marating ni del Pilar ang yugto na siya ay tunay nang siphayo, noon siya nakaisip ng rebolusyon. Kung hindi siya ang nagtatag ng Katipunan, siya ang naging "inspirasyon" upang ito ay maitayo ni Andres Bonifacio.

Sa tula ni Bonifacio na may pamagat na Katapusang Hibik ng Filipinas, isinaad ang tuwirang pagtiwalag sa mga Kastila: "Ikaw nga oh inang (Espanya) pabaya't sukaban/kami'y di na iyo saan man humanggan."

Si Emilio Jacinto, ang kanang kamay ni Bonifacio at siyang "utak" ng Katipunan, ay tinalakay rin ang himagsikan bilang isang huling lunas sa kanyang A La Patria na sinulat noong 1897. Ang daang taong pagwawalang-kibo ay nawakasan na, ayon kay Jacinto, at ang "maamong ahas" na siyang dahilanng pagkaalipin ng taong bayan ay dapat nating "durugin nang walang awa, at walang takot, at hayagang paraan."

Gaya ng Kilusang Propaganda, ang mga rebolusyonaryo ay nangailangan din ng pagkakaisa; nguni't ang pagkakaisang ibig ng Katipunan ay "Kaisahan ng mga Filipino" bilang isang malayang bansa at hindi bilang bahagi ng "Pandaigdig na Bansang Kastila." Ito ay buong linaw na nasaad sa Kartilla ni Jacinto. Ang Katipunan, ayon sa Kartilla ay may layuning "pag-isahin ang kuro at layunin ng mga Filipino."

Ayon pa rin kay de los Santos, si Bonifacio ay siyang ama ng Demokrasyang Pilipino at siyang tanging "naniniwala sa bisa at kabanalan ng demokrasya bagama't siya ay napangunahan nina Rizal at del Pilar." Sa mga naunang propagandista ang demokrasya ay bahagi lamang na Ideang Imperyal ng Kastila. Kay Bonifacio, ito ay ideang labas sa Pandaigdig na Lipunang Kastila, at dahilan sa kanyang kaliitan at kahirapan ng buhay ang idea ay naging radikal at "populistiko," mga nilalamang una sa panahon at lugar sa kasaysayan ng ating bansa.

Ang maliwanag na pangungusap tungkol dito ay binigkas ni Jacinto sa Kartilla. Ang Artikulo IV ng nasabing akda ay nagsasaad ng isang saligang idea na tumutukoy sa "pagkakapatiran ng tao at ang kanilang pagkapantay-pantay" nang walang pagsasaalang-alang sa kanilang kulay, yaman, dunong, at iba pang katangiang pangkatawan. Ang konseptong pagkapantay-pantay ng tao ay karapatang ibinigay rin sa kababaihan. Sila ay katulong at kawaksi ng mga kalalakihan at ang kanilang "kahinaan ay dapat igalang," ayon sa Artikulo IX.

Ang magandang kahulugan ng "pantay-pantay" na idea ay inulit na tinalakay ni Jacinto sa kanyang Liwanag at Dilim. Sa kabanatang may pamagat na "Ang mga Tao ay Pantay-pantay," ang "kalayaan" ay binigyan ng kahulugang ganito - pag-iisip at paggawa ng anumang ibig ng isang tao nguni't hindi sa ikapipinsala ng kapwa. Ang salitang "Karapatan" ay kawangki at kasinghulugan ng "kalayaan" sapagka't kung wala ang isa ang ikalawa ay walang saysay at gayon din ang huli sa una.

Pinag-isa ni Jacinto ang nasyonalismo at demokrasya at sinabi niya na ang mga "Tagalog" (o Pilipino) ay kailangan ang pamahalaan upang sila ay mabigyan ng mabuting direksiyon at halimbawa, upang ang kaisahan ay mapanatili, at upang ang "layunin" ay makamit. Ang pamahalaan ay dapat lamang gumawa ng bagay na ikabubuti ng mamamayan at ang puno ay may tanging katungkulan na "paligayahin" ang lahat! Ang mga batas ay nagpapahayag ng "kaloobang bayan" at hindi ng kalooban ng isang puno na isa lamang "pinagkatiwalaan ng tagapasunod ng batas."

Marahil, ang pinakamahalagang alay ng konseptong demokrasya sa pakahulugan ni Jacinto ay ang ideang "Kadakilaan ng Paggawa." Ang paggawa ay "biyaya ng sangkatauhan," ayon kay Jacinto, at ang taong gumagalang sa kadakilaan ng paggawa ay maraming pakinabang dito: una ay "aliwan," ikalawa ay "lakas," at ikatlo ay "kasaganaan." Ang masinop na manggagawa ay isang taong may masayang kalooban sapagka't ang paggawa ay "isang gantimpala at biyaya ng Maykapal na nagpapahayag ng Kanyang Malaking Pag-ibig sa sangkatauhan."

Sa akdang "Ano ang dapat Mabatid ng mga Filipino," inilarawan ni Bonifacio ang kagitingan at kadakilaan ng mga Pilipino noong matandang panahong wala pa ang Kastila. Sila ay namumuhay sa "kasaganaan at kaluwalhatian." Ang kanilang mga puno ay sarili rin nilang kabalat at katahimikan ang naghahari sa kanilang pakikitungo sa kalapit nilang tao, sa pamamagitan ng kalakalan. Ang lahat ng tao ay may kaloobang banal. Bata at matanda ay marunong sumulat at bumasa sa sariling wika. Nguni't ang katahimikan ng paraisong ito ay ginulantang ng mga dayuhang puti na kumaibigan at kumasundo sa kanila na magiging gabay sa "pag-unlad at pagtuklas ng karunungan." Sa kanilang pagtitiwala at kawalan ng masamang isipin ang mga Pilipino ay madaling naniwala at isang kasunduan, na tinatakan ng "sanduguan" nina Legazpi at Sikatuna ang ginanap. Sa halip na maging gabay ng Pilipino, ang mga dayuhan ay naging mapagsamantala. Wala ng pagpipilian ang mga Pilipino kung hindi ang maghimagsik.

Si Rodriguez Varela ang unang tumawag sa kanyang sarili na isang Filipino sa isang makabayang konteksto noong 1809 kung kailan umuusbong ang kilusang propaganda laban sa mga mananakop na Kastila.

Si Dominador Gomez na nasa Madrid noong mga taon ng 1880 ang unang gumamit ng terminong Filipinistas.

Malalim ang sampalataya ng mga Pilipino sa isang Dakilang Lumikha. Bagama't malayo na ang narating ng siyensiya sa pagpapaliwanag sa mga bagay-bagay sa daigdig at kalawakan, ang mga nagaganap sa lipunan ay ikinokonekta pa rin ng mga Pilipino sa kagustuhan ng Maykapal. Ang mga paghihirap ay tinitingnang parusa o pagsubok ng Panginoon. Ang anumang gawaing nakasasakit at nakapipinsala sa kapwa ay itinuturing na taliwas sa pagiging maka-Diyos.

Sa anu't ano pa man ang mga Pilipino ay naniniwala na nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa. Ibig sabihin kahi't na gaano karelihiyoso ang isang Pilipino ang pagkaligtas niya sa kahirapan at pagkaapi sa lipunan ay nasa kanya pa ring pagkukusa at pakikibaka. Ang pananalig sa Diyos ay hindi dahilan upang mawalan ng kusa na bakahin ang lahat ng pang-aapi at pagsasamantala, bagkus ito'y dapat pagmulan ng lakasng loob ng isang Pilipinong nagnanais ng pagbabago at kapayapaan. Kung ang Marxistang konsepto ng pagiging pangunahin ng mga bagay na materyal ang nagbibigay lakas ng loob sa mga tagapagtaguyod ng marahas na rebolusyon, ang pananalig sa Diyos ang nagbibigay naman ng lakas ng loob sa mga taga-pagtaguyod ng mapayapang rebolusyon. Hindi nito ibig sabihin na ang mga tagapagtaguyod na mapayapang rebolusyon ay hindi makasiyentipiko. Kaya lamang, kahi't na sa kanilang pakikipagtunggali sa iba hindi nila kinalilimutang ang bawa't tao ay nilikha ng Diyos. Gaano man kaigting ang tunggalian hindi iniiwan ng Pilipino ang anumang posibilidad ng pag-iwas sa ikasasawi ng isang nilalang ng Diyos.

Ang niloloob ng isang Pilipino bagama't repleksiyon din ng mga materyal na bagay sa lipunan ay mayroon ding materyal na elemento ng emosyon o pantaong damdamin na malaki ang epekto sa takbo ng lipunan. May malalim na kalooban ang isang tao na repleksiyon ng kabutihan ng Diyos. Ang kalooban na ito ang siyang dapat gumagabay sa tao upang mapayapa at masaganang mamuhay sa daigdig. Ang kalooban na ito ang tinatarget ng isang kilusang pang-ideolohiya katulad ng Kilusang Pilipinismo upang mangingibabaw at magkaroon ng tunay na rekonsilyasyon sa ating bayan.

Bago pa dumating ang mga Kastila ay maka-Diyos na ang mga naninirahan dito sa mga isla ng Pilipinas. Bagama't maliban sa mga Muslim ang mga imaheng sinasamba ay mga anito at simbolo ng kalikasan. Ang ibig sabihin, mula't simula pa ang mga ninuno ng mga Pilipino ay gumagamit na ng mga pamantayang maka-Diyos hindi lamang upang maipaliwanag ang kalikasan kundi upang magkaroon ng gabay sa relasyon sa hanay ng mga tao at sa pagitan ng tao at kalikasan.

Ang debateng kung mayroon ngang Diyos o wala ay walang katapusan. Ang teorya ng Marxismo at diyelektikong materyalismo ay hindi naging sapat upang maigupo ang kaisipang maka-Diyos kahi't na sa mga bansang pinamamahalaan ng mga partidong komunista. Ang tanging maliwanag na naipunto ng mga Marxista ay ang naging paggamit sa pangalan ng Diyos ng mga naghaharing uri upang manlupig at magsamantala. Naipunto rin nila ang naging kawalan ng pag-asa ng mga taong inaapi dahil sa pagkapaniwala nila na ang kanilang katayuan sa buhay ay siyang kagustuhan ng Diyos.

Ginamit ng mga Kastila ang pangalan ng Diyos upang mapagharian ang mga Pilipino sa loob ng humigi't kumulang na apat na raang taon. Ang mga prayle ang naging tunay na naghari sa Pilipinas. Sa pagsulong ng rebolusyon ng 1896 nakuha pa rin ng mga Pilipino na bigyan ng distinksyon ang pagiging tunay na maka-Diyos mula sa mga naging gawain at asal ng mga prayleng Kastila. Bagama't alam ng mga Pilipino na pinagsamantalahan ng mga Kastila ang pagiging maka-Diyos nila, naniwala din silang ang katangian nilang ito ang maaaring magtuwid sa kanilang pamumuhay. Maging sa mga sinulat ni Bonifacio at ng kanyang kanang kamay na si Jacinto ay matingkad ang pananalig sa Panginoong Maykapal.

Hindi katulad ng isang Marxista na maaari lamang magpakita ng respeto sa pananampalataya ng iba sa Diyos, ang isang tagapagtaguyod ng Pilipinismo ay kumikilos batay sa paniniwala at pananalig sa Diyos at sa kabutihan ng Kaniyang mga aral. Hindi dapat na ituring na taktika o linyang pangmasa lamang ang pagtukoy sa mga maka-Diyos na aral.

Mahalaga sa isang Pilipino ang kanyang kapwa-tao o kapwa. Ito'y dahil na rin sa kanyang pagiging maka-Diyos na kumikilalang ang tao ay nilalang ng Diyos. At siya mismo ay nilalang ng Diyos. At sa pagitan ng kanyang kapwa-tao at siya ay walang puwang ang pagsasamantala at pang-aapi. Ang sinumang tao na nagsasamantala at nang-aapi ay hindi kumikilala sa kanyang pagiging nilalang ng Diyos. Nawawalan siya ng kapwa at hindi siya nagiging Makatao.

Ang isang tagapagtaguyod ng Pilipinismo ay kumikilala sa pantay na karapatan ng bawa't kapwa-tao gaano man kaiba ang paniwala at antas ng pamumuhay. Ang target ng pagkilos ng kadre ng Pilipinismo ay ang pagsasamantala at pang-aapi, mga gawang hindi Makatao. Ibig sabihin, tinatarget niya ang mga pribilehiyong tinatamasa lamang ng iilan. Naniniwala siya na sa pagkawala ng mga pribilehiyong ito ay magkakaroon ng tunay na pakikipag-kapwa sa lipunan. Gusto niyang alisin ang kasalukuyang mga pribilehiyong ito hindi upang ilipat lamang sa isang bagong naghaharing-uri o paksyon, kundi ibahagi sa nakalalawak na sambayanan nang sa gayon ay demokratikong maresolba ang hindi pagkakapantay-pantay sa pamumuhay at pagkakaiba sa paniniwala.

Isa sa mga ito ang pribilehiyo sa kaalaman, karunungan o kaisipan na nagsimulang gawing monopolyo ng may yaman at may hawak ng oras sa lipunan. Hindi lamang sa materyal na bagay naging mahirap ang maraming Pilipino, kundi lalo na sa kaisipan.

Lumaon, ang kaisipan ng mga naghaharing dayuhan ang pumasok sa kanilang ulo kasabay ng pagpasok ng mga produkto nito na pumatay sa inisyatiba ng mga maliliit na kapitalistang Pilipino. At ang mga oligarkong Pilipino na yumaman sa ganitong kaayusan ay lubusan nang naghubad ng anumang maka-Pilipinong pag-iisip. Sa mga ito ay lubusan ng nawala ang makataong konsepto ng kapwa. Ang tao ay naging kasangkapan na lamang sa paglikha ng tubo. Ang hindi maka-Pilipinong kaisipang ito ang yumabong sa lipunan. Ang mga mahihirap na Pilipino ay hindi lamang naging palaasa sa maibibigay sa kanila ng iba kundi pati na kung ano ang maiisip ng iba para sa kanila. Kaya napakahalaga na maglunsad ng isang kilusang pang-ideolohiya upang maibalik sa bawa't Pilipino ang naaangkop na kaisipan para sa kanya.

Ang Makabayang aktitud sa pagkilos ay nakaugat sa pagpapahalaga sa kapwa-Pilipino bilang pagbibigay ng partikular na diin kung sinong kapwa ang dapat bigyan ng pangunahing konsiderasyon. Batay sa aktitud na ito, ang pinakamataas na pamantayan ay kung ano ang makabubuti sa Pilipino. At ang makabubuti sa malawak na sambayanang Pilipino laban sa anumang dayuhang interes. Ang Pagkakaisang Pilipino ang pinakamataas na relasyong panglipunan na hinahangad ng Pilipinismo. Ang pagkakaisang ito ay nakabatay sa pagiging maka-Diyos at maka-Tao, mga sandigan ng tunay na pagiging tunay na Demokratiko.

Ang mga pundamental na balyus ng Pilipinismo ay siyang dapat na pinagbabatayan ng mga pamantayan sa pagiging marangal, malinis, matapat, matiyaga, masinop at iba pang magandang katangian ng isang Pilipino. Ito rin ang pinakabuod ng mga pangunahing adhikain ng mga Pilipino.

Maaari sanang magkaisa ang dalawang panig na ito ngunit lagi nang pinagtataksilan ng panggitnang uri ang mga magsasaka at manggagawa sa kanilang pakikipagkompromiso sa mga dayuhan lalung-lalo na sa imperyalistang Amerikano. Sa isang banda naman ay napaniwala ng mga kadre ng kilusang komunistang pumasok sa Pilipinas ang maraming organisadong manggagawa na hindi na kinakailangang maging malaganap ang pribadong negosyo ng mga Pilipino upang maalis ang kontrol ng imperyalismo sa bansa. Ang hidwaang ito ang materyal na batayan ng hindi pagkasundo-sundo sa lipunang Pilipino.

PILIPINISMO: ANG ALTERNATIBONG REBOLUSYON NA HINDI KOMUNISTA

Ang paninindigang Pilipinismo ay nasa gitna ng pampulitikang ispektrum dahil sa layon nito na pag-isahin ang pinakamalawak na hanay ng mga Pilipino. Bagama't may pagkiling ito sa demokratikong kaliwa dahil sa adhikain nitong alisin ang kontrol ng dayuhan at itayo ang tunay na demokrasya na kung saan ang lalung nakararaming Pilipino na binubuo ng mga magsasaka at manggagawa, makabayang negosyante at propesyonal ang siyang nakapangyayari at may sapat na kinatawan sa Pamahalaan. Kung hangad natin ang pagbabago, hindi tayo kailangang maging komunista upang magpalit lang tayo ng amo at banyagang modelo, mula sa Kano ay Tsino naman o Ruso. Maaalala na maging ang mga dating nasasakupang bayan ng nabuwag na Unyong Sobyet ay nagbabandila ng kanilang partikular na nasyonalismo laban sa mapanakop na "internayonalismo" ng mga Ruso.

Ang pakikibaka ng mga manggagawa at magbubukid ay lagi nang napapasukan ng mga ahente ng dayuhang kapangyarihan na ginagabayan ng dayuhang ideolohiya. Kahimat may bumuo rin ng organisasyong pang-manggagawa at magsasaka sa ilalim ng nasyonalismo, wala silang tagumpay na nakamit sa harap ng mas komited, mas mahusay at mas militanteng kadre ng komunista. Kayat tungkulin nga ng Pilipinismo ngayon ang bumuo ng kadre at aktibista na kayang higitan ang komitment at kahusayan sa pag-oorganisa at militansiya ang mga komunista. Bukod pa rito sadyang walang naglalatag ng isang malinaw na alternatibong ideolohiya o programa ng pamahalaan maliban sa mga komunista. Umabot sa isang kalagayan na masasabi nga na walang ibang masusulingan ang mga manggagawa at magbubukid liban sa komunismo dahil nagtagumpay itong huli na masarili ang pagtatanim ng mga "rebolusyonaryong" ideya sa lipunan.

Ang pangunahing kamalian ng mga organisador ng mga prenteng "makabayang" samahan ay ang kanilang kolonyal na kaisipan na ang Pilipinismo'y sadyang mababa kung ihahambing sa komunismo na para sa kanila'y siyang tanging may kakayahang maglinang ng komitment at dedikasyon para sa bayan sa panig ng mga organisador, kadre at kasapi. Ginagawa lamang palamuti at pang-akit ang "nasyonalismo" upang magturo ng komunismo na magdidiin sa higit kahalagahan ng internasyonalismong komunista kaysa Pilipinismo.

Ang komunismo ay nagbabandila ng sarili bilang "makabayan". Ang Imperyalismo naman ay naibabandila ang sarili bilang tunay na "demokrasya". Kailangang mapangimbabawan ng Pilipinismo ang dalawang malaking puwersang ito sa pamamagitan ng pagbabandila nito ng tunay na pagkamakabayan at tunay na demokrasya. Kaya't ang Pilipinismo ay maituturing na rebolusyonaryo at siyang tanging nalalabing alternatibo sa komunismo na pang-akit sa malawak na masa ng Sambayanang Pilipino. Ito lamang ang ideolohiyang makakapigil sa pagpasok ng mga ahente ng dayuhang ideolohiya sapagkat may kakayahan itong maglinang ng komitment, magpalalim ng pagkagagap ng ideolohiya at magsanay ng mga mahusay na mga kadre.

Sa pamamagitan ng Pilipinismo kailangan nating ipakilala ang tunay na nagtatanggol at nagpapaunlad sa pambansang interes ng mga Pilipino upang maiwasan ang pag-ulit ng kasaysayan. Ang kasaysayan ng kataksilan at pagkakanulo sa interes ng masang Pilipino. Kailangang magkaroon ng kahulugan at sustansiya ang Pilipinismo sa pamamagitan ng isang natural at malayang kilusan at isang Rebolusyong kultural, pulitikal, moral at ispirituwal. Ngayon na ang panahon upang iproklama natin ang Pilipinismo bilang ideolohiya ng mga Pilipino anuman ang partidong kinasasapian nila, upang una'y mapalaya ang bayan sa kamay ng dayuhan at pangalawa'y magkaroon ng tunay na demokrasya, katarungan at kaunlaran sa pamamagitan ng isang panlipunang pagpapalaya. Ang Demokrasyang Pilipino ng Pilipinismo ay dapat kakitaan ng bagong tipo ng pulitika na kung saan ang paligsahan ng mga partido ay pagalingan sa pagsasabuhay ng Pilipinismo.