1. Lịch sử h́nh thành của thành phố
Vào khoảng đầu thế kỷ 17, cả vùng đất Nam Bộ ở trong t́nh trạng hầu hết đất đai đều hoang vu, rừng hoang bạt ngàn, dân cư thưa thớt. Ở vị trí thành phố Hồ Chí Minh hiện nay đă h́nh thành một thị trấn nhỏ, h́nh thức cư trú tập trung ban đầu. Trong số dân cư ở đây, người Khmer chiếm đa số. Cạnh đó c̣n có những người Việt đầu tiên từ các tỉnh miền Trung vào đây sinh sống. Đây là nơi buôn bán trao đổi của nhân dân trong vùng. Chính v́ thế, năm 1623, Chúa Nguyễn được sự đồng ư của vua Chân Lạp đă lập ở đây một trạm thu thuế buôn bán.

Dân thị trấn này đông thêm với sự dân cư của người Việt vào Nam. Năm 1679, Sài G̣n đă là nơi cư trú đóng của quan Tổng tham mưu lực lượng của Chúa Nguyễn ở miền Nam. Cũng trong năm này có khoảng 3.000 quân sĩ Trung Quốc và gia đ́nh trung thành với triều đại nhà Minh không chịu sống ở Trung Quốc do nhà Thanh cai trị, đă xin là dân Việt và đươc chúa Nguyễn đưa vào Nam Bộ sinh sống. Một bộ phận người Hoa đă đến sinh sống ở vùng Sài G̣n. Năm 1896 là một mốc thời gian đáng ghi nhớ trong lịch sử thành phố. Năm này chúa Nguyễn chia đặt các đơn vị hành chính, thành lập chính quyền ở Nam Bộ. Sài G̣n lúc bấy giờ là một thị trấn có một vạn dân và có hoạt động thương măi phát đạt đă trở thành thủ phủ của dinh Phiên Trấn, một trong hai dinh ở Nam Bộ lúc ấy (dinh Trấn Biên đặt lỵ sở ở Biên Ḥa). Năm 1698 được xem là thời điểm thành lập của thành phố Hồ Chí Minh. Đến nay thành phố được hơn 300 tuổi. Trong hơn ba trăm năm đó, thành phố đă trải qua nhiều biến cố quan trọng và đă vươn ḿnh từ một thị trấn độ 1 vạn dân trở thành phố với dân số hơn 4 triệu ngày nay.

Nhờ có vị trí thuận lợi nên vai tṛ kinh tế và chính trị của Sài G̣n ngày càng phát triển. Năm 1772. Nguyễn Cữu Đàm cho đắp các lũy đất (gọi là Cô Lũy hay c̣n gọi là Bán Bích cô lũy) từ chùa Cây Mai ṿng qua Tân Định đến cầu Cao Miên (Cầu Bông ngày nay) bọc quanh khu chợ búa, dân cư, khu quân sự, hành chánh. Sài G̣n trở thành "thành phố" với đầy đủ ư nghĩa của từ này (thành để bảo vệ, phố chợ buôn bán). Từ cuối thập niên 1770 cho đến hết thập niên 1780, t́nh h́nh ở Sài G̣n có nhiều biến động cho cuộc tranh chấp giữa Chúa Nguyễn-Tây Nguyên và Tây Sơn-Nguyễn Ánh. Bốn lần quân Tây Sơn vào đánh đuổi lực lượng Chúa Nguyễn và làm chủ Sài G̣n.

Một sự kiện quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển thương mại của Sài G̣n là năm 1778, nhóm người Hoa trước kia cư trú và buôn bán ở Cù Lao Phố và Mỹ Tho, do ảnh hưởng của chiến tranh, đă kéo về cư trú ở Sài G̣n. Họ lập nên phố chợ buôn bán tấp nập tức Chợ Lớn ngày nay.

Từ năm 1879. Nguyễn Ánh (sau này lên ngôi lấy hiệu là Gia Long) làm chủ Sài G̣n và Nam Bộ. Sài G̣n trở thành trung tâm hành chánh của khu vực Nguyễn Ánh kiểm soát và được gọi là "Gia Định kinh". Năm 1790. Nguyễn Ánh cho xây thành kiểu Vauban của Tây phương theo họa đồ của Le Brun, Victor Olivier (những người Tây phương giúp Nguyễn Ánh lúc ấy). Thành có chu vi khoảng 3.800 mét, nằm ở khu vực giữa các đường Đinh Tiên Hoàng, Lê Thánh Tôn, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Nguyễn Đ́nh Chiểu ngày nay. Thành có 3 lớp:

Lớp trong cùng là một trường thành xây bằng đá ong Biên Ḥa cao hơn 6m. Bên ngoài là hồ nước, rộng khoảng 75,5m. Ngoài cùng là lũy đất. Thành có 8 cửa ra vào đặt tên theo các thể bát quái: Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài. Do đó thành này c̣n gọi là "Thành Bát Quái". Trông vào bản đồ nó giống một con qui nên c̣n có tên là "Thành Qui".

Trong Thành là Hoàng cung và các cơ quan trọng yếu. Ngoài thành có xưỡng Chu Sư ở bờ sông Tân B́nh (Sông Sài G̣n) nơi đóng, sửa chữa và tập trung thuyền chiến, học đường và kho lương thực, trại voi chiến, trường đúc tiền... Ngoài mặt thành là phố xá chợ búa. Chợ Bến Nghé, chợ Sài G̣n. (Chợ Lớn bây giờ) là những khu chợ quan trọng, những thương cảng tiếp nhận tàu thuyền các nước đến buôn bán. Ngoài ra c̣n có những khu chợ khác như chợ Thị Nghè, chợ Cây Đa C̣m, chợ Bến Soi, chợ Điều Khiên...

Sau đó Nguyễn Ánh thắng được Tây Sơn, lập nên nhà Nguyễn và đóng đô ở Huế. Dù không c̣n là kinh đô, Sài G̣n vẫn là thủ phủ của vùng đất phía Nam. Đầu thời Nguyễn, vùng đất Nam Bộ được lập thành một đơn vị hành chánh: Gia Định thành. Lê Văn Duyệt giữ chức Tổng trào thành Gia Định trong khoảng 16 năm. Trong dân gian và sách vở vẫn c̣n giữ lại nhiều giai thoại về vị quan nói tiếng này. Mộ và đền thờ của ông ở Bà Chiểu (Lăng Ông).

Sài G̣n là một trung tâm giao dịch quan trọng của cả nước, là một trung tâm văn hóa của Nam Bộ. Mỗi ba năm, thi Hương được tổ chức ở trường thi Gia Định (đặt ở Sài G̣n) để lấy các cử nhân. Dân số Sài G̣n vào năm 1819 đă vào khoảng 60.000 người.

Trong thời gian này, một số thương gia, sứ giả Tây phương đă ghé Sài G̣n như John White (sĩ quan Hoa Kỳ đến Sài G̣n năm 1819), Crawfurd, Finlayson (phái bộ của nước Anh đến Việt Nam năm 1882)... Họ đă để lại những hồi kư mô tả sinh hoạt của Sài G̣n vào lúc đó. (J. White viết quyển "A voyage to Cochinchina", xuất bản năm 1824, Crawfurd viết quyển "Journal of a Embassy from the Governor general of Indian to the Courts of Siam and Cochinchina", xuất bản ở Luân Đôn vài năm sau chuyến đi).

Năm 1833, Lê Văn Khôi, con nuôi của Lê Văn Duyệt nổi lên chống triều đ́nh Huế, sau khi bị quân triều đ́nh đánh bại nhiều trận Lê Văn Khôi cố thủ trong thành Qui. Ba năm sau quân triều đ́nh mới hạ được thành. Vua Minh Mạng cho phá thành Qui và cho xây lại thành mới nhỏ hơn, nằm ở một góc cũ. Thành mới thường được gọi là "Thành Phụng". Thành này chu vi chỉ có 1.960m, mỗi cạnh dài 490 mét, tường cao 4,7m và hào bao quanh rộng 52 mét. Thành cũng được xây cất theo kiểu Vauban. Vị trị Thành Phụng nằm trong khu vực các đường Nguyễn Du, Nguyễn Đ́nh Chiểu, Nguyễn Bỉnh Khiêm, và Mạc Đỉnh Chi ngày nay.

Năm 1832, Gia Định thành bị băi bỏ, toàn bộ Nam Bộ được chia làm 6 tỉnh trực thuộc triều Đ́nh Huế. Sài G̣n là thủ đô của tỉnh Gia Định. Tuy nhiên đây là trung tâm quân sự và nhất là trung tâm kinh tế của Nam Bộ.

Giữa thế kỷ 19 thực dân Pháp đem quân đến chiếm Việt Nam. Tháng 5-1859 đô đốc Pháp Rigault de Genouilly đem 2.000 quân Pháp và Tây Ban Nha cùng 8 chiến tàu đánh Sài G̣n. Sau khi hạ được thành, thực dân Pháp đă dùng 32 khối ḿn để phá tung nhiêu đoạn thành, chúng đă đốt phá dinh thự kho tàng bên trong thành và phố xá thương măi, nhà cửa dân cư bên ngoài.

"Bến Nghé của tiền tan bọt nước
Đồng Nai tranh ngói nhuộm màu mây"

Năm 1860 quân triều đ́nh do Nguyễn Tri Phương thống lănh vào đánh quân Pháp, đă dặp một thành rất lớn, dài khoảng 3.000 mét, rộng 1.000 mét ở khu vực làng Chí Ḥa, gọi là Đại Đồn hay đồn Kỳ Ḥa. Tuy nhiên Đại Đồn cũng bị thất thủ và sau đó bị phá hủy.

Sau khi phá vỡ Đại Đồn, quân Pháp chiếm đóng ba tỉnh miền Đông (Biên Ḥa, Gia Định, Định Tường) và sau đó chiếm nốt ba tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên). Sài G̣n trở thành trung tâm cai trị và kinh tế của thực dân ở Nam Kỳ. Thành Phố sài G̣n mang nét Tây phương-thuộc địa được bắt đầu xây dựng.

Ngay khi vừa chiếm được Sài G̣n, đô đốc Charnar đă kư nghị định (ngày 11-4-1861) thành lập "thành phố Sài G̣n". Ranh giới của thành phố bao gồm cả khu vực Chợ Lớn. Thực dân Pháp đă phác họa một bản đồ qui hoạch thành phố, dự trù cho 500.000 dân. Bao quanh thành phố thực dân Pháp cho đào một kinh rộng 10 mét (kinh bao Ngạn) từ g̣ Cây mai qua Phú Thọ đến rạch Thị Nghè (vị trí cầu Công Lư ngày nay), bản đồ qui hoạch này sau đó bị bỏ, con kinh đào cũng chưa hoàn tất.

Năm 1865, chính quyền thực dân quyết định thành lập hai thành phố riêng biệt: Thành phố Sài G̣n với diện tích khoảng 3km² (địa bàn quận I ngày nay), thành phố Chợ Lớn rộng độ 2km² (nằm trong quận V ngày nay). Họa đồ qui hoạch thành phố căn cứ trên những con đường đă có. Giữa hai thành phố Sài G̣n-Chợ Lớn vẫn c̣n là vùng quê. Dân số thành phố (Sài G̣n-Chợ Lớn) tăng dần:

1863: 20.000 dân
1890: 100.000 dân
1921: 300.000 dân
1945: 450.000 dân

Cùng với gia tăng dân số, địa bàn thành phố phát triển rộng hơn. Hai khu vực thị tứ riêng biệt Sài G̣n và Chợ Lớn dần mở rộng. Đến khoảng 1910, thành phố Sài G̣n bắt đầu giáp ranh với thành phố Chợ Lớn. Năm 1931, hai thành phố Sài G̣n-Chợ Lớn được sát nhập làm một và được chia ra thành 5 quận. Trong cuốc chiến tranh chống thực dân Pháp (1945-1954) và đế quốc Mỹ (1960-1975) dân số thành phố gia tăng nhanh chóng. 

Năm 1945 thành phố có: 450.000 dân
1960 thành phố có:         2.000.000 dân
1973 thành phố có:         3.300.000 dân
1975 thành phố có:         3.900.000 dân

Năm 1955 thành phố Sài G̣n-Chợ Lớn được gọi là "đô thành Sài G̣n", diện tích là 51km² và chia làm 7 quận. Năm 1970 phần đất Thủ Thiêm được sát nhập vào Sài G̣n. Lúc này thành phố được chia làm 11 quận.

Năm 1976. Quốc Hội khóa 6 đă chính thức đặt tên cho thành phố là "thành phố Hồ Chí Minh" bao gồm cả Sài G̣n, tỉnh Gia Định cũ và một số vùng lân cận. Hiện nay thành phố Hồ Chí Minh có diện tích 2.020 km², dân số hơn 4,5 triệu người. Thành phố có 12 quận nội thành (Quận 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12, B́nh Thạnh, G̣ Vấp, Tân B́nh, Phú Nhuận) với diện tích 140km² và sáu huyện ngoại thành là Củ Chi, Hóc Môn, Thủ Đức, B́nh Chánh, Nhà Bè, Duyên Hải với diện tích là 1.889km².