Bu vasi salahiyetin, beni �stanbul'dan nefy� teb'it maksadiyle Anadolu'ya g�nderenler taraf�ndan bana nas�l tevdi edildi�i mucib-i isti�rab�n�z olabilir! Derhal ifade etmeliyim ki, bana bu salahiyeti onlar bilerek ve anlayarak vermediler. Her�ibadabat benim �stanbul'dan uzakla�mam� arzu edenlerin icat ettikleri sebep "Samsun ve havalisindeki asayi�sizli�i mahallinde g�r�p tedbir almak i�in Samsun'a kadar gitmek" idi. Ben, bu vazifenin ifas�, bir makam ve salahiyet sahibi olmaya m�tevakk�f oldu�unu ileri s�rd�m. Bunda hi� bir beis g�rmediler. O tarihte Erkan�harbiye-i Umumiyede bulunan ve benim maksad�m� bir dereceye kadar isti�mam eden zevat ile g�r��t�m. M�fetti�lik vazifesini buldular ve salahiyete m�teallik talimat� da, ben kendim yazd�rd�m. Hatta Harbiye Naz�r� olan �akir Pa�a bu talimat� okuduktan sonra imzada teredd�t etmi�, anla��l�r anla��lmaz bir tarzda m�hr�n� basm��t�r.

UMUM� MANZARAYI DAR B�R �ER�EVE ���NDEN G�R��

Bu izahattan sora manzara-i umumiyeyi, daha dar bir �er�eve dahiline alarak, seri ve sehil bir surette, hep beraber m��ahede edelim: Muhas�m devletler Osmanl� devlet ve memleketine maddeten ve manen tecav�z halinde; imha ve taksime karar vermi�ler. Padi�ah ve halife olan zat, hayat ve rahat�n� kurtarabilecek �areden ba�ka bir �ey d���nm�yor. H�k�meti de ayn� halde. Fark�nda olmad��� halde ba�s�z kalm�� olan millet, zulmet ve m�phemiyet i�inde tecelliyata muntaz�r. Felaketin deh�et ve s�kletini idrake ba�layanlar, bulunduklar� muhit ve hissedebildikleri tesirata g�re �are-i halas telakki eyledikleri tedbirlere m�tevessil.. Ordu, ismi var, cismi yok bir halde. Kumandanlar ve zabitler, Harb-i Umuminin bunca mihnet ve me�akkatleriyle yorgun, vatan�n par�alanmakta oldu�unu g�rmekle dilhun, g�zleri �n�nde derinle�en karanl�k felaket u�urumu kenar�nda dima�lar� �are, �are-i halas aramakla me�gul..

Burada, pek m�him olan bir noktay� da kay�t ve izah etmeliyim. Millet ve ordu, padi�ah ve halifenin h�yanetinden haberdar olmad��� gibi o makama ve o makamda bulunana kar�� as�rlar�n k�kle�tirdi�i dini ve an'anevi rab�talarla muti ve sad�k.
Millet ve ordu �are-i halas d���n�rken bu mevrus itiyad�n sevkiyle kendinden evvel makam-� mualla-y� hilafet ve saltanat�n halas ve masuniyetini d���n�yor. Halife ve padi�ahs�z halas�n manas�n� anlamak istidad�nda de�il.. Bu akideye muhalif, rey ve ittihat izhar edeceklerin vay haline! Derhal dinsiz, hain, merdut olur..

Di�er m�him bir noktay� da ifade etmek laz�md�r. �are-i halas ararken, �ngiltere, Fransa, �talya gibi d�vel-i muazzamay� g�cendirmemek esas gibi telakki olunmakta idi. Bu devletlerden yaln�z biriyle dahi ba�a ��k�lamayaca�� vehmi, hemen b�t�n dima�larda yer etmi�ti. Osmanl� Devleti'nin yan�nda, koskoca Almanya, Avusturya-Macaristan varken hepsini birden ma�lup eden, yerlere seren �tilaf kuvvetleri kar��s�nda, tekrar onlarla husumete m�ncer olabilecek vaziyetler almaktan daha b�y�k mant�ks�zl�k ve ak�ls�zl�k olamazd�. Bu zihniyette olan yaln�z avam de�ildi; bilhassa havas denilen insanlar b�yle d���n�yordu. O halde �are-i halas ararken iki �ey mevzuubahs olmayacakt�. Bir defa �tilaf Devletlerine kar�� vaz'� husumet al�nmayacakt� ve padi�ah ve halifeye canla ba�la merbut ve sad�k kalmak �art-� esasi olacakt�.

D���N�LEN KURTULU� �ARELER�

�imdi, Efendiler, m�saade buyurursan�z, size bir sual soray�m, bu vaziyet ve �erait kar��s�nda halas i�in nas�l bir karar varid-i hat�r olabilirdi ?
�zah etti�im malumat ve m��ahedata g�re �� nevi karar ortaya at�lm��t�:
Birincisi, Ingiltere himayesini talep etmek.
Ikincisi, Amerika mandas�n� talep etmek.

Bu iki nevi karar sahipleri, Osmanl� Devleti'nin bir k�l halinde muhafazas�n� d���nenlerdir. Osmanl� memalikinin muhtelif devletler beyninde taksiminden ise k�l halinde, bir devletin taht-i himayesinde bulundurma�� tercih edenlerdir.

���nc� karar: Mahalli halas �arelerine matuftur. Mesela; baz� m�nt�kalar, kendilerinin Osmanl� Devleti'nden fekkedilece�i nazariyesine kar�� ondan ayr�lmamak tedbirlerine tevess�l ediyor. Baz� m�nt�kalar da, Osmanl� Devleti'nin imha ve Osmanl� memleketlerinin taksim olunaca��n� emrivaki kabul ederek kendi ba�lar�n� kurtarma�a �al���yorlar.
Bu �� nevi karar�n esbab-� mucibesi vermi� oldu�um izahat meyan�nda mevcuttur.

BEN�M KARARIM

Efendiler, ben, bu kararlar�n hi� birinde isabet g�rmedim. ��nk�, bu kararlar�n istinat etti�i b�t�n deliller ve mant�klar ��r�kt�, esass�z idi. Hakikat-i halde, i�inde bulundu�umuz tarihte, Osmanl� Devleti'nin temelleri ��km�� ve �mr� tamam olmu�tu. Osmanl� memleketleri tamamen par�alanm��t�. Ortada bir avu� T�rk�n bar�nd��� bir ata yurdu kalm��t�. Son mesele, bunun da taksimini teminle ugra��lmaktan ibaretti. Osmanl� Devleti, onun istiklali, padi�ah, halife, h�k�met, bunlar hepsi medlulu kalmam�� birtak�m bimana elfazdan ibaretti.
Nenin ve kimin masuniyeti i�in kimden ve ne muavenet talep olunmak isteniyordu?
O halde ciddi ve hakiki karar ne olabilirdi?
Efendiler bu vaziyet kar��s�nda bir tek karar vard�. O da hakimiyet-i milliyeye m�stenit, bilakayd��art m�stakil yeni bir T�rk Devleti tesis etmek!
��te, daha �stanbul'dan ��kmadan evvel d���nd���m�z ve Samsun'da Anadolu topraklar�na ayak basar basmaz tatbikat�na ba�lad���m�z karar, bu karar olmu�tur.

YA �ST�KLAL YA �L�M

Bu karar�n istinat etti�i en kuvvetli muhakeme ve mant�k �u idi:

Esas, T�rk milletinin haysiyetli ve �erefli bir millet olarak ya�amas�d�r. Bu esas ancak istiklal-i tamme malikiyetle temin olunabilir. Ne kadar zengin ve m�reffeh olursa olsun istiklalden mahrum bir millet, be�eriyet-i m�temeddine muvacehesinde u�ak olmak mevkiinden y�ksek bir muameleye kesb-i liyakat edemez.

Ecnebi bir devletin himaye ve sahabetini kabul etmek insanl�k evsafindan mahrumiyeti, acz-� meskeneti itiraftan ba�ka bir �ey de�ildir. Filhakika bu derekeye d��memi� olanlar�n isteyerek ba�lar�na bir ecnebi efendi getirmelerine asla ihtimal verilemez.

Halbuki T�rk�n haysiyeti ve izzet-i nefis ve kabiliyeti �ok y�ksek ve b�y�kt�r. B�yle bir millet esir ya�amaktansa mahvolsun evlad�r!
Binaenaleyh, ya istiklal ya �l�m! Peki Efendim, di�er kararlara mutavaat halinde netice bunun ayn� de�il miydi!