SAMSUN'A �IKTI�IM G�N UMUM� VAZ�YET VE MANZARA

1919 senesi May�s'�n 19 uncu g�n� Samsun'a ��kt�m. Vaziyet ve manzara-� umumiye:

Osmanl� Devleti'nin dahil bulundu�u grup, Harb-i Umumide ma�lup olmu� Osmanl� ordusu her tarafta zedelenmi�, �eraiti a��r bir m�tarekename imzalanm��. B�y�k Harbin uzun seneleri zarf�nda, millet, yorgun ve fakir bir halde. Millet ve memleketi Harb-i Umumiye sevk edenler, kendi hayatlar� endi�esine d��erek, memleketten firar etmi�ler. Saltanat ve hilafet mevkiini i�gal eden Vahdettin, m�tereddi, �ahs�n� ve yaln�z taht�n� temin edebilece�ini tahayy�l etti�i deni tedbirler ara�t�rmakta. Damat Ferit Pa�a'n�n riyasetindeki kabine; aciz, haysiyetsiz, cebin, yaln�z Padi�ah�n iradesine tabi ve onunla beraber �ah�slar�n� vikaye edebilecek herhangi bir vaziyete raz�.

Ordu'nun elinden esliha ve cephanesi al�nm�� ve al�nmakta...

�tilaf Devletleri, m�tareke ahkam�na riayete l�zum g�rm�yorlar. Birer vesile ile, �tilaf donanmalar� ve askerleri �stanbul'da. Adana vilayeti Frans�zlar; Urfa, Mara�, Ay�ntap �ngilizler taraf�ndan i�gal edilmi�. Antalya ve Konya'da, �talyan k�taat-� askeriyesi; Merzifon ve Samsun'da �ngiliz askerleri bulunuyor. Her tarafta, ecnebi zabit ve memurlar� ve hususi adamlar� faaliyette. Nihayet, mebde-i kelam kabul etti�imiz tarihten d�rt g�n evvel, 15 May�s 1919'da �tilaf Devletlerinin muvafakatiyle Yunan ordusu �zmir'e ihra� ediliyor. Bundan ba�ka, memleketin her taraf�nda, anas�r-� H�ristiyaniye hafi, celi, hususi emel ve maksatlar�n�n temin-i istihsaline, Devletin bir an evvel ��kmesine sarf-� mesai ediyorlar.

Bilahare elde edilen mevsuk malumat ve vesaik ile teeyy�t etti ki, �stanbul Rum Patrikhanesi'nde te�ekk�l eden Mavri Mira heyeti (Ves. 1), vilayetler dahilinde �eteler te�kil ve idare etmek, mitingler ve propagandalar yapt�rmakla me�gul. Yunan Salib-i Ahmer'i, Resmi Muhacirin Komisyonu, Mavri Mira heyetinin teshil-i mesaisine hadim. Mavri Mira heyeti taraf�ndan idare olunan Rum mekteplerinin izci te�kilatlar�, yirmi ya��n� m�tecaviz gen�ler de dahil olmak �zere her yerde ikmal olunuyor.

Ermeni Patri�i Zaven Efendi de, Mavri Mira heyetiyle hemfikir olarak �al���yor. Ermeni haz�rl��� da tamamen Rum haz�rl��� gibi ilerliyor. Trabzon, Samsun ve b�t�n Karadeniz sahillerinde te�ekk�l etmi� ve �stanbul'daki merkeze merbut Pontus Cemiyeti suhuletle ve muvaffakiyetle �al���yor (Ves. 2).

MUKAB�L HALAS �ARELER�

Vaziyetin deh�et ve vehameti kar��s�nda, her yerde, her m�nt�kada birtak�m zevat taraf�ndan mukabil halas �areleri d���n�lmeye ba�lam�� idi. Bu d���nce ile al�nan te�ebb�sat, birtak�m te�ekk�ller do�urdu. Mesela: Edirne ve havalisinde Trakya-Pa�aeli unvaniyle bir cemiyet vard�. �ark'ta, (Ves. 3) Erzurum'da ve Elaziz'de (Ves. 4) merkez-i umumisi �stanbul'da olmak uzere Vilayat-� �ark�ye M�dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti te�kil edilmi�ti. Trabzon'da Muhafaza-i Hukuk nam�nda bir cemiyet mevcut oldu�u gibi Dersaadet'te de Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti vard�. Bu cemiyet merkezinin g�nderdi�i murahhaslarla, Of kazasiyle Lazistan livas� dahilinde �ubeler a��lm��t� (Ves. 5, 6).

�zmir'in i�gal olunaca��na dair May�s'�n on���nden beri fiili emareler g�ren �zmir'de baz� gen� vatanperverler, ay�n 14/15inci gecesi, bu elim vaziyet hakk�nda m�davele-i efkar eylemi�ler ve emr-i vaki haline geldi�ine ��phe kalmayan Yunan i�galinin ilhakla neticelenmesine mani olmak esas�nda m�ttefik kalm��lar ve Reddi �lhak prensibini ortaya atm��lard�r. Ayn� gecede bu maksad�n te�milini temin i�in �zmir'de Yahudi Ma�atl���'na toplanabilen halk taraf�ndan bir miting yap�lm��sa da ertesi g�n sabahleyin Yunan askerlerinin r�ht�mda g�r�lmesiyle bu te�ebb�s �mid edilen derecede temin-i maksad edememi�tir.

M�LL� TE�EKK�LLER, S�YAS� MAKSAT VE HEDEFLER�

Bu cemiyetlerin maksad-� te�ekk�lleri ve hedef-i siyasileri hakk�nda muhtasaran ita-y� malumat eylemek muvaf�k olur m�taleas�nday�m.

Trakya-Pa�aeli Cemiyeti'nin r�esas�ndan baz�lariyle daha �stanbul'da iken g�r��m�� idim. Osmanl� Devleti'nin izmihlalini �ok kuvvetli bir ihtimal dahilinde g�r�yorlard�. Vatan-� Osmani'nin ink�sama u�rayaca�� tehlikesi kar��s�nda, Trakya'y�, m�mk�n olursa Garbi Trakya'y� da raptederek bir k�l olarak �slam ve T�rk camias� halinde kurtarmay� d���n�yorlard�. Fakat bu maksad�n temini i�in o zaman varid-i hat�rlar� olan yegane �are �ngiltere'nin, bu m�mk�n olmazsa Fransa'n�n muavenetini temin etmek idi. Bu maksatla baz� ecnebi rical ile temas ve m�lakatlar da aram��lard�. Hedeflerinin bir Trakya Cumhuriyeti te�kili oldu�u anla��l�yordu.

Vilayat-� �ark�ye M�dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti'nin maksad-� te�ekkul� de; [nizamnamelerinin ikinci maddesi] �ark vilayetlerinde m�temekkin bilc�mle anas�r�n dini ve siyasi haklar�n�n serbesti-i inki�af�n� temin edecek esbab-� me�ruaya te�ebb�s etmek, mezkur vilayetler ahali-i �slamiyesinin tarihi ve milli haklar�n�, indelhace, alem-i medeniyet huzurunda m�dafaa eylemek; �ark vilayetlerinde vaki olan mezalim ve cinayat�n esbap ve avamili ve fail ve m�sebbipleri hakk�nda bitarafane tahkikat icras�yle m�crimlerin m�saraaten tecziyelerini talep etmek; anas�r beynindeki suitefehh�m�n izalesi ile kemafissab�k revab�t-� hasenenin teyidine gayret etmek, hal-i harbin vilayat-� �ark�yede tevlit etti�i harabi ve sefalete, h�k�met nezdinde te�ebb�satta bulunmak suretiyle, m�mk�n mertebe, �aresaz olmaktan ibaret idi.

�stanbul'daki merkez-i idarelerinden verilmi� olan bu direktif dahilinde, Erzurum �ubesi, vilayat-� �ark�yede T�rk'�n hukukunu muhafaza ile beraber tehcir esnas�nda yap�lan suimuamelatta milletin kat'iyyen methaldar bulunmad���n� ve Ermeni emvalinin Rus istilas�na kadar muhafaza edildi�ini, buna mukabil M�sl�manlar�n pek gaddarane harekata maruz kald���n� ve hatta hilaf-� emir tehcirden al�konulan baz� Ermenilerin hamilerine kar�� reva g�rd�kleri muamelat�, m�dellel vesaikle alem-i medeniyete arz ve ibla�a ve vilayat-� �ark�yeye kar�� dikilen enzar-� iht�ras� h�k�ms�z b�rakmak i�in �al��ma�a karar veriyor [Erzurum �ubesinin beyannamesi].

Vilayat-� �ark�ye M�dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti'nin ilk Erzurum �ubesini te�kil eden zevat, vilayat-� �ark�yede yap�lan propagandalar ve bunlar�n hedefleri, T�rkl�k - K�rtl�k - Ermenilik mesailini; ilmi, fenni ve tarihi nokta-i nazarlardan, tedkik ve tetebb� ettikten sonra, m�stakbel mesailerini su �� noktada tesbit ediyorlar [Erzurum �ubesinin matbu raporu]:
1) Kat'iyyen muhaceret etmemek.
2) Derhal ilmi, iktisadi, dini te�kilat yapmak.
3) Tecav�ze maruz kalacak vilayat-� �ark�yenin herhangi bir buca��n� m�dafaada birle�mek.

Vilayat-� �ark�ye M�dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti'nin �stanbul'daki merkez-i idaresinin medeni ve ilmi vesaitle temin-i maksat edilebilece�i hakk�nda fazla nikbin oldu�u anla��l�yor. Filhakika bu yolda sarf-� mesaiden geri durmuyor. Vilayat-� �ark�yede M�sl�man anas�r�n hukukunu m�dafaa icin Le Pays nam�nda Frans�zca