Bu izahattan suhuletle anla��laca��n� zannederim ki, Vilayat-� �arkiye M�dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti'ni v�cuda getiren m�him sebep ve endi�e, vilayat-� �ark�yenin Ermenistan'a verilmesi ihtimali oluyor. Bu ihtimalin tahakkuku da, �ark vilayetleri n�fusunda Ermenilerin haiz-i ekseriyet g�sterilmesine ve tarih-i hukuk nokta-i nazar�ndan mukaddem telakki ettirilmesine �al��anlar�n, ilmi ve tarihi vesaikle cihan efkar-� umumiyesini i�fale muvaffakiyetinde ve bir de M�sl�man ahalinin Ermenileri katliam eden vah�iler oldu�u iftiras�n�n hakikat �eklinde kabul� halinde olabilece�i faraziyesi hakim oluyor. Binaenaleyh cemiyet, ayni esbap ve vesaitle m�cehhez olarak hukuk-u milliye ve tarihiyeyi m�dafaaya �al���yor.

Karadeniz'e sahil olan m�nt�kalarda da, bir Rum Pontus h�k�meti v�cuda getirilece�i korkusu vard�. �slam ahaliyi, Rumlar�n boyunduru�u alt�nda b�rakmay�p, hakk-� beka ve mevcudiyetlerini muhafaza gayesiyle, Trabzon'da da baz� zevat ayr�ca bir cemiyet te�kil eylemi�lerdi.
Merkezi �stanbul'da olan Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'nin maksat ve hedef-i siyasisi, isminden m�steban olmaktad�r. Her halde merkezden ayr�lmak gayesini takip ediyor.

MEMLEKET DAH�L�NDE VE �STANBUL'DA M�LL� VARLI�A D��MAN TE�EKK�LLER

V�cuda gelmeye ba�layan bu te�ekk�llerden ba�ka, memleket dahilinde daha birtak�m te�ebb�sler ve te�ekk�ller de vukua gelmi�ti. Ezc�mle Diyarbekir (Ves. 8, 9), Bitlis, Elaziz vilayetlerinde, �stanbul'dan idare olunan K�rt Teali Cemiyeti vard�. Bu cemiyetin maksad�, ecnebi taht-� himayesinde, bir K�rt h�k�meti v�cuda getirmekti. Konya ve havalisinde, �stanbul'dan idare olunan, Teali-i �slam Cemiyeti te�kiline �al���l�yordu. Memleketin hemen her taraf�nda �tilaf ve H�rriyet, Sulh ve Selamet cemiyetleri de vard�.

�NG�L�Z MUH�PLER CEM�YET�

�stanbul'da, muhtelif maksatlarla hafi ve aleni olmak �zere de, birtak�m firka veya cemiyet unvan� alt�nda te�ekk�ller vard�.
�stanbul'da m�him addolunacak te�ebb�slerden biri �ngiliz Muhipler Cemiyeti idi. Bu isimden, �ngilizlere muhip olanlar�n te�kil etti�i bir cemiyet anla��lmas�n! Bence, bu cemiyeti te�kil edenler, kendi �ah�slar�n� ve menfaat-i �ahsiyelerini sevenler ve �ah�slariyle menfaatlerinin masuniyeti �aresini Loyt Corc (Lloyd George) h�k�meti marifetiyle �ngiliz himayesini teminde arayanlard�r. Bu bedbahtlar�n, �ngiltere Devletinin, k�l halinde, bir Osmanl� Devleti muhafaza ve himaye etmek emelinde olup olamayaca��n�, bir defa m�lahaza edip etmedikleri cay-i teemm�ld�r.

Bu cemiyete intisap edenlerin ba��nda Osmanl� padi�ah� ve halife-i ruy-i zemin unvan�n� ta��yan Vahdettin, Damat Ferit Pa�a, Dahiliye Nezaretini i�gal eden Ali Kemal, Adil ve Mehmet Ali Beyler ve Sait Molla bulunuyordu. Cemiyette �ngiliz milletine mensup baz� serg�ze�t�ular da vard�. Mesela: Rahip Fru (Frew) gibi. Ve muamelat ve icraattan anla��ld���na g�re, cemiyetin reisi Rahip Fru idi.

Bu cemiyetin iki cephe ve mahiyeti vard�. Biri aleni cephesi ve medeni te�ebb�satla, �ngiliz himayesini talep ve temine matuf mahiyeti idi. Di�eri hafi ciheti idi. As�l faaliyet bu cihette idi. Memleket dahilinde te�kilat yaparak isyan ve ihtilal ��karmak, �uur-u milliyi felce u�ratmak, ecnebi m�dahalesini teshil etmek gibi hainane te�ebb�sat, cemiyetin bu hafi kolu tarafindan idare edilmekte idi. Sait Molla'n�n cemiyetin aleni te�ebb�sat�nda oldu�u gibi hafi cihetinde de ondan daha ziyade rol� oldu�u g�r�lecektir. Bu cemiyet hakk�nda s�ylediklerim, s�ras� geldikce verece�im izahat ve icab�nda irad edece�im vesaikle daha vaz�h anla��lacakt�r.

AMER�KA MANDASI �STEYENLER

�stanbul'da bir k�s�m rical ve nisvan da, halas-� hakikinin Amerika mandas�n� talep ve teminde oldu�u kanaatinde bulunuyorlard�. Bu kanaatte bulunanlar fikirlerinde �ok �srar ettiler, isabet-i mutlakan�n nokta-i nazarlar�n�n tervicinde oldu�unu ispata �ok �al��t�lar. Bu hususta da s�ras� gelince baz� izahat verecegim.

ORDUMUZUN VAZ�YET�

Vaziyet-i umumiyeyi tespit i�in ordu c�z�tamlar�n�n nerelerde ve ne halde oldu�unu tasrih etmek isterim. Anadolu'da, ba�l�ca, iki ordu m�fetti�li�i tesis olunmu�tu. M�tarekeye dahil olur olmaz, k�taat�n muharip efrad� terhis olunmu�, silah ve cephanesi elinden al�nm��, k�ymet-i harbiyeden mahrum birtak�m kadrolar haline getirilmi�ti. Merkezi Konya'da bulunan �kinci Ordu M�fetti�li�ine mensup k�taat�n vaziyeti ��yle idi:

Bir f�rkas� (41 inci F�rka) Konya'da ve bir f�rkas� (23 �nc� F�rka) Afyon Karahisar�'nda bulunan 12 nci Kolordu, karargahiyle Konya'da bulunuyordu. �zmir'de esir olan 17 nci Kolordunun, Denizli'de bulunan 57 nci firkas� da, bu kolorduya ilhak edilmi�ti.
Bir f�rkas� (24 �nc� F�rka) Ankara'da ve bir f�rkas� (11 inci F�rka) Ni�de'de bulunan 20 nci Kolordu, karargahiyle Ankara'da.
�zmit'te bulunan 1 inci F�rka, �stanbul'daki 25 inci Kolorduya raptedilmi�ti. �stanbul'da da 10 uncu Kafkas F�rkas� vard�.
Bal�kesir ve Bursa havalisinde bulunan, 61 inci ve 56 nc� F�rkalar, karargah� Band�rma'da bulunan �stanbul'a merbut 14 �nc� Kolorduyu te�kil ediyorlard�. Bu kolordunun kumandan� Meclisin k��ad�na kadar, merhum Yusuf �zzet Pa�a idi.

3 �nc� Ordu M�fetti�li�i, ki m�fetti�i ben idim, karargah�mla Samsun'a ��km�� bulunuyorum. Do�rudan do�ruya taht-� emrimde iki kolordu bulunacakt�. Biri, merkezi S�vas'ta bulunan 3 �nc� Kolordu, [Kumandan� beraberimde getirdigim Miralay Refet Bey]. Bu kolorduya mensup bir f�rkan�n (5 inci Kafkas F�rkas�) merkezi Amasya'da. Di�er firkas�n�n (15 inci F�rka) merkezi Samsun'da idi. Di�eri, merkezi Erzurum'da bulunan 15 inci Kolordu idi. Kumandan� Kaz�m Karabekir Pa�a idi. F�rkalar�ndan birinin (9 uncu F�rka) merkezi Erzurum'da, kumandan� R��t� Bey. Di�erinin (3 �nc� F�rka) merkezi Trabzon'da idi. Kumandan� Kaymakam Halit Bey idi. Halit Bey, �stanbul'a davet edilmi� oldu�undan kumandadan �ekilerek Bayburt'ta ihtifa etmi�, f�rka vekaletle idare olunuyor; kolordunun di�er iki f�rkas�ndan 12 nci F�rka Hasankale �ark�nda hudutta, 11 inci F�rka Bayaz�t'ta bulunuyordu.
Diyarbekir havalisinde bulunan iki firkal�, 13 �nc� Kolordu, m�stakil idi, �stanbul'a tabi bulunuyordu. Bir firkasi (2 nci F�rka) Siirt'te; di�er f�rkas� (5 inci F�rka) Mardin'de idi.

M�FETT��L�K VAZ�FEM�N GEN�� SELAH�YETLER�

Benim bu iki kolorduya do�rudan do�ruya emir ve kumandam cari oldu�undan fazla bir salahiyetim vard� ki, m�fetti�lik m�nt�kas�na m�cavir bulunan k�taat-� askeriyeye dahi tebligat yapabilecektim. Kezalik m�nt�kamda bulunan ve m�nt�kama m�cavir bulunan vilayata da tebligatta bulunabilecektim.

Bu salahiyete g�re Ankara'da bulunan 20 nci Kolordu ve bunun mensup oldu�u m�fetti�lik ile ve Diyarbekir'deki kolordu ile ve hemen b�t�n Anadolu r�esa-y� memurin-i m�lkiyesiyle muhabere ve m�nasebette bulunabilecektim.