ตอนที่ 1
เป้าหมายสูงสุดของการพัฒนาคนอยู่ที่การทำให้คนมีคุณภาพและคุณธรรม
แนวคิดหลักสนับสนุนการดำเนินงาน
                        การดำเนินงานตามโครงการสร้างกระแสพัฒนาคนและสังคมในระดับจุลภาค (คนดีศรีแผ่นดิน) มีแนวคิดหลักในการสนับสนุนการดำเนินงานดังนี้ คือ
๑. แนวคิดการพัฒนาคนและสังคม
๒. แนวคิดการพัฒนาสังคม ตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ
๓. นโยบายรัฐบาลว่าด้วย การเสริมสร้างสังคมเข้มแข็ง
๔. กรอบแนวคิดของโครงการสร้างกระแสการพัฒนาคนและสังคมในระดับจุลภาค
๑. แนวคิดการพัฒนาคนและสังคม
                        ดร.สัญญา สัญญาวิวัฒน์ ได้กล่าวถึงแนวคิดในการพัฒนาคนและสังคมในหนังสือทฤษฏี และกล ยุทธ์การพัฒนาสังคม (๒๕๔๖ : ๑๒๔ – ๑๒๙) ไว้เป็นต้นแบบในการพัฒนาสังคม ว่าควรเน้นการพัฒนาคน เป็น อันดับแรก เพราะคนเป็นหัวใจของสังคมการพัฒนาสังคมก็จำต้องพัฒนาคนเป็นหลัก หากคนได้รับการพัฒนาจน กลายเป็นคนที่พัฒนาแล้ว คนจะพัฒนาอย่างอื่นให้เจริญขึ้นตามที่เขาต้องการ ที่กล่าวเช่นนั้น แน่นอนละว่า ไม่ได้หมายความ ว่าสิ่งอื่นไม่สำคัญ หากมีความสำคัญเป็นรอง นอกจากนั้น การกล่าวเช่นนั้นไม่ได้หมาย ความว่าจะ มุ่งแต่พัฒนาคนในกระบวนการพัฒนาสังคมเอาการพัฒนาคนนำหน้า กระบวนการพัฒนาก็ไม่จำเป็นต้องเป็นเช่นนั้นอีก ในทางปฏิบัติอาจใช้การพัฒนาสิ่งแวดล้อม คน หรือการพัฒนา วัตถุเป็นตัวนำ เป็นแบบฝึกหัดสำหรับการพัฒนาคนก็ได้ ขอเพียงให้ตระหนักว่า เป้าหมายสูงสุดของการพัฒนา สังคมอยู่ที่การพัฒนาคน
                        เนื้อหาสาระของการพัฒนาคนจะแบ่งออกเป็น ๓ ส่วนคือ ส่วนแรกจะเป็นเรื่องทั่วไป จะกล่าวถึง เป้าหมาย หลักการและวิธีการพัฒนาคนตามมาด้วยลักษณะของคนพัฒนาที่ต้องการและส่วนสุดท้ายจะกล่าว ถึงความ สัมพันธ์ ระหว่างคนกับสังคมทำให้ตระหนักว่าคนทำให้เกิดสังคม คนต้องพึ่งพาสังคม คนและสังคมจึงมี ความสำคัญ แก่กันและกัน
                        เป้าหมายสูงสุดของการพัฒนาคนอยู่ที่การทำให้คนมีคุณภาพและคุณธรรม คนมีคุณภาพ หมายถึง คนที่มี ความรู้ ความสามารถ ความชำนาญ ในวิชาชีพ สามารถหาเลี้ยงตนเองและครอบครัวได้ในวิชาสาธารณสุข จนสามารถ ดูแลงานเอง ครอบครัว ชุมชน ให้มีสุขภาพดีทั้งกายและใจ ในวิชาการเมืองจนปกครองตนเอง ครับครัว ชุมชน และสังคมได้ และในวิชาวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี จนสามารถเรียนรู้เรื่องใหม่ๆ ใช้ และบำรุงรักษา เทคโนโลยีใหม่ ได้และปรับปรุงตนเองให้ดีขึ้นเรื่อย ๆ ได้ คนที่มีคุณธรรม หมายถึง เป็นคนดี คิดดี และประพฤติดี ไม่เบียดเบียน ตนเองและผู้อื่นในสังคม และมี เมตตา กรุณา ต่อตนเองและผู้อื่น เป็นคนใฝ่รู้อยู่เสมอ รู้จักตนเอง เสียสละเพื่อส่วนรวม มองการณ์ไกล ไม่ประมาทและมีศีลธรรม เหตุที่คนพัฒนาจะต้องมีทั้งคุณภาพ และคุณธรรมก ็เพราะ หากมุ่งแต่คุณภาพ อย่างเดียว ไม่มีคุณธรรม จะชักนำคนให้มุ่งแต่ประโยชน์ตน ฝ่ายเดียวไม่เผื่อแผ่ผู้อื่น หรือทำให้เกิดความ เห็นแก่ ตัวอย่าง รุนแรงส่งผลให้เกิด ปัญหาสังคมขึ้นมากมาย สังคมยุ่งเหยิง ไม่มั่นคงและไม่มี ความสุข แต่การมีแต่คุณธรรม ความดีไม่คุณภาพ มนุษย์ ก็ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ในโลกได้ เพราะมนุษย์จะ ไม่รู้จักประกอบอาชีพ ไม่รู้จักรักษาสุขภาพ ไม่รู้จักปกครองตนเอง ไม่รู้จักพัฒนาตนเอง ไม่รู้จักสร้างสรรค์ เครื่องอำนวยความสะดวกในชีวิตประจำวัน เช่น เครื่องมือ เครื่องใช้ ยานพาหนะ เครื่องจักร เครื่องกล ประเภทต่าง ๆ ทำให้ชีวิตไม่สะดวกสบายตามควร คนพัฒนาจะต้อง เป็นทั้งคนที่มีคุณภาพและคุณธรรม
หลักการ
หลักการรวมทั้งปัจจัยที่จะทำให้เกิดคนพัฒนาตามลักษณะที่กล่าวมาแล้วข้างต้น อาจมีดังนี้เป็นอย่างน้อย
๑. หลักการประชาธิปไตยในการดำเนินการพัฒนา
๒. หลักช่วยกันคิดช่วยกันทำ
๓. หลักการทำงานเป็นกลุ่ม
๔. หลักการให้การศึกษา
๕. หลักการช่วยตนเองพึ่งตนเอง
๖. หลักการหาความรู้ความสามารถให้กับตนอยู่เสมอ
๗. หลักการวางโครงการทำงาน
๘. หลักการประเมินโครงการทำงาน
๙. หลักการสร้างเครือข่ายในการพัฒนาหรือการประสานงาน
๑๐. หลักการเริ่มงานพัฒนาจากสภาพที่เป็นอยู่ของประชาชน
๑๑. หลักความเป็นผู้นำ
๑๒. หลักคุณธรรม
                        หลักการต่าง ๆ ข้างต้นนั้นมีอยู่ไม่น้อยที่มีความละม้ายคล้ายคลึงกัน เช่น หลักประชาธิปไตย ในการดำเนินการ หลักช่วยกันคิดช่วยกันทำ หลักการทำงานเป็นกลุ่ม แต่ก็ไม่เหมือนกันทุกอย่าง และยังสนับสนุน ซึ่งกันและกัน รวมทั้งยังรวมเอาหลักการที่คล้ายคลึงกัน เช่น การมีส่วนร่วมในการดำเนินการหลักการ PAR (Participatory Action Research) ซึ่งรวมเอาเรื่องการพัฒนาและการวิจัยเข้ามาอีกทอดหนึ่ง ดังนั้นหลักการต่าง ๆ จึงเกี่ยวพันกัน และอาจ จัดกลุ่มได้หลายแบบเช่น PAR ดังที่ยกตัวอย่างมา BAN ซึ่งรวมงานหลาย อย่างเข้ามาไว้ด้วย กัน คือ B การสร้างความสมดุล (balancd) A การสร้างขีดความสามารถด้านต่างๆ (Ability) เช่น เทคโนโลยี เศรษฐกิจทรัพยากรธรรมชาติ จิตใจและสังคม รวมทั้งการจัดการ (management)กล่าวคือ ต้องไต่ไป พร้อม ๆ กัน อย่างสมดุล – N การสร้าง เครือข่าย (Networking) คือการมีเพื่อนพันธมิตร ดังนั้นจึงขอให้ผู้อ่าน หรือผู้ใช้หลักการ เหล่านี้จัดกลุ่ม หรือสร้างกลุ่มของหลักการเอาตามที่เห็นสะดวกและเป็นไปได้

ตอนที่ 2 (ตอนจบ)
ในขณะที่เพิ่มความรู้ความสามารถด้านต่าง ๆ จะต้องรักษา สมดุลในตัวเอง แต่ละคนผู้เรียน ไม่ให้เสียสุขภาพจิต สุขภาพกาย ต้องมีเพื่อนทั้งที่เป็นรายบุคคลและรายกลุ่ม คอยช่วยประคับประคอง
วิธีการ
         วิธีการพัฒนาคนเพื่อให้คนเป็นคนที่มีทั้ง คุณภาพและคุณธรรมนั้น ก็คือการนำเอาหลักการพัฒนา คนที่กล่าวมาข้างต้นมาลงมือทำ จัดเป็นหมวดหมู่แล้ว อาจได้ดังนี้
๑. การให้การศึกษา (education) คือ การเพิ่มพูน ความรู้และทักษะที่จำเป็นต่าง ๆ ให้กับผู้ที่เราจะพัฒนาให้การ ศึกษาทุกเรื่องที่อยู่ในกระบวนการ ให้ผู้รับการ พัฒนามีความรู้ความเข้าใจและทำได้ในเรื่องที่เรียน
๒. การให้การศึกษาจะต้องคำนึงถึงพื้นฐานความรู้ของผู้รับการศึกษา แล้วจึงเพิ่มเติมจากที่มีให้มากขึ้น

๓. ให้นำเอาการพัฒนาทางวัตถุ เช่น การสร้างเครื่องมือเครื่องใช้ หรือการนำเอาเทคโนโลยี มาใช้สร้าง ความเจริญ ทางวัตถุมาเป็นสื่อในการพัฒนาคน ในบางโอกาสไม่ใช่ให้การศึกษาแต่เรื่องที่เป็นนามธรรม เช่น เรื่องการ เมือง เรื่องอนามัย เรื่องศีลธรรมเท่านั้น

๔. การเรียนก็ดี การทำงานเพื่อการพัฒนาก็ดี จะต้องทำเป็นกลุ่ม เพื่อให้ชาวบ้านได้ช่วยกันคิด ช่วยกันเรียน สอนกันเอง เรียนกันเอง จะได้ทั้งความรู้ความเข้าใจ และช่วยกันจดจำไว้ใช้ในอนาคต

๕. นำเอา BAN มาเป็นแนวทางการพัฒนา คือ ในขณะที่เพิ่มความรู้ความสามารถด้านต่าง ๆ จะต้องรักษา สมดุลในตัวเอง แต่ละคนผู้เรียน ไม่ให้เสียสุขภาพจิต สุขภาพกาย ต้องมีเพื่อนทั้งที่เป็นรายบุคคลและรายกลุ่ม คอยช่วยประคับประคอง

๖. นำเอา PAR มาเป็นแนวทางการพัฒนา คือ ครู (จะเป็นนักพัฒนา นักวิชาการด้านต่าง ๆ พระ หรือใครที่ ทำหน้าที่สอน) และลูกศิษย์ (คือชาวบ้าน) จะต้องร่วมมือกันเรียน ร่วมกันสอน งานที่ทำและเรียน มีทั้งงานพัฒนา และงานวัดผลประเมินผลการทำงาน ครูนักเรียนต้องทำร่วมกัน

๗. การพัฒนาคนจำเป็นต้องค่อยทำค่อยไป ต้องใช้เวลาในการเรียนรู้สิ่งใหม่หรือความล้าสมัยของสิ่งเก่า การฝึก ความชำนาญในการคิดและทำสิ่งใหม่ ตลอดจนการฝังเอาสิ่งใหม่เข้าไว้ในวัฒนธรรมหรือนิสัยของตนจะต้อง ใช้เวลา มากต้องพยายามต่อไปเรื่อย ๆ จนกว่าทั้งครูและลูกศิษย์หรือคนภายนอกมีความพอใจในผลงาน จึงจะหยุด งานนั้น แต่งานใหม่ก็จะมีมาอีก การเรียนและการพัฒนาจึงไม่มีวันจบสิ้น เป็นกระบวนการตลอดชีวิต (education is a life long process)
            คนที่พัฒนาแล้วควรมีลักษณะอย่างไร เป็นคนที่มีทั้งคุณภาพและคุณธรรม หรือเป็นคนดี และเป็น คนเก่ง เท่านั้นเพียงพอหรือไม่จากประสบการณ์พัฒนาที่ส่งผลให้เกิดความเจริญด้านวัตถุควบคู่กับการเกิด ปัญหา สังคม อันมากมาย รวมทั้งการเกิดความทุกข์ใจของคนสมัยหลังแผนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม จึงได้ตั้ง เป้าไว้ว่านอกจากจะทำให้คนดีและเก่งแล้ว คนที่พัฒนาแล้วจะต้องมีความสุข และใส่ใจในธรรมชาติสิ่งแวด ล้อมด้วย ซึ่งจะ ว่าไปแล้วคุณลักษณะของคนพัฒนาอีกสองข้อ ที่เพิ่มขึ้นมานั้นก็รวมอยู่ในสองลักษณะเดิมนั่นเอง เพียงแต่แยก ออกมาระบุให้ชัดเจนขึ้น
สรุปว่า คนที่พัฒนาแล้วควรมีลักษณะเด่นสี่ประการคือ
๑) เป็นคนมีคุณภาพ
๒) เป็นคนมีคุณธรรม
๓) เป็นคนมีความสุข
๔) เป็นคนที่ใส่ใจในสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ
         สำหรับลักษณะคุณภาพและคุณธรรม ได้กล่าวไว้ แล้วในตอนที่พูดถึงเป้าหมายการพัฒนาคน จึงจะ ไม่กล่าวอีก ส่วนลักษณะที่สามคนมีความสุข และลักษณะ ที่สี่ คนเอาใจใส่สิ่งแวดล้อมก็ได้กล่าวไว้แล้วโดยสังเขป เมื่อกล่าวถึงครอบครัว/ชุมชนพัฒนา จึงไม่จำเป็นต้อง กล่าวซ้ำอีกเช่นเดียวกัน แต่เพื่อให้เห็นภาพแยกต่างหาก จากหัวข้ออื่น จะขอแสดงลักษณะของคนพัฒนาไว้ดังนี้
๑) คนพัฒนาจะต้องเป็นคนมีความสุข คือ ความสะดวกสบายกาย ปลอดโปร่งโล่งใจในการดำเนินชีวิต ความสุขกาย สบายใจนี้จะต้องเป็นผลมาจาก

๒) คนพัฒนาเป็นคนมีสุขภาพ นั่นคือ เป็นผู้มีความรู้ความชำนาญในศาสตร์สามสาขา มนุษย์ศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ธรรมชาติ และสังคมศาสตร์ ในระดับเพียงพอแก่การดำรงชีวิต

๓) คนพัฒนาเป็นคนมีคุณธรรม คือการเป็นคนดี ทำดี พูดดี และคิดดี เป็นประโยชน์ต่อทั้งตนเองและผู้อื่น คนดี เป็นคนที่ประกอบอาชีพสุจริต ขยันขันแข็ง ประหยัด รู้จักพอ ซื่อสัตย์และใช้ปัญญาในการประกอบอาชีพและ ดำรงชีวิต

๔) คนพัฒนาเป็นคนใส่ใจสิ่งแวดล้อม หมายความว่า รู้จักใช้ประโยชน์จากสิ่งแวดล้อมธรรมชาติทรัพยากร ธรรม ชาติ ดิน น้ำ ป่า เขา สัตว์ โดยรักษาสมดุลของระบบนิเวศไว้ (ecological system) คงความหลากหลาย ทางชีวภาพเอาไว้ตลอดไป (bio diversity) จึงเห็นได้ว่า ลักษณะคนพัฒนาทั้งสี่ ประการเกี่ยวเนื่องผูกพันกันอยู่ นอกจากนั้นลักษณะเหล่านี้ยังผูกพัน ไปถึงครอบครัวและชุมชนพัฒนาอีกด้วย

มนุษย์ ๔ มิติกับ ๓ ศาสตร์
          ในเชิงวิชาการคนพัฒนาที่มีลักษณะสี่ประการดังกล่าวแล้ว มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับ ศาสตร์สาม สาขาอยู่มาก กล่าวได้โดยรวมว่า ลักษณะสี่ประการของคนพัฒนารวมอยู่ในสามศาสตร์ – มนุษยศาสตร์ วิทยาศาสตร์ธรรมชาติ และสังคมศาสตร์นั่นเอง ดังจะกล่าวโดยสังเขป

ก. ความสุขกับ ๓ ศาสตร์ ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับความสุขของมนุษย์คือ มนุษยศาสตร์ สาขาเฉพาะใน มนุษยศาสตร์ คือ ศาสนา ซึ่งเป็นสาขาวิชาว่าด้วยศาสนาโดยทั่วไป คำอธิบายเรื่องความสุข ที่ใช้ในหนังสือนี้มาจาก พุทธศาสนา ลักษณะคนมีความสุขจึง

ข. คุณธรรมกับ ๓ ศาสตร์ ในทำนองเดียวกัน ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับความมีคุณธรรมของมนุษย์ก็คือ มนุษย์ศาสตร์ โดยเฉพาะศาสนา และทำนองเดียวกับความสุขที่กล่าวมา คุณธรรมยังเกี่ยวข้องกับสาขาอื่นใน มนุษยศาสตร์ด้วย เช่น ปรัชญาศิลปะภาษา อารยธรรม เป็นต้น แต่ศาสนาจะเกี่ยวข้องโดยตรงกับคุณธรรม คุณธรรม ที่เพ่งเล็ง อยู่ในหนังสือนี้มาจากคำสอนของพุทธศาสนา เนื่องจากผู้เขียนมีความรู้และปฏิบัติศาสนานี้ และก็เชื่อว่า ศาสนาอื่น ก็สอนคุณธรรมด้วยแน่นอน
ค. คุณภาพกับ ๓ ศาสตร์ เรื่อง ของคุณภาพเป็นเรื่องของวิชาชีพเป็นส่วนใหญ่ ดังนั้น จึงสัมพันธ์กับทั้ง ๓ ศาสตร์ คือ มนุษยศาสตร์ เช่น ความรู้ความชำนาญในวิชาปรัชญา ศาสนา ภาษาศาสตร์ (นักเขียน นักประพันธ์ ครู ภาษา....) ศิลปะ (ศิลปินสาขาต่าง ๆ) วิทยาศาสตร์ธรรมชาติ อาทิ นักวิทยาศาสตร์สาขาต่าง ๆ (เคมี ชีวะ ฟิสิกส์ แพทย์ วิศวกร เภสัชกร พยาบาล นักสาธารณสุข) และสังคมศาสตร์ อาทิ นักรัฐศาสตร์ นักปกครอง นักบริหารด้านต่าง ๆ นักเศรษฐศาสตร์สาขาต่าง ๆ นักจิตวิทยา ครูแนะแนว จิตแพทย์ นักมานุษยวิทยา และสังคมวิทยา รวมทั้ง นักภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ด้วยวิชาที่อาจจัดเข้ากลุ่มพวก เช่น คณิตศาสตร์ คอมพิวเตอร์ นักสิ่งแวดล้อมก็สามารถ รวมอยู่ใน ๓ ศาสตร์นี้

ง. สิ่งแวดล้อมกับ ๓ ศาสตร์ ดังได้กล่าวพาดพิงถึงมาแล้ว เรื่องของสิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องเกี่ยวข้อง โดยตรงกับวิทยา ศาสตร์ธรรมชาติ แต่อาจเป็นนักวิทยาศาสตร์หลายสาขา เช่น เป็นนักชีววิทยา เป็นวิศวกร เป็น นักเคมี หรือแม้แต่นักฟิสิกส์ แพทย์ เป็นต้น แต่บางสิ่งแวดล้อมที่ได้รับการค้นคว้าโดยตรงก็มี บุคคลเหล่านี้อาจมี พื้นทางภูมิศาสตร์ และสังคมศาสตร์สาขาอื่นด้วยก็ได้
        ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ ต้องการเน้นย้ำว่า ลักษณะคนพัฒนาเกี่ยวกับศาสตร์สามสาขาและ ๓ ศาสตร์ นี่เองเป็น รากฐานที่มาของลักษณะสี่ประการนั้น ความรู้ ๓ ศาสตร์จึงเป็นสิ่งจำ เป็นของนักพัฒนาและคน พัฒนา เขาจะต้อง ได้รับการศึกษา ๓ ศาสตร์นั้นอย่างเหมาะสม จะมีความรู้แต่เพียงด้านใดด้าน หนึ่งเท่านั้นหา เพียงพอไม่ ทุกคนควร มีความรู้ ๓ ศาสตร์อย่างสมดุล สังคมจึงจะพัฒนาและใช้ปัญญาหรือมีปัญหาน้อยลง

สรุป
     การพัฒนาคนเป็นเป้าหมายหนึ่งในห้าของการพัฒนาสังคมแต่จะต้องถือว่าเป็นส่วนสำคัญ หรือ หัวใจของการพัฒนาสังคมทีเดียว เพราะหากพัฒนาคนล้มเหลว เป้าหมายอื่นก็ ไม่อาจสำเร็จได้ การพัฒนาคนมี เป้าหมายให้ คนมีความสุขจากการมีคุณภาพ คุณธรรมและใส่ใจสิ่งแวดล้อม ซึ่งสิ่งเหล่านี้มอง ในแง่วิชาการอยู่ใน ๓ ศาสตร์ นักพัฒนาจึงต้องมีความรู้ความชำนาญในศาสตร์เหล่านี้พอประมาณ แล้วถ่ายทอดหรือร่วมกันกับประชาชน และ ผู้อื่นในกระบวนการพัฒนาก่อให้เกิดลักษณะคนพัฒนาขึ้น ทำเช่นนี้จึง จะถือได้ว่าบรรลุเป้าหมายของการ พัฒนาคนที่สมบูรณ์