วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จ.ชลบุรี

สารช่วยทางเภสัชกรรม

การผลิตยาจากสมุนไพร

ความคงตัวของยา

การพัฒนาสูตรตำรับ

กลับไปหน้าหลัก

ความสำคัญของ GMP ในการผลิตยาและการพัฒนาระบบการผลิต

ความสำคัญของ GMP ในกระบวนการผลิต
1. ความเป็นมาของ GMP
2. ความหมายของ GMP
3. ประโยชน์ของ GMP
4. GMP version 2000
- เกณฑ์การตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน
-ข้อกำหนดในการตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน

การพัฒนาระบบการผลิต
1. ระบบการผลิตยา
1.1 ทฤษฎีระบบ (system Theory)
1.1.1 input : ปัจจัยการผลิต
1.1.2 process : กระบวนการผลิต
1.1.3 output : ผลผลิต
-แนวคิดเรื่องคุณภาพ: inspection ,QC และ QA
1.2 การผลิตยาในระดับอุตสาหกรรม
2. การพัฒนาการผลิต
2.1 พัฒนาโดยใช้แนวทาง GMP (เน้นพัฒนาด้านคุณภาพ)
2.2 พัฒนาโดยใช้แนวทาง Productivity (เน้นพัฒนาด้านปริมาณต้นทุน)

ความเป็นมาของ GMP
-ประเทศไทยเริ่มทำการยกร่าง GMP ฉบับแรกโดยอาศัย GMP ของ WHO เผยแพร่ครั้งแรก ปี 2521
-ปรับปรุงแก้ไขครั้งแรกโดยอาศัยแนวทาง ASEAN GMP
-ประกาศใช้วันที่ 10 มีนาคม 2530
-ให้ GMP Certificate ครั้งแรก ปี 2531
-ปัจจุบันมี GMP version 2000 ซึ่งจะประกาศใช้เป็นกฎกระทรวงในอนาคตอันใกล้นี้

ความหมายของ GMP
เป็นแนวทางปฏิบัติในการผลิตยา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของระบบประกันคุณภาพยา เพื่อให้มั่นใจว่ายาที่ผลิตมีคุณภาพ ประสิทธิภาพ และความปลอดภัย ตรงตามคุณภาพมาตรฐานที่กำหนดและสมำเสมอในทุก ๆ รุ่นที่มีการผลิต

ประโยชน์ของ GMP
-ผู้ป่วยมีความมั่นใจว่าได้รับยาที่มีคุณภาพ รักษาโรคได้
-ลดข้อผิดพลาด ขจัดมิให้เกิดปัญหาซ้ำซ้อน
-เป็นการส่งเสริมการส่งออกยาไปต่างประเทศ
-ในระยะยาวเป็นการลดต้นทุน

GMP version 2000
เนื้อหาของ GMP version 2000 ประกอบด้วย
-คำนำ
-เกณฑ์การตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน
-ข้อกำหนดในการผลิตยาบางกลุ่ม ( 5 ข้อ ได้แก่ ข้อกำหนดยากลุ่ม penicillin , ยาปราศจากเชื้อ, cytotoxic, AZT และ cephalosporins
-ข้อกำหนดในการตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน (11 หมวด)

เกณฑ์การตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน
1. เกณฑ์การให้คะแนน
2. การคำนวนค่าคะแนนเฉลี่ยแต่ละหมวด
3. เงื่อนไขในการพิจารณาออกหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตยา
4. ประเภทหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตยา

1. เกณฑ์การให้คะแนน
0 หมายถึง ไม่ผ่านการประเมิน (เป็นข้อบกพร่องวิกฤต)
1 หมายถึง ต้องแก้ไข(เป็นข้อบกพร่องที่รุนแรง)
2 หมายถึง พอใช้(เป็นข้อบกพร่องที่เล็กน้อย)
3 หมายถึง ปฏิบัติได้ดีพอสมควร
4 หมายถึง ปฏิบัติได้ดีถูกต้องครบถ้วน
N/A หมายถึง ไม่มีการประเมินในหัวข้อดังกล่าว

2. การคำนวนค่าคะแนนเฉลี่ยในแต่ละหมวด
คะแนนเฉลี่ยแต่ละหมวด = Ax4 + Bx3 + Cx2 + Dx1 + Fx0
A + B + C + D + F

A : จำนวนข้อที่ได้คะแนนเป็นที่ 4
B : จำนวนข้อที่ได้คะแนนเป็นที่ 3
C : จำนวนข้อที่ได้คะแนนเป็นที่ 2
D : จำนวนข้อที่ได้คะแนนเป็นที่ 1
F : จำนวนข้อที่ได้คะแนนเป็นที่ 0
เช่น หมวดยาเม็ด A = 3 ข้อ, B = 5 ข้อ, C =2 ข้อ, D = 1 ข้อ, F = 0 ข้อ
คะแนนเฉลี่ยหมวดยาเม็ด = (3x4) + (5x3) + (2x2) + (1x1) + (0x0) = 2.9
3+5+2+1+0

3. เงื่อนไขในการพิจารณาออกหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตยา
1. หมวดทั่วไปและหมวดควบคุมคุณภาพ : เป็นหมวดภาคบังคับ
- ถ้า 2 หมวดนี้ไม่ผ่าน ถือว่าสถานที่ผลิตยาไม่สามารถขอหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตยา (GMP certification)
2. หมวดที่ทำการผลิต : ยาผง ยาแคปซูล ยาน้ำ ยาขี้ผึ้งและครีม ยาสูดดม ยาเหน็บ พลาสเตอร์ยา และยาปราศจากเชื้อ
-เกณฑ์การผ่านคือ คะแนนไม่ต่ำกว่า 2 และไม่มีข้อใดได้คะแนนเป็น 0

4. ประเภทหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตยา
แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ
1. หนังสือรับรองอายุ 1 ปี : คะแนนมากกว่า 2 แต่ไม่ถึง 3
2. หนังสือรับรองอายุ 2 ปี : คะแนนเท่ากับหรือมากกว่า 3
(โดยคิดจากคะแนนเฉลี่ยของโรงงาน)
คะแนนเฉลี่ยโรงงาน = ผลรวมคะแนนเฉลี่ยหมวดที่ผ่านการประเมิน
จำนวนหมวดที่ผ่านการประเมิน

GMP version 2000
ข้อกำหนดในการตรวจประเมินสถานที่ผลิตยาแผนปัจจุบัน
แบ่งเป็น 11 หมวด ได้แก่
*หมวดทั่วไป (13 ข้อ)
*หมวดการผลิตยาสูดดม
*หมวดการผลิตยาผง
*หมวดการผลิตยาเหน็บ
*หมวดการผลิตยาเม็ด
*หมวดการผลิตพลาสเตอร์ยา
*หมวดการผลิตยาแคปซูล
*หมวดการผลิตยาปราศจากเชื้อ
*หมวดการผลิตยาน้ำ
*หมวดการควบคุมคุณภาพ
*หมวดการผลิตขี้ผึ้งและครีม

หมวดทั่วไป 13 ข้อ ประกอบด้วย
1. บุคลากร
2. อาคารสถานที่
3. สถานที่เก็บยาและวัสดุอื่น
4. ระบบน้ำที่ใช้สำหรับสถานที่ผลิตยา
5. วัตถุดิบ วัสดุสำหรับการบรรจุและวัสดุอื่น ๆ
6. ยาสำเร็จรูป
7. ระบบป้องกันอัคคีภัย
8. ระบบจัดการเกี่ยวกับวัตถุดิบ
9. การจัดการด้านเอกสาร
10. การตรวจสอบตนเอง
11. การเรียกเก็บยาคืน
12. การดำเนินการเกี่ยวกับยาคืน
13. การดำเนินการเกี่ยวกับข้อร้องเรียน

1. บุคลากร
1.1 จำนวนและคุณสมบัติ : มีพื้นฐานการศึกษาที่เหมาะสม ประสบการณ์
1.2 ฝ่ายผลิตและฝ่ายควบคุมคุณภาพ/ฝ่ายประกันคุณภาพ
1.3 การฝึกอบรมบุคลากร
1.4 การควบคุมดูแลบุคลากรหรือคณะบุคคลที่เข้าสู่บริเวณผลิตยา
1.5 สุขอนามัย : สะอาด สุขภาพดี(ตรวจสุขภาพอย่างน้อย ปีละครั้ง) ไม่รับประทานและเก็บอาหารของขบเคี้ยว เครื่องดื่ม สูบบุหรี่ และยารักษาโรคประจำตัว
1.6เครื่องแต่งกายพนักงานทั่วไป

2. อาคารสถานที่ผลิต
2.1 ทำเลที่ตั้ง การออกแบบ และโครงสร้าง
2.2 ระบบอากาศ
2.3 การป้องกันและกำจัดฝุ่นละออง
2.4 การป้องกันและดักจับสัตว์ / แมลง
2.5 ความสะอาดและความเป็นระเบียบ
2.6 ระบบการกำจัดของเสีย
2.7 สถานที่เปลี่ยนเสื้อผ้า
2.8 ห้องน้ำห้องส้วม
2.9 ห้องชั่งยา
2.10 อุปกรณ์ชั่งยา

3. สถานที่เก็บยาและวัสดุอื่น ๆ
3.1 สถานที่เก็บวัตถุดิบ
3.2 สถานที่เก็บวัสดุการบรรจุ
3.3 สถานที่เก็บยาสำเร็จรูป
3.4 สถานที่เฉพาะเก็บวัตถุไวไฟ วัตถุระเบิดง่าย วัตถุที่มีพิษร้ายแรง วัตถุออกฤทธิ์และยาเสพติดให้โทษ
3.5 สถานที่เฉพาะสำหรับยาที่เรียกคืน ยาที่ส่งคืน วัตถุดิบ ผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐาน
3.6 สถานที่หรือบริเวณเฉพาะสำหรับสุ่มตัวอย่างวัตถุดิบ
เนื้อหาโดยสรุป
-เนื้อหาเพียงพอ แยกเก็บเป็นสัดส่วน เป็นระเบียบ
-มีการควบคุมอุณหภูมิ / ความชื้นตามความจำเป็น
-จัดทำบัญชีรายการวัตถุดิบ / วัสดุการบรรจุ / ยาสำเร็จรูป
-สถานที่เก็บวัตถุไวไฟ วัตถุที่ระเบิดง่าย วัตถุร้ายแรง วัตถุออกฤทธิ์ ยาที่เรียกคืน วัตถุดิบที่ไม่ได้ใช้มีสถานที่แข็งแรงปลอดภัย

4. ระบบน้ำที่ใช้สำหรับสถานที่ผลิตยา
4.1 การออกแบบและติดตั้ง : มีระบบการ Treat น้ำที่เหมาะสม
4.2 การใช้ การบำรุงรักษาและการตรวจสอบ : มีการฆ่าเชื้อในระบบการ Treat น้ำเป็นระยะ ๆ

5. วัตถุดิบ วัสดุสำหรับการบรรจุและวัสดุอื่น ๆ
5.1 วัตถุดิบ
5.1.1 การตรวจรับวัตถุดิบ
5.1.2 การควบคุมวัตถุดิบ
5.1.3 การชั่งวัตถุดิบ
5.2 วัสดุการบรรจุ
5.2.1 การตรวจรับวัสดุการบรรจุ
5.2.2 การควบคุมวัสดุการบรรจุ
5.2.3 ห้อง / สถานที่พิมพ์ฉลาก
5.2.4 การพิมพ์ฉลาก

6. ยาสำเร็จรูป
6.1การควบคุมยาสำเร็จรูป/การจัดเก็บและการจัดส่ง
- มี SOP การกักกันและการปล่อยผ่าน
- มีระบบการเบิกจ่ายแบบ FIFO
- มีระบบสามารถสืบย้อนกลับได้

7. ระบบป้องกันอัคคีภัย
7.1 มีระบบป้องกันอัคคีภัยที่มีประสิทธิภาพ
- จุดที่มีความเสี่ยงต้องจัดให้มีเครื่องดับเพลิง
- ตรวจสอบอุปกรณ์ทุกปี

8. ระบบจัดการเกี่ยวกับวัตถุดิบ วัสดุสำหรับการบรรจุ และยาที่ไม่ได้มาตรฐาน หรือที่ไม่ประสงค์จะใช้แล้ว
- มี SOP และการควบคุมรายการชนิดและจำนวน
- ติดฉลากชัดเจน มีการป้องกันการสูญหาย หรือการนำไปใช้
- การดำเนินการใด ๆ ต้องได้รับการอนุมัติหรือบันทึก

9. การจัดการด้านเอกสาร
9.1 การอนุมัติใช้เอกสาร
- มี SOP กำหนดขั้นตอน อำนาจหน้าที่ในการอนุมัติ เปลี่ยนแปลง ทบทวน ยกเลิกและแจกจ่าย
- มีบัญชีการควบคุมสถานะของเอกสารที่ใช้
- เอกสารปัจจุบันเท่านั้นที่อยู่หน้างาน
9.2 การบันทึกข้อมูล / การจัดเก็บข้มูล
- เขียนด้วยหมึกถาวรและชัดเจน แก้ไขเอกสารใช้ขีดฆ่าข้อความเดิมพร้อมเซ็นชื่อ ห้ามบันทึกข้อมูลเศษกระดาษ

10. การตรจสอบตนเอง
10.1 SOP ทีมงานและแผนการตรวจสอบตนเอง
10.2 การดำเนินการตรวจสอบตนเอง
- ทำรายงานการตรวจสอบตนเองประกอบด้วยผลการตรวจสอบ ประเมิน/ สรุปผล คำแนะนำเพื่อแก้ไขและกำหนดระยะเวลา
10.3 การแก้ไขข้อบกพร่องและติดตามผล

11. การเรียกเก็บยาคืน
11.1 มีการจัดทำ SOP การเรียกเก็บยาคืน
- จัดให้มีระบบที่มีประสิทธิภาพและรวดเร็ว
- แยกเก็บยาที่เรียกเก็บยาคืนใว้ในบริเวณเฉพาะ
11.2 มีการบันทึกเกี่ยวกับการเรียกเก็บยาคืน
11.3 มีการประเมินประสิทธิภาพการเรียกเก็บยาคืน

12. การดำเนินการเกี่ยวกับยาคืน
12.1 มีการจัดทำ SOP
12.2 มีการตรวจสอบและและการดำเนินการเกี่ยวกับยาคืน
- แยกเก็บยาใว้ในบริเวณเฉพาะเพื่อรอการตรวจสอบ
- ตรวจสอบสภาพ ประวัติการผลิตเพื่อตัดสินใจ (ทำลาย แก้ไขใหม่ และ/หรือนำไปจำหน่ายต่อไป)
- บันทึกการดำเนินงาน

13. การดำเนินการเกี่ยวกับข้อร้องเรียน
13.1 มีการจัดทำ SOP และบันทึกการดำเนินการกับข้อร้องเรียนต่าง ๆ
13.2 มีการสอบสวนหาสาเหตุและทบทวนหาข้อบกพร่องเพื่อแก้ไข
- สอบสวนข้อเท็จจริง
- ให้ QC ร่วมดำเนินการศึกษาปัญหาต่าง ๆ ถ้าพบขอบกพร่องให้เรียกเก็บยาคืน
- ให้ทบทวนข้อร้องเรียนอย่างสม่ำเสมอ
- บันทึกการดำเนินการ

การพัฒนาระบบการผลิต
1. ระบบการผลิตยา
1.1 ทฤษฎีระบบ (system theory)
1.1.1 input : ปัจจัยการผลิต
1.1.2 process : กระบวนการผลิต
1.1.3 output : ผลผลิต
1.2 การผลิตยาในระดับอุตสาหกรรม
2. การพัฒนาการผลิต
2.1 พัฒนาโดยใช้แนวทาง GMP (เน้นพัฒนาด้านคุณภาพ)
2.2 พัฒนาโดยใช้แนวทาง Productivity (เน้นพัฒนาด้านปริมาณ/ต้นทุน)

1.1 ทฤษฎีระบบ (system theory)
ปัจจัยการผลิต กระบวนการผลิต ผลผลิต
input process output

สามารถนำมาประยุกต์ใช้กับระบบการผลิตได้
สิ่งแวดล้อมจะต้อง เหมาะสม สะอาด เป็นระเบียบ ปลอดภัย

1.1.1 input ได้แก่ 4M
- man (คน) ต้องเพียงพอ เหมาะสม มีความรู้ความชำนาญ เต็มใจที่จะทำงาน
- machine (เครื่องจักร/อุปกรณ์) ต้องเพียงพอเหมาะสม อยู่ในสภาพดี มีการบำรุงรักษา / สอบเทียบ
- material (วัสดุ) ต้องเพียงพอ เหมาะสม มีคุณภาพดี สม่ำเสมอ ราคาเหมาะสม
- method (วิธีการ) ต้องเข้าใจได้ง่าย มีระบบควบคุมที่เหมาะสม
1.1.2 process
ตัวอย่าง Process ในการผลิตยาเม็ด (wet granulation)

ชั่งยา
ผสมแห้ง
ผสมเปียก
แกรนูลเปียก
อบแห้ง
แกรนูลแห้ง
ผสมแห้ง
ตอกเม็ด
เคลื่อบเม็ดยา
บรรจุ

1.1.3 output
ได้ผลิตภัณฑ์ที่ดี มีคุณภาพ ตรงตามความต้องการ

แนวคิดเรื่องคุณภาพ
1. คุณภาพจากการตรวจสอบ
2. การควบคุมคุณภาพ
3. การประกันคุณภาพ

1. คุณภาพจากการตรวจสอบ
เน้นจากการตรวจสอบขั้นสุดท้ายเป็นหลัก
2. การควบคุมคุณภาพ
เน้นที่การตรวจสอบแล้วนำมาวิเคราะห์หาสาเหตุและแก้ไข

ขั้นตอนของการควบคุมคุณภาพ
1. กำหนดมาตรฐาน
2. ตรวจสอบและ/หรือ ทดสอบ ผลการปฎิบัติงาน
3. เปรียบเทียบผลการปฏิบัติงานกับมาตรฐานที่กำหนดใว้ เพื่อค้นหา สิ่งที่ไม่เป็นไปตามข้อกำหนด (ปัญหา)
4. ปฏิบัติการแก้ไขที่สาเหตุของปัญหา

3. การประกันคุณภาพ คือ การกระทำทั้งหลายที่มีการวางแผนไว้ล่วงหน้า และเป็นไปอย่างมีระบบ เพื่อให้ความมั่นใจได้ว่า ผลิตภัณฑ์ หรือ บริการจะสามารถตอบสนองตอบข้อกำหนดด้านคุณภาพได้ตามทีกำหนดไว้

1.2 การผลิตยาในระดับอุตสาหกรรม
- ฝ่ายประกันและควบคุมคุณภาพ ทำการตรวจสอบตั้งแต่ การรับเข้า ระหว่างการผลิต และสินค้าสำเร็จรูป เพื่ออนุมัติให้ใช้งานได้ในแต่ละขั้นตอน
- ฝ่ายคลังสินค้าสำเร็จรูปและจัดส่ง มีหน้าที่จัดเก็บยาให้ถูกต้องเหมาะสมตามหลัก FIFO และจัดส่งยาให้ลูกค้าอย่างถูกต้อง ทันตามกำหนดเวลา
- ฝ่ายวิจัยและพัฒนา ทำหน้าที่วิจัยและพัฒนาสูตรการผลิตยาใหม่ ๆ รวมทั้งการพัฒนาสูตรการผลิตเดิมให้มีประสิทธิภาพดียิ่งขึ้น
- ฝ่ายวิศวกรรม ทำหน้าที่ซ่อมแซม / บำรุงรักษาเครื่องจักรให้อยู่ในสภาพที่ดี พร้อมใช้งาน ดูแลระบบสนับสนุนการผลิตต่าง ๆ เช่นระบบน้ำ ระบบไฟฟ้า เป็นต้น
- ฝ่ายการตลาด
- ฝ่ายบุคคล
- ฝ่ายการเงินและบัญชี

จากเอกสารประกอบการบรรยายของ
ภก. โชคชัย สาสนรักกิจ
ภญ. สุนันทา ชนาเทพาพร