[ Home ] [ Up ] [ Si Rizal at ang Himagsikang Pilipino ] [ Tunay/Bulaan: Ang Diyalektika ni Rizal sa Usapin ng Pagkamakarelihiyon ] [ Retraksyon sa Retraksyon ni Rizal ] [ Si Rizal at ang Dalawang Mukha ng Kabayanihan sa Noli Me Tangere ]Tunay/Bulaan: Ang Diyalektika ni Rizal sa Usapin ng Pagkamakarelihiyon

Up

Tunay/Bulaan: Ang Diyalektika ni Rizal sa Usapin ng Pagkamakarelihiyon

Ni Glenford Leonillo

Ang Muling Pagpasok sa �Bahay ni Kapitan Tiyago�

HINDI kaila sa mga nakabasa na ng Noli Me Tangere na bukod sa matinding pagtuligsa sa praylokrasya, mariin ding tinuligsa ni Rizal ang uri ng pananampalataya na laganap sa mga Pilipino noong kanyang kapanahunan. Kung susundan ang pagsusuri ni Virgilio Almario (2004, sa kanyang papel na pinamagatang �Ang Bahay ni Kapitan Tiyago�[1]) sa karakter/uri ng pananampalataya ni Kapitan Tiyago, si Kapitan Tiyago (kasama ng mga tauhang kung tawagin ni Rizal ay mga �kaluluwang naghihirap�) ay larawan sa uri ng pananampalataya na tinutuligsa ni Rizal. Mapagkakamalan, kung babasahing walang ingat, na ang pagbanggit ni Almario ng �si Kapitan Tiyago bilang larawan� ay nangangahulugang ginawa ni Rizal ang karakter ni Kapitan Tiyago bilang paglalarawan sa uri ng pananampalataya ng mga Pilipino. Ngunit kung susuriing mabuti, hindi representasyon ng pananampalatayang Pilipino ang pananampalataya ni Kapitan Tiyago bagkus ay mas mainam na sabihing kinakatawan nito ang uri ng pananampalatayang tinutuligsa ni Rizal sa kanyang nobela.

Sa pagtalakay ni Almario sa usapin ng relihiyon sa kanyang sanaysay, nabanggit niya ang isang sinulat ni Rizal na pinamagatang �Estado de Religiosidad de los Pueblos en Filipinas�[2]. Idiniin ni Almario na �kung tutuusin, ang buong Noli ay isang disertasyon upang patunayan ni Rizal ang mga asersyon sa �Estado de Religiosidad��. Hindi namamali si Almario sapagkat ang mga panunuligsa ni Rizal sa �Estado de Religiosidad� ay ang panunuligsa ni Pilosopo Tasyo bilang kinasangkapan niya upang maging kritiko sa Noli; at ang paglalarawan ni Rizal sa �kalagayan ng pagkamakarelihiyon� sa kanyang bayan ay mahusay niyang isinabuhay sa paglikha ng mga karakter ng �mga kaluluwang naghihirap�.

Mariin ang pagbibigay-diin ni Rizal sa �Estado de Religiosidad� na ang kanyang tuligsa ukol sa kalagayan ng pagkamakarelihiyon ay tumutukoy sa kalahatan sapagkat siya ay �hindi nagkakasya sa pagsasaysay sa mangisangisang pangyayari� (p 29) upang hindi makapagpasaring kanino man. Samakatuwid, sang-ayon kay Almario, kung ginamit ni Rizal si Kapitan Tiyago bilang larawan, maaring patungkol ang karakter ni Kapitan Tiyago (na kabilang sa mga �kaluluwang naghihirap�) sa laganap na pagkamakarelihiyon na siyang pangunahing punto ng tuligsa ni Rizal at hindi ito nangangahulugang kumakatawan sa pagkamakarelihiyon ng mga mamamayan ng Pilipinas bilang kabuuan sa ispesipikong panahon na pinag-uukulan ng mga akda ni Rizal, dahil bukod kay Tiago ay nilikha niya ang karakter nina Tasyo, Elias, Sisa, Ibarra, Salome atbp bilang kanyang paglalarawan (o mas maigi�y preskripsiyon) ng dalisay at hindi �makalupang� pananampalataya.

Kung bakit pinag-ukulan ng panahon ni Rizal na tuligsahin ang laganap na pagkamakarelihiyon ng kanyang mga kababayan ay siyang pangunahing tatalakayin sa papel na ito.

 

Ang Kontradiksiyong Tunay/Bulaan

MAKIKITA ang diyalektikang pag-iisip ni Rizal sa kanyang pagtalakay ng pagkamakarelihiyon sa Noli at sa �Estado de Religiosidad�. Matingkad ang kanyang pagpapakita ng salungatan na payak sa pilosopiyang Hegelian. Ang ideya ni Rizal ng salungatan sa mga akdang nabanggit ay ang pagpapakita ng isang kamalian upang hikayatin ang malalimang pag-iisip at sa malalimang pag-iisip na ito ay magbubunsod ng kontradiksiyon, na kapag naresolba ito ay magdudulot ng isang pagbabago. Sa kaso ng kalagayang pagkamakarelihiyon, inilatag ni Rizal ang sa tingin niya ay �mali� at tinapatan ng sa tingin niya ay �tama� sa pag-asang mabago ang �mali�. Ngunit mas maiging mapalalim pa ang pag-unawa sa diyalektikang ito at kailangang masapul ang tunay na layunin ni Rizal sa kanyang panunuligsa ng �maling� pananampalataya. Tunghayan ang kanyang sulat kay Felix Resurrection Hidalgo (Berlin, ika-5 ng Marso 1887):

[Sa aking Noli Me Tangere] inalisan ko ng maskara ang pagkukunwari, na nasa ilalim ng balabal ng relihiyon, ay nakakapagparukha at nakapagpapahangal sa atin; ibinukod ko ang tunay na relihiyon sa bulaan, sa mapamahiin, sa relihiyong kumakalakal sa banal na salita upang makahuthit ng salapi at tayo�y manampalataya sa mga mangkukulam, bagay na ikahihiya ng katolisismo kung ito�y malaman niya (sa akin ang mga italics)....

Malinaw para kay Rizal, na ang �bulaang� paniniwala ng kanyang mga kababayan ay siyang �nakapagpapahangal� sa kanila. Samakatuwid, ang paniniwalang ito ay siyang nagbibigay ng kapangyarihan sa praylokrasya at habang nabubulag ang kanyang mga kababayan sa relihiyon na kanilang pinaniniwalaan ay malabong magkaroon ng isang kritikal na pag-unawa sa mga pangyayaring panlipunan at sa halip ay lalong nagagatungan ang kapangyarihan ng mga kapraylehan (i.e. ang kanilang impluwensiya sa pag-iisip ng mga �nananampalataya� sa kanilang relihiyon, ang �relihiyon ng Iglesia�). Ang pagresolba sa salungatang tunay/bulaan (i.e. sa huli ay malalaman ng mga tao na sila ay naging �hangal� sa kanilang pinaniniwalaan at matalos ang �hubad na katotohanan�) ang siyang magiging daan para sa isang kritikal na pag-iisip.

 

Ang Idolohiya ng Bulaang Relihiyon

BUKOD sa pagtukoy ng �bulaang� relihiyon ay tinalunton ni Rizal sa �Estado de Religiosidad� kung bakit nalugmok ang kanyang mga kababayan sa paniniwala sa isang �bulaang� relihiyon. Bagaman walang tuwirang pagpapaliwanag si Rizal tungkol sa kung papaano nakapangyayari ang idolohiya, matingkad ito sa kanyang pagtalakay. Sa katunayan, ipinapaliwanag ni Rizal sa �Estado de Religiosidad� kung papaano napapaniwala (sa pamamagitan ng pagpapalaganap ng idolohiya ng simbahan) ang kanyang mga kababayan sa �bulaang� relihiyon.

Sinasabi ni Rizal na nag-iisip at naniniwala ang mga tao batay sa kung ano ang kanilang nakagisnan, kumbaga, naka-frame ang paraan ng pag-iisip ng mga tao, batay sa kung ano ang itinuturo sa kanila ng lipunan (ideyang Post-structuralist). Ang dominanteng moda ng pag-iisip ay nariyan na (i.e. pre-existing) bago pa man isilang ang isang nilalang at maituturo na lamang sa kanya ito. Tandaan, na kabilang sa dominanteng moda ng pag-iisip ang idolohiyang itinuturo ng relihiyon. Sa konsepto ni Rizal ng internalisasyon ng realidad, sinabi niya, na ang realidad ng mga tao ay nalilikha �sang-ayon sa sinasabi o itinuturo sa kanila noong kanilang kamusmusan ng mga magulang nila o mga guro alinsunod sa mga naririnig nila sa mga sermon, na sa isang pagkakataon ay naging paksa ang Diyos, kung di man, ang mga birhen at mga santo; sang-ayon sa mga nabasa nila sa mga aklat, gaya ng pasyon, katesismo at iba pa.... (p 32-33).� Ang mga pre-existing na mga paniniwalang ito ay siyang nagtuturo (o kaya ay nagdidikta) kung papaano kumilos at mag-isip ang mga tao. Dahil dito, iisipin ng mga tao na ang lahat ng mga pangyayari sa kanilang lipunan ay natural, na siyang nagbubunsod ng pagkabulag nila sa realidad (isa sa mga konsepsiyon ng Marx ng idolohiya na makikita rin sa ideyang Western Marxism) na siyang pumipilay sa kritikal na pag-iisip sa pamamagitan ng pagtugaygay sa mga kontradiksiyon. Sa halip ay muling nalilikha ang idolohiya (reproduction of the dominant ideology) nang hindi namamalayan ng mga tao (i.e. dahil sa subhektibong pagsunod sa mga iniuutos ng relihiyon na kanilang pinaniniwalaan ay napapagtibay ang istrukturang idolohikal ng relihiyon na siya rin namang nagpapasunod sa kanila, katulad ng ideya ng Structutralist Marxism).

Sa pagtalakay nito, bumalik si Rizal sa usapin ng edukasyon, dahil para sa kanya, hindi nakapagsusuri ang mga tao sa isang �bayang kapos at may kasiraan ang pinag-aralan [at] walang pagkakilala ni wastong kaalaman sa kanyang relihiyon (p 38).� Dahil kung susundan ang pre-existing na karakter ng idolohiya, ang isang may kasiraan sa pinag-aralan ay �humahatol, gaya ng sukat asahan, sa mga bagay bagay sang-ayon sa kanyang napag-aralan at kakayahan; madalas na nadaraya ng paimbabaw [na relihiyon, i.e. relihiyon na itinuturo ng Iglesia, ng mga fraile] (p 38).�

 

Ang False Consciousness at Problemang Moral

MANGYARI PA, na halos sinasabi ni Rizal na nabihag ang mga tao sa idolohiya ng kanilang relihiyon at nananatili silang walang malay sa kabulaanan nito na siyang �nagpaparukha� sa kanila. Kung si Marx ang magsasalita, sasabihin niyang bahagi ito ng false consciousness. Ginamit pa ni Rizal ang salitang �kamangmangan�[3] (p 29) para ilarawan ang kawalang-malay na ito. Dahil sa kamangmangang ito ay nagagatungan ang kapangyarihan ng mga kapraylehan (i.e. para sumunod ang lahat sa ilalim ng kanilang kapangyarihan ng malugod). Sa salita ng mga post-structuralist, �they live in the delusion that they are free autonomous beings because they are not aware of the extent to which they have been shaped by detailed, intricate and elaborate mechanisms of power (Cuff et.al., 1998, p 270).�

Para kay Rizal, malaki ang nagagawa ng problemang moral ng mga tao sa pananatili ng kanilang �kamangmangan�. Sa pagpapatuloy ng kanyang mga asersyon sa �Estado de Religiosidad�, sinasabi ni Rizal na nagkakaroon ng problema sa kalagayang moral sapagkat ang sinusunod na relihiyon ng mga tao ay hindi nakakapagpabuti sa kanila (i.e. ginagawa silang egoistic, hindi iniisip ang kapakanan ng kanilang kapwa). Iniisip nila na sa kanilang paggawa ng masama sa kanilang mga kapwa, madali silang mapapatawad sa pamamagitan ng �panunuhol� sa mga santo at santa pati na rin ang pagpapatawad sa mga kumpisalan. Ang �kapangyarihan� ng mga prayle (i.e. tagapamagitan sila sa Diyos at may kakayahang mag-endorso ng kapatawaran) ay nagiging daan para makapagpasunod sila ng mga tao. Sa �kamangmangan� na ito, �ang anyong panlabas ng relihiyon [o ang itinuturo ng Iglesia, ay] naglalayo sa kanila ng pagsiyasat sa mga katangiang panloob [ibig sabihin, ang pagsalungat sa mga maling turo] (p 30).� Samakatwid, para kay Rizal, ang diyalektika tungo sa pagkamulat sa realidad (i.e. pagiging malaya sa kapangyarihan ng kapraylehan) ay magsisimula sa usaping moral.

Tunay nga, na taglay ng karakter ni Kapitan Tiyago ang uri ng pananamplataya na tinutuligsa ni Rizal. Si Kapitan Tiyago, bilang isang rasyunal (o praktikal) na deboto, ay sumasamba para sa �malaking pakinabang� (ayon kay Almario). Hindi lamang si Kapitan Tiyago ang nilikha ni Rizal para pag-ibayuhin pa ang kanyang patutsada. Nilikha niya ang mga karakter ng mga �naliligaw na kaluluwa� tulad nina Hermana Rufa, Manang Juana atbp na matapos mang-api sa mga kapuwa ay maghahandog ng mga indulhensiya para sa kanilang kapatawaran. Inisa-isa ni Rizal ang mga kanpintasan ng mga kaluluwang ito sa �Estado de Religiosidad� (p 35, 41): ang praktikalidad sa pagtuturing ng mga tao sa mga santo bilang nakalaan sa kanilang espesipikong pangangailangan (i.e. si San Antonio de Padua bilang pinataki ng mga ninakaw o kaya si San Pascual Baylon bilang pintakasi para maalis ang pagkabaog, atbp); ang pagkukunwaring naiintindihan ang mga dinarasal na wikang Latin habang nag-aantok at nagyuyukayok (pagkawala ng kahulugan); at pag-uukol ng mas maraming kandila sa santong mas mapaghimala (paghahanap ng malaking pakinabang). Salungat sa mga katangiang ito ay si Tasyo na nilikha ni Rizal upang maging kritiko, at dahil dito ay nagiging matingkad ang kontradiksiyon. Sa pamamagitan ni Tasyo ay nailatag ni Rizal ang kanyang konsepsiyon ng �tunay� mula sa �bulaang� relihiyon. Ang pagkakatuklas ng isang �tunay� na relihiyon ay magpapalaya sa mga tao mula sa kanilang �pagpapakahangal� at siya ring magbibigay-daan upang tumaliwas sila sa kapangyarihan ng praylokrasya/awtoridad ng simbahan. Kapag hindi umabot sa matagumpay na pagkilala sa tunay/bulaan na relihiyon, walang magbabago at hindi makakamit ang kamalayan sa realidad.

 

Ang Pagkakabihag sa Idolohiya ng Relihiyon

BUKOD sa pagpapaliwag ni Rizal sa proseso kung papaano naipapalaganap ang idolohiya ng relihiyon, pinagtuunan din ng pansin si Rizal sa �Estado de Religiosidad� kung papaano nakakapagpasunod ang idolohiya na ito at kung papaano nito nagagawang lehitimo at pinapagtibay ang kapangyarihan ng kapraylehan para magpasunod (i.e. pag-ibayuhin ang kanilang kapangyarihan, awtoridad at dominasyon). Kahit na may dominasyon, walang umaangal sapagkat nakikita ang dominasyon bilang lehitimo, katulad ng nosyon ni Weber ng charismatic authority.  Sa madaling salita, sila�y nabihag ng idolohiya ng relihiyon � ang pagtinging bahagi ang lahat ng natural na kaayusan na siyang nagpaparalisa ng kanilang mga kakayahan na maging kritikal.

Ang idolohiya ng relihiyon na inilalarawan ni Rizal ay parang tali na nagpapagalaw sa mga puppet (sa mga tao) para sila ay sumunod sa ninanais ng may kapangyarihan na katulad sa nosyon ni Louis Althusser ng �the puppet theatre� (Craib, 1997, p 171). Napapanatili ang kapangyarihan na magpasunod sa mga �mangmang� dahil sa nilikhang diskurso ng relihiyon. Ang mga diskurso, para kay Michel Foucault ay �ways of speaking/writing and operate according to rules and these rules articulate with socio-historical arrangements and circumstances (Cuff et. al. 1998, p 261).� Ibig sabihin, sa loob ng isang diskurso, nagkakaroon ng regulasyon kung sino ang kikilalaning nasa awtoridad at may kapangyarihan, katulad ng pagkakaroon ng mga regulasyon tungkol sa mga �katanggap-tanggap�. Halimbawa, sa diskurso ng relihiyon ng Iglesia, ang mga prayle lamang ang nakakapagsalba ng kaluluwa sa mga apoy ng impiyerno kaya sila lamang ang may karapatan para makinig ng mga kasalanan, magpatawad, mapakinggan at kailangan silang igalang (i.e. humalik sa kanilang mga kamay). Samakatuwid, ibabatay ng mga tao ang kanilang mga kilos batay sa namamayaning diskurso katulad ng pagbibigay depinisyon ng simbahan tungkol sa �tamang paraan ng pagpapakabuti�:

ang mga walang-tigil na pag-aayuno, ang mga pangungumpisal o ang pagsapi sa isa o maraming kapatiran ay siyang mga gawaing nakaugaliang ipalagay na karapat-dapat sa buhay kaysa pagpapakasakit ... sa kapwa.... Ang pagkain ng lamang-kati sa mga araw ng pangilin ay itinuturing na kasalanan... kaysa [pag]pinsala sa iba... (p 39).

Bahagi rin ng diskurso sa relihiyon ng Iglesia ang demakasyon ng isang mabuti at masamang Kristiyano:

walang magsasabing kayo ay masamang Kristiyano habang kayo�y nakikinig sa mga misa, nangungumpisal, nakikinabang at dumadalo sa lahat ng prusisyon, nagdarasal sa buong maghapon at nag-aayuno sa lahat ng araw na itinakda ng talaarawan (p 37).

Ang pagsunod sa mga bagay na ito na itinakda ng diskurso ay siyang nagpapatibay sa namamayaning kapangyarihan ng kapraylehan. Ang pagtaliwas sa itinakda ng diskurso ay �tatawaging erehe o kung hindi man gayon kabigat ay kahit na masamang Kristiyano (p 35).�

Ang pagkilos sang-ayon sa diskurso ng relihiyon (na tinutuligsa ni Rizal) ay maipapaliwanag sa nosyon ni Foucault ng power/knowledge. Binibigyan ng regulasyon ng power kung papaano iintindihin ng mga tao ang kanilang mga kilos (i.e. ang kusang pagsunod sa mga preskripsiyon ng Iglesia/kapreylehan upang maisalba ang kaluluwa na resulta na rin ng regulasyon sa diskurso). Ang pagkilos sang-ayon sa diskurso ay muling lumilikha ng power. Ang knowledge na nalikha sa pamamagitan ng diskurso ay siyang nagpapamangmang sa mga tao. Ang knowledge kasama ang operasyon ng power ay naisanib na sa internal na organisasyon ng kanilang pang-araw araw na buhay at ginagamit upang intindihin ito. Isang uri ng knowledge (na may taglay na power) ay ang �pagtitiwala sa kahiwagaan�:

Kapag ang pangangatwiran niya�y nakatagpo ng isang balakid o isang naakit sa nararapat na mangyari na hindi niya nasang-ayunan, hindi dahil dito�y naghahagilap siya ng isang kuro-kurong makapagpapaliwanag niyaon, ni hindi niya tinatalikdan ang inaakala niyang isang kabalighuan, bagkus pa nga�y nilulunod niya ang kanyang pag-aalinlangan o pagtutol sa apoy ng kanyang pananalig sa dahilang pagtitiwala sa kahiwagaan (p 33-34)

Dahil sa pagtitiwala sa kahiwagaan, �tinatanggap nila ang malalim na hiwagang ito, karaniwang lumuluhod pa sila sa halip na magsiyasat, mag-usisa (p 35).� Ang pagkilos alinsunod sa diskurso ng relihiyon ay larawan ng kusang pagsunod o ang pagpapasunod na hindi ginagamitan ng lakas o puwersa. Dahil nakapaloob ang power/knowledge sa internal na organisasyon ng buhay ng mga tao, awtomatiko silang sumusunod sanhi ng kanilang paniniwala na mayroong karampatang parusa ang pagsuway (na sa totoo�y wala naman) o kaya ay lagi silang nababantayan sa kanilang pagsuway (i.e. nasa naturalesa na nila na kasalanang mortal ang pagsuway). Kung tutuusin, isa itong uri ng panopticism. Ang repruduksiyon ng istrukturang ito ay nagmumula sa walang kamalayang pagsunod sa mga subhektibong kilos na patungo sa pagsunod sa diskurso ng relihiyon. Muli, kung ganito ang nangyayari ay mahihirapang matanto ang kontradiksiyon ng tunay/bulaan na relihiyon.

 

Ang Pagtatalop sa �Maskara� ng Relihiyon

MARAHIL, batid ni Rizal na ang mga kagampanan ng mga diskurso at laganap na idolohiya ng relihiyon ang siyang humahadlang sa pagkamulat ng kanyang mga kababayan (i.e. ang pagkadiskubre ng isang tunay na relihiyon) at nagpapanatili ng gahum (hegemony, social power) sa kapraylehan. Kung papansinin, ang isang tema ng talakay ni Rizal sa Noli at sa �Estado de Religiosidad� ay upang ilantad ang idolohikal na pundasyon ng relihiyon at mga hindi napapansing realidad (taken for granted realities) ukol dito na siyang �nagpaparukha� sa mga nagpapaniwala. Ang pagsambulat sa diskurso ng relihiyon ay malinaw na isa sa tunguhin ng diyalektika ni Rizal, i.e. ang salungatan ng tunay/bulaan na relihiyon, dahil kung mababatid ng mga nananampalataya sa bulaang relihiyon ang mga pundasyon na kanilang pinaniniwalaan, magiging daan ito ng kanilang pagkamulat.

Sa ganitong layunin, maihahalintulad si Rizal sa mga Marxista ng Frankfurt School na nagsasabing �if only some effective means could be found to ... expose the falsity of [ideological] foundation [in this case, of religion], then, there would be at least the prospect of reconstructing society along different lines (Cuff et. al., 1998, p 250).� Sa mga akdang nababanggit, maiging ipinapaliwanag ni Rizal kung papaano nabibihag ang mga tao sa maling paniniwala dahil sa kagagawan ng idolohiya at diskurso ng relihiyong ipinapakilala ng kapraylehan. At dahil sa bihag ang mga mananampalataya ng isang idolohiya, �ang mga pananalig sa relihiyon at mga kautusang kasa-kasama ng tao sa lahat ng dako at sa lahat ng sandali ng kanyang buhay, at nakakapagpabago sa kanyang ugali, hilig, mga simbuyo hanggang sa mga pamamaraan ng pagkukuro... (p 31).�

Isa rin sa binigyang diin ni Rizal sa �Estado Religiosidad� ang usapin ng representationalism (na matingkad sa mga post-structuralist) bilang kasangkapan ng pagpapanatili ng idolohiya at diskurso. Sa kanyang talakay, (bilang halimbawa) ay pinagtuunan ng pansin ni Rizal ang �pagpapakilala sa birhen�. Sa diskurso ng post-structuralist, �words are treated as real in their own right since they represent something�. Para kay Rizal, ang salitang birhen (kasama ang larawan nito kung mayroon man) ay kumakatawan sa isang bagay na mapaghimala at iniintindi ng mga mananampalataya ang kanilang buhay batay dito kaya �sila�y madaling napapahinuhod sa mga panalangin, mga alay at iba pang gawaing kabanalan [dahil ang birhen na ipinakilala sa kanila], gaya ng [Kanyang] pagiging tunay na tagapagsaklolo ng mga nagsisitupad sa kanilang mga pangako, [Siya] rin nama�y nagpaparusa... sa mga hindi tumutupad ng kanilang mga panata (p 34).� Malinaw na ang sagisag ng birhen bilang �object of ideology� ay binibigyan ng mga mananampalataya ng sariling pagkabuhay sa pamamagitan ng pagpintuho�t pagpaparangal dito (i.e. binibigyan ng sariling kapangyarihan ang sagisag). Ang �pagkatakot� sa mga nilikha nilang kapangyarihan ng mga sagisag ay siyang nakapangyayari sa walang tutol na pagsunod sa diskurso ng relihiyon ng kapraylehan. Palibhasa ay nabubuhay ang tao sa pagpapakahulugan sa mga bagay-bagay sa paligid at nagpapakahulugan batay sa framework ng diskurso at idolohiya ng pananampalataya na inihain sa kanila. Batay sa pagpapakilala sa kadiyusan at birhen, sumusunod ang mga mananampalataya sa �batayang pinagpapatakaran ng [kanilang] relihiyon (p 32).�

Sa simula ng pagtalakay ni Rizal ng kalagayan ng pagkamakarelihiyon sa �Estado de Religiosidad�, nagbigay siya ng distinksiyon sa �pagsambang panloob� at �pagsambang panlabas� (p 31). Bagaman mainam sana ito para bigyan ng salungatan (o contrast) ang isang �makalupa� at �dalisay� na pananampalataya, ay nawalan ito ng bisa sa gitna ng talakay sapagkat halos pinag-isa na lamang sila ni Rizal � nagkakaroon ng internalisasyon ang �pagsambang panlabas�. Sa huli, ang pag-uukol ng paggalang sa mga sagisang (na manipestasyon ng �pagsambang panlabas�) ay nauuwi sa �paniniwala�t pananalig� (na siya namang manipestasyon ng �pagsambang panloob�).

Sa mga paglalahad na ito ay nakita ang pagtalakay ni Rizal ukol sa diskurso at idolohiya sa ilalim ng maskara na ayon na rin sa kanya ay kanyang �inalisan ng balabal�. Kaakibat ang paglalantad sa maskara ay isang preskripsiyon sang-ayon sa diyalektikal na pag-iisip.

 

Ang Pagtakas sa Bihag: Pagbalik sa Problematisasyong Diyalektikal

ANG NAKIKITANG resolusyon sa problematisasyon ni Rizal sa tunay/bulaan na relihiyon any ang matagumpay na paghihiwalay sa kanila � ang kritikal na pag-iisip ng inilahad na kontradiksiyon. Sa takbo ng pagpapaliwanag ni Rizal, hindi nangangahulugan na magkakaroon ng panibagong realidad (na katulad ng pormulasyon ni Marx ng thesis/anti-thesis/synthesis na hango sa pilosopiyang Hegelian) kundi sapat na para maihiwalay ang tunay sa bulaan � ang ganap na pagkatuklas ng mga taken-for-granted realities na magbubunsod ng pagtatakwil sa paniniwalang matagal nang pinaniniwalaan. Ang �pagtatakwil� na ito ay siyang magiging bagong realidad, sang-ayon sa lohika ng diyalektika. Ang pagkakabihag sa idolohiya at diskurso ng relihiyon katulad ng nasabi na ay bunsod ng false consciousness ng mga nananamplataya dito (o kaya ng collective unconscious). Ang pagbabago sa collective unconscious (episteme sa salita ni Foucault) na posible sa konsepto ng diyaliktika, ay siyang makakapagpabago sa paraan ng pag-iisip ng mga mananampalataya na makikita ang manipestasyon sa kanilang praktika.

Bunsod dito ay nagbigay si Rizal ng alternatibong modelo sa uri ng pagkamakarelihiyon na kanyang itinatakwil at tinutuligsa. Nangunguna dito ang kritiko na si Tasyo (kasama sina Sisa, Ibarra, Elias, Kapitana Maria, atbp) na hindi masyadong natalakay ni Almario dahil sa kanyang pagkakapako sa pamamaraan ng pananampalataya ni Kapitan Tiyago. Pansinin natin ang usapan nina Pilosopo Tasyo at ng isang nerbiyosong maestro ng Hermanos de la V.O.T. �Sa Loob ng Simbahan�:

�Sa impiyerno ang tungo ng mga kaluluwa [ng mga taong mahilig sa] komedya; sa langit, sa sermon! Kahit sanlibo ang hingin, babayaran natin at pasasalamatan pa.�

�Sa kabila ng lhat, may katwiran kayo!� naisagot ng Pilosopo. �Higit akong naaaliw kahit papaano sa sermon at sa komedya.�

�Ngunit ni hindi ako naaaliw sa komedya!� nangngangalit na sigaw ng kausap.

�Naniniwala ako, sapagkat kapantay lamang ng pag-unawa ninyo sa isa ang pag-unawa ninyo sa ikalawa.� (Noli salin ni Almario, 1999, p. 193-194)

Mula sa kawalang-kahulugan ng pagkamakarelihiyon ng mga �kaluluwang naghihirap� (i.e. nagdarasal ng mga pasyon na hindi naman alam ang mga kahulugan), ipinakilala ni Rizal ang paraan ng pagsamba ni Sisa na labas sa diskurso ng relihiyon na ipinakilala ng kapraylehan:

Sa mga gabing iyon, kung bahagya mang magdasal ay nananalangin namang labis, nagdurusa ang mga mata�t lumuluha ang puso. Wala siyang mga nobena, hindi alam ang mga jaculatoria, ni ang mga berso, ni ang mga oremus na kinatha ng mga fraile upang gamitin ng mga walang sariling isip ni damdamin. Hindi rin niya nauunawaan ang mga iyon. Dumadalangin sa wika ng kanyang pagdaralita, tumatangis ang kanyang kaluluwa ukol sa sarili at ukol sa mga yumao na umiibig ng kanyang kabutihan. (Noli, p 84)

Para naman kay Elias:

�Tinatawag ba ninyong pananampalataya ang pagsambang panlabas? Relihiyon ba ang pangangalakal ng mga sintas at eskapularyo? Katotohanan ba ang milagro at kuwentong naririnig natin araw-araw? (Noli, p 317)

Makikita na ang modelo ni Rizal ng isang tunay na relihiyon ay hindi kakikitaan ng isang mapanlinlang na turo (na siyang nakikita sa relihiyon ng Iglesia). Dahil para kay Rizal, ang mapanlinlang na turo ng relihiyon ng Iglesia ang siyang �nanlilinlang� sa kanyang mga kababayang nananampalataya. Sa pagtatagumpay ng panlilinlang, umiigting ang kapangyarihang panlipunan ng kapraylehan katulad ng nasabi na; pati na rin ang pagpapatuloy ng �kamangmangan� at opresyon.

Samakatuwid, ipinapakita ni Rizal ang salungatan ng isang tunay/bulaan na relihiyon upang turuan ang mga mananampalataya na maging kritikal sa niyayakam nilang paniniwala. Hinihikayat ni Rizal ang pagsusuri at pagsisiyasat sa mga pinagmumulan ng mga paniniwala � at matalos ang mga kontradiksiyon � para maunawaan na ang kanilang pananalig ay nagiging instrumento ng mga maykapangyarihan upang makapanlinlang. Halos ihambing din ni Rizal sa pagkalublob sa putikan ang uri ng paniniwala ng kanyang mga kababayan at hanggang hindi sila nagsusuri ukol sa kanilang pagkamakarelihiyon ay hindi sila makakaahon sa �putikan�. Dahil sang-ayon sa diskusyon ni Rizal sa �Estado de Religiosidad� ang pagiging mulat ay nagsisimula sa pagiging kritikal sa mga bagay na pinapaniwalaan � ang pag-usad ng kasaysayan ay nakasalalay sa pag-unlad ng kalagayang moral.

Para kay Rizal, ang uri ng relihiyon na itinuro ng kapraylehan ay walang magandang naidudulot sa kalagayang moral ng mga tao. Hindi ito nagdudulot ng kabutihan sa pakikipagkapwa sapagkat, nagiging lehitimo ang opresyon (i.e. pang-aagaw sa mga pag-aari ng mga sawimpalad; pang-aapi) dahil madali lamang itong mapatawad ng Diyos sa pamamagitan ng �suhol�, halimbawa, ang paggawad ng napakaraming indulhensiya.

Kapag naihiwalay na ng mga mananampalataya ang tunay sa bulaan, mawawatas nila na ang mga �pananakot� sa kanila ng mga prayle (i.e. ang pagpapakilala ng isang mapagparusang Diyos) ay mga irrational control mechanisms lamang at ang mas mahalaga ay ang pagkontrol sa sarili, halimbawa ang pagpapakatao sa pagkilos. Ipinapakita ni Rizal ang isang pagpapakatao na hindi nakasalalay sa pagpapakatao sa diskurso ng relihiyong bulaan. Mula dito ay magsisimula ang pagiging malaya ng tao na mag-isip, na maging kritikal. Ang pagiging progresibo sa pag-iisip ay magbibigay-daan sa pag-iisip sa termino ng mga kontradiksiyon, na kapag nabubulag ang tao sa diskurso ng bulaang relihiyon ay tiyak na hindi ito mangyayari sapagkat ang mag-isip ng taliwas sa diskurso (i.e. pagsasalita laban sa kabalbalan ng kapraylehan) ay itinuturing na kasalanan. Mangyari pa, na kapag nagsimula ang isang kritikal na pag-iisip sa ahensiya ng pagkilos, nalilikha ang panibagong istruktura.

Samakatwid, ang pagbubuhos ni Rizal ng panahon para talakayin ang kalagayan ng pagkamakarelihiyon at tuligsahin ito ay upang dalhin ang kanyang mga mambabasa tungo sa pagbabago: alaming mabuti ang pinagmumulan ng pinaniniwalaan, maging kritikal, at kapag nakakita ng mali, baguhin ito. Sa pamamagitan nito ay makikita ang realidad sa ibang dimensiyon.

 

Batis

Almario, Virgilio S. Ang Bahay ni Kapitan Tiyago. Hindi pa nalalathalang manuskrito, 2004.

 

Craib, Ian. Classical Social Theory. New York: Oxford University Press. 1997.

 

Craib, Ian. Modern Social Theory: From Parsons to Habermas 2nd ed. New York, London, Toronto, Sydney, Tokyo, Singapore: Harvester Wheatsheaf. 1992.

 

Cuff, E.C. et. al. Perspectives in Sociology 4th ed., London and New York: Routledge. 1998.

 

Rizal, Jose P. Kalagayan ng Pagkamakarelihiyon sa mga Bayan ng Pilipinas sa Mga Iba�t Ibang Sinulat ni Rizal 1873-1892. Manila: Pambansang Komisyon ng mga Bayani. 1964.

 

Rizal, Jose P. Mula kay Rizal para kay Felix Resurrecion Hidalgo, Berlin ika-5 ng Marso 1887 sa Pakikipagsulatan ni Rizal sa mga Tagapagpaganap. Manila: Mga Lathalain ng Pambansang Komisyon ng Ikasandaang Taon ni Jose Rizal. 1961.

 

Rizal, Jose P. Noli Me Tangere salin ni Virgilio S. Almario. Lungsod Quezon: Adarna House. 1999.

[1] Ang materyal na ginamit sa papel na ito ay ang manuskrito ng naturang papel ni Almario na hindi pa opisyal na nalalathala.

[2] Ang materyal na ginamit sa papel na ito ay ang salin na pinamagatang �Kalagayan ng Pagkamakarelihiyon sa mga Bayan sa Pilipinas� na nasa Rizal, Mga Iba�t Ibang Sinulat ni Rizal 1873-1892, Maynila: Pambansang Komisyon ng mga Bayani, 1964, mp. 29-48.

[3] Sa assumption na tama ang pagkakasalin.

 

Copyright 2005.
For problems or questions regarding this web contact [ProjectEmail].
Last updated: April 04, 2005.
Hosted by www.Geocities.ws

1