Naast de vier benaderingen die door E. Aron in haar boek “Hoog Sensitieve Personen” worden onderscheiden in de psychotherapie, heb ik ook een samenvatting toegevoegd over het verwerken van traumatische gebeurtenissen.
1. Cognitieve gedragstherapie
Werkt met hoe je denkt en hoe je je gedraagt. Is rationeel, praktisch gericht, helder. Gaat op zoek naar irrationele overtuigingen en gedachten over jezelf, anderen en de wereld die aan de basis liggen van onaangename gevoelens, depressie, angsten, enz. en zal deze onderzoeken en weerleggen. Dit is voor de therapeut een zeer intensieve therapie want de patiënt is immers overtuigd van zijn overtuigingen... Leert je bepaalde vaardigheden, probleemoplossing-methodes, efficiëntere visies, enz. Verhoogt het zelfvertrouwen en de eigenwaarde. Enkele goede boeken hierover zijn van Albert Ellis en René Dijkstra i.v;m. de R.E.T.: de rationeel emotieve therapie.
Omdat inefficiënte overtuigingen, denkfouten en oordeelsfouten zo’n grote invloed kunnen hebben op ons emotioneel welzijn, heb ik elders een samenvatting van twee boeken bijgevoegd over denken en oordelen.
2. Interpersoonlijke therapie
Zeer uitgebreid domein met talrijke vormen met als gemeenschappelijke noemer: in vertrouwen praten met iemand die niet oordeelt, je relaties onder de loep nemen, het verwerken van het verleden. Brengt meer kennis, inzicht en vaardigheid in menselijke communicatie en relaties.
Kan soms jaren duren als de therapeut er niet op gericht is om zo vlug mogelijk het innerlijke werk of het werken aan zichzelf door de patiënt te leren zelfstandig te doen. Een risico is de overdracht of hechting aan de therapeut, het ontwikkelen van een soort vriendschapsrelatie, een vorm van afhankelijkheid, enz. Een goede therapeut is zich hiervan bewust en zal dit in positieve banen leiden.
In dit verband wijs ik ook naar de Script-As-Methode van Ria Mattheusen en naar de tekst over leren omgaan met gevoelens.
Uit vele onderzoekingen is duidelijk geworden dat ons emotioneel welzijn medebepaald wordt door de kwaliteit van onze affectieve relaties. Reeds erg vroeg, bij de zwangere vrouw, is aangetoond dat de foetus de invloed ondervindt van hoe de moeder zich voelt. In onze hersenen zit een instinct dat ons ertoe leidt een baby te voeden, warm te houden, te strelen, te beschermen. Reeds erg vroeg wordt dus de basis gelegd voor onze sociale banden. Emotioneel contact is werkelijk een biologische behoefte. Ondanks het creëren van een ideale omgeving voor couveusekinderen qua temperatuur, luchtvochtigheid, voeding en licht, groeien ze niet als ze niet worden aangeraakt.
Uit gezondheidsstatistieken blijkt dat mensen langer leven en een betere gezondheid hebben als ze een partner hebben die van hen houdt. Oudere alleenstaande mensen die een huisdier hebben, leven langer en zijn minder vatbaar voor depressie.
“Wanneer relaties verstoord worden, gaat onze fysiologie achteruit en we voelen dat als pijn. Het is affectieve pijn, maar toch pijn, en die is trouwens vaak intenser dan lichamelijke pijn. Die sleutel tot ons emotionele brein is niet alleen te vinden in de liefde van en voor onze partner, maar ook in de kwaliteit van al onze affectieve relaties. Met onze kinderen, onze ouders, onze broers en zusters, onze vrienden, onze dieren. Want wat telt, is het gevoel volledig jezelf te kunnen zijn met iemand anders. Je zowel zwak en kwetsbaar als sterk en stralend te kunnen tonen. Te kunnen lachen, maar ook te kunnen huilen. Je begrepen te voelen in je emoties. Te weten dat je nuttig en belangrijk bent voor iemand. En een minimum aan warm lichamelijk contact te hebben. Eenvoudigweg liefgehad te worden. Net als planten die zich naar het zonlicht draaien, hebben we behoefte aan het licht van liefde en vriendschap. Bij afwezigheid daarvan zinken we weg in angsten en depressies.” (Servan-Schreiber, p.197-198)
3. Fysieke benadering
Dit omvat ook een groot domein: massage, voedingstherapie, ontspanningsoefeningen, fytotherapie, kruidengeneeskunde, lichaamsbeweging, ergotherapie, yoga, klassieke medicatie (vb. antidepressiva) enz. Alles wat het lichaam ondergaat, heeft immers een invloed op de geest, de gemoedstoestand.
De revolutionaire en succesvolle aanpak van anorexia door het Zweedse Karolinska-instituut is een combinatie van een fysieke benadering en gedragstherapie.
Volgens onderzoek zou het zo zijn dat lichaamsgerichte therapie een betere invloed heeft op het limbisch systeem, de zetel van onze emoties, dan bvb. cognitieve therapie.
Een ander voorbeeld vinden we bij het Tamalpa Institute, opgericht door Anna Halprin en verder gezet door haar dochter, Daria Halprin, oorspronkelijk een balletdanseres en actrice die slechts in twee films gespeeld heeft, waaronder het beroemde Zabriskie Point (1969), en die later een totaal andere weg is ingeslagen met haar studie psychologie:
“Tamalpa Institute, founded in 1978, offers
training programs and workshops in the Halprin Process, a movement-based
healing arts approach that integrates movement/dance, visual arts, performance
techniques and therapeutic practices. This approach supports personal,
interpersonal and social transformation, teaching new models for health,
psychology, art and communication.
This work was originated in the 1950's by Anna
Halprin, who is among the first pioneers in the contemporary Western world to
use dance as a healing and transformative art. In the 1970's, Daria Halprin
further developed the artistic and therapeutic aspects of this work and
articulated the methodology that is currently taught in our programs.
The institute is a non-profit organization and
provides one of the most renowned movement-based healing arts programs in the
world.”
(bron: http://www.tamalpa.org/HTML/Home.html)
EMDR
Een voorbeeld van een combinatie van fysieke en
cognitieve therapie is de EMDR: eye movement desensitization en
reprocessing. Deze revolutionaire
therapie kent veel succes bij posttraumatische stressstoornis, het verwerken
van trauma’s, traumagerelateerde fobieën, enz.
Op slechts enkele consulten slagen de therapeuten erin trauma’s als
mishandeling, ongeval, overval, verkrachting, brand, natuurramp, overlijden van
een dierbare, incest, getuige van geweld enz. door de patiënt tot verwerking te
brengen. Psychiaters weten dat jarenlang
praten, medicatie, ontspanningsoefeningen eigenlijk weinig zoden aan de dijk
zetten bij het verwerken van trauma’s; het blijft aanmodderen. Nu is er eindelijk een methode die
efficiënter is.
”EMDR is een kortdurende, geprotocolleerde en cliëntgerichte behandelmethode om
akelige ervaringen te verwerken. EMDR integreert verschillende succesvolle
elementen van andere therapieën in combinatie met een afleidende stimulus (het
met de ogen volgen van de handen van de therapeut of bi-laterale
audiostimulatie). Hierdoor wordt "het informatie-verwerkings-systeem in de
hersenen" gestimuleerd. Met EMDR is het niet nodig om jarenlang te praten
over het verleden. Wel worden, door het stimuleren van het
informatie-verwerkings-systeem, in een relatief korte tijd therapeutische
doelen bereikt. Hierbij veroorzaakt EMDR herkenbare veranderingen die ook na
langere tijd blijven bestaan. De grootste kracht van EMDR is dat het de
hersenen laat herstellen, in een tempo waarin het lichaam fysieke klachten
geneest. Heeft u klachten die zijn ontstaan als direct gevolg van een of meer
concrete, akelige gebeurtenissen, waarbij het denken aan deze gebeurtenis nog
steeds een emotionele reactie oproept, dan is de kans heel groot dat EMDR
hierin verlichting kan brengen.”
“Het verklaringsmodel waarvoor op dit moment de meeste empirische steun voor bestaat is het Orienting Response Model. Volgens dit model bestaat er een fylogenetisch detecterings-mechanisme dat er voor zorgt dat de omgeving wordt afgespeurd om vast te stellen of er gevaar dreigt. Deze alertheid op de omgeving kan worden beschouwd als een primair overlevings-mechanisme van onze soort. De OR wordt uitgelokt wanneer zich in de omgeving van een organisme een stimulus voordoet die mogelijk relevante informatie bevat. Het optreden van de OR zou het effect hebben dat nagenoeg alle andere activiteiten tijdelijk worden onderbroken. Dit gebeurt, volgens de theorie, om te kunnen nagaan of er inderdaad sprake is van gevaar en of er door het individu actie ondernomen moet worden. In het geval van EMDR zou de afleidende stimulus ertoe leiden dat de aandacht wordt gericht op de herinnering, echter zonder dat er massale vermijding kan plaatsvinden. Hierdoor kan nieuwe, functionele informatie tot het cognitieve systeem doordringen.
MacCulloch en Feldman (1996) komen met een andere verklaring op basis van het OR-model. Zij stellen dat indien er gevaar wordt waargenomen er een 'fight-flight-response' optreedt, maar omgekeerd zou er een natuurlijke ontspanningsreactie ('de-arousal') optreden indien blijkt dat er van gevaar geen sprake is. De afleidende stimuli die in EMDR worden toegepast zouden in dit geval door het organisme worden beschouwd als veiligheidssignaal waardoor er automatisch een de-arousal effect optreedt. Omdat de cliënt tegelijkertijd een akelige herinnering in zijn hoofd heeft vindt er een vorm van contra-conditionering plaats, doordat er een nieuwe en veilige associatie wordt gevormd tussen de oorspronkelijk nare herinnering en de automatisch gegenereerde ontspanningsreactie. Recent experimenteel onderzoek ondersteunt deze theorie.”
(Bron: www.emdr.nl)
De relatie met cognitieve therapie ligt hierin dat tijdens het verwerkingsproces aandacht wordt besteed aan inadequate overtuigingen of zoals zij het noemen “disfunctionele kernopvattingen” (bvb ik ben schuldig, ik ben te zwak, ik kan het niet aan, ik ben machteloos, ik ben het niet waard, ik ben slachtoffer...) die worden vervangen door functionele overtuigingen zoals “ik kan het aan, ik ben de moeite waard, het is niet mijn schuld, ik mag fouten maken, ik maak mijn eigen keuzes, als ik een fout maak geef ik dat toe, ik doe het opnieuw, ik neem het heft in eigen handen, ik laat me niet doen enz.
Littekens kunnen vele jaren lang in het emotionele brein aanwezig blijven en rglm gereactiveerd worden. Alle onderdelen in de omgeving of tijdens een traumatische ervaringen kunn zelfs nog vele jaren later leiden tot een heroproepen van de ervaring. Het kan gaan om een geluid, een geur, een visuele indruk zoals een bepaald type auto, boom, huis, enz die op het moment van trauma aanwezig waren. Dit betekent dus dat die geur, boom enz een emotionele lading heeft gekregen, of nog: een signaal van gevaar is geworden. De fysio emotioneel energetische therapie is een andere manier om deze emotionele lading te verwijderen via een vorm van kinesiologie (spiertesten), ademtechniek en oorpuntstimulatie.
Vele psychologische stoornissen blijken voort te komen uit onverwerkte trauma’s. Het gaat o.a. om eetstoornissen, verslavingen, angst, depressie, fobieën, melancholie, minderwaardigheids-complex, posttraumatisch stresssyndroom.
Omdat traumatische gebeurtenissen zo’n grote invloed kunnen hebben op ons welzijn heb ik verderop een samenvatting van een boek bijgevoegd over traumaverwerking.
4. Spirituele benadering
Energetische benaderingen zoals Reiki, biomagnetisme, lezen van vorige levens, reinigen van auralagen, chakra’s, meridianen, emotionele blokkages; Bachremedies, homeopathie, edelsteentherapie, enz. Zoeken naar verklaringen, zingeving, een hoger doel, een andere benadering om wonden te helen en een ander perspectief te bieden op je problemen.
Veel HG zijn haast van nature spiritueel geïnteresseerd. Spiritualiteit mag echter geen excuus zijn om je van de wereld te verlossen, erboven te staan, te vervreemden van de wereld, maar moet wel ertoe leiden dat je naar buiten treedt, inzicht krijgt in je onbewuste, je ego en je verleden, en deel gaat uitmaken van deze wereld en je levensopdracht vervult.
Ik verwijs hier ook naar de Familieopstellingen van Bert Hellinger, een combinatie van een interpersoonlijke en spirituele benadering.
5. Het verwerken van een schokkende gebeurtenis
Dit is een samenvatting van het
boek “Ik ben er kapot van” van C. Mittendorf.
Kenmerken van het
verwerkingsproces
· Intensief bezig zijn met wat je is overkomen
· Veel aan de gebeurtenis denken, dit kan weken tot jaren duren
· Zoeken naar antwoord op allerlei vragen
· Herinneringen gepaard gaande met heftige gevoelens zoals verbijstering, verontwaardiging, boosheid, angst, verdriet, machteloosheid, afschuw
· Er veel willen over praten
· Op termijn gaat het alarmerende eraf, je went aan het feit dat de gebeurtenis je is overkomen, de intensiteit van de betrokken gevoelens vermindert, men krijgt terug meer aandacht voor het dagelijks leven
Vragen die gesteld worden tijdens
het verwerkingsproces
· Wat is er precies gebeurd ?
· Is het mijn schuld ?
· Waarom is mij dat overkomen ?
· Waarom heb ik zo gereageerd ?
· Waarom heeft niemand mij geholpen ?
· Wat als ik dit nog eens meemaak ?
Fasen in het verwerkingsproces
· Ongeloof, gevolgd door schrik, rust en doelmatig handelen, waarna heftige emotionele uitbarsting zoals beven, huilen, schelden, enz.
· Afwisseling van herbeleving en van vermijding hiervan
· Integratie van het gebeurde waarbij je op zoek gaat naar een verklaring en betekenis voor het gebeurde (positieve zingeving)
Mogelijke verwerkingsreacties
(stressreacties)
Samenhangend met herinnering en herbelevingen
· Steeds weer beelden, geluiden of geuren van de gebeurtenis voor ogen zien
· Gedachten en herinneringen aan de gebeurtenis dringen zich zonder aanleiding op tijdens het dagelijks leven
· Terugkerende nachtmerries met herhaling van het gebeurde of met scènes van wat er hàd kunnen gebeuren
· Herbeleving van lichamelijke gewaarwording, zintuiglijke waarnemingen en gevoelens, uitgelokt door een prikkel in je omgeving die er ook was tijdens de gebeurtenis (bvb. een geur, een geluid, een aanraking)
· Terugkomen van pijnlijke herinneringen op de ‘verjaardag’ van de gebeurtenis (soms omgezet in herdenkingsbijeenkomsten)
Samenhangend met angst, vermijding en afstomping
· Vermijden van alles wat herinnert aan de gebeurtenis (vb. plaats, kleding, vliegtuig, auto, bepaalde mensen,…)
· Zich de hele gebeurtenis of een deel ervan niet kunnen herinneren (vb. gezicht van de dader, wapen, geur)
· Verlies van interesse in werk, hobby’s, bezittingen.
· Gevoel van afstand, vervreemding en onthechting van anderen
· Vervlakking van gevoelens, dofheid
· Negatieve gedachten en gevoelens hebben over de toekomst
Samenhangend met verhoogde prikkelbaarheid en waakzaamheid
· Slaapstoornissen
· Concentratiestoornissen en vergeetachtigheid
· Verminderde spankracht, makkelijker geïrriteerd raken
· Oplettendheid en voorzichtigheid om herhaling te voorkomen
· Heftig schrikken bij onverwachte gebeurtenissen zoals sterke geluiden
Bevordering van het
verwerkingsproces
·
Erover praten met mensen die je kunt vertrouwen
of met deskundigen en door er met jezelf een innerlijk gesprek over te voeren
(dit wordt psychologisch herkauwen genoemd).
De gebeurtenis wordt in kleine stukjes verdeeld die stilaan een plaats
krijgen in het geheel van je levenservaring.
· Jezelf de tijd geven stil te staan bij de gebeurtenissen, bepaalde feiten of gevoelens te benoemen, vooral de meest negatieve aspecten. Dit is pijnlijk, maar versnelt het verwerkingsproces. Je moet er als het ware doorheen.
· Opschrijven van het verhaal met aandacht voor de gedachten en gevoelens bij de gebeurtenis.
· Tekenen of schilderen (niet alleen voor getraumatiseerde kinderen, maar ook voor volwassenen een goed hulpmiddel)
· Uitbeelden van de gebeurtenis in spel (kinderen)
· Uitleving in muziek. Roger Waters van Pink Floyd heeft zijn traumatische onderwijservaring omgezet in het wereldberoemde lied “Another brick in the wall”. Of het iets aan het onderwijs veranderd heeft, is natuurlijk de vraag. Lenny Krevitz heeft zijn pijnlijke ervaring van de weigering om als zwarte meegenomen te worden door een taxichauffeur omgezet in zijn waarschijnlijk beste lied “Mr. Cabdriver”.
Belemmeringen van het
verwerkingsproces
· Goedbedoelde raadgevingen
bvb. ‘Je moet er niet aan denken’, ‘Probeer het van je af te zetten’, ‘Ben je daar nu nog
mee bezig ?’, ‘ Troost je, het had nog erger kunnen zijn’
· Aanraden om een er een borreltje tegen te nemen, of kalmeermiddelen te gebruiken
· Bagatelliseren
· Uit nieuwsgierigheid of sensatiezucht vragen naar het gebeurde tot in alle details
· De betrokkene proberen de schuld te geven van het gebeurde om te proberen je eigen illusie van onkwetsbaarheid in stand te houden
· Grappen maken over de gebeurtenis
· De kans grijpen om een eigen gelijkaardige ervaring er tegen over te stellen
Hoe kan de omgeving helpen ?
(sociale steun)
· Actief luisteren
· Er de tijd voor nemen
· Toon belangstelling voor de situatie en de gevoelens van de betrokkene
· Begrip, geduld, medeleven
Verstoorde verwerking
Als de stressklachten zo’n 3 maanden na het trauma nog altijd even intensief en omvattend zijn of zelfs toenemen, kan men beginnen spreken van een posttraumatische stressstoornis. Zo’n één op vijf mensen na een schokkende gebeurtenis heeft hier last van.
Dit kan gepaard gaan met depressieve klachten zoals lusteloosheid, vermoeidheid, langdurige somberheid, prikkelbaarheid, rusteloosheid, zich terugtrekken.
Als men te jong is om een pijnlijke ervaring te verwerken, kan het gebeuren dat deze onderdrukt wordt. Nu kunnen zich op volwassen leeftijd bepaalde antikrachten voordoen: tegenslagen, mislukkingen, ziekte, enz. Men begrijpt niet waarom deze zich voordoen, maar het kan zijn dat dit komt omdat de tijd is gekomen dat men wel de mogelijkheid of de handvaten heeft om de pijnlijke ervaring van toen te verwerken en dat dit in de chronologie van het leven eerst moet gebeuren vóór men verder kan op het pad dat men bewandelt. De onderdrukking van lang geleden was op dat moment de best passende mogelijkheid die de geest kon bedenken om ermee om te gaan.
1. Risicofactoren
· Herhaling van dezelfde gebeurtenis
· Elkaar opvolgende verschillende emotionele gebeurtenissen (vb. diefstal, overlijden van een dierbaar persoon, verkeersongeluk)
· Confrontatie met herinneringen en emoties trachten te vermijden
· Gebruik van alcohol en/of kalmerende middelen
· Ernst van de gebeurtenis (mate van geweld, aantal gewonden of doden, bekendheid met dader of andere slachtoffers,…)
· Seksueel misbruik
· Verlies van bezittingen
· Fysiek letsel (brandwonden, amputatie, verlamming,…)
· Verkeerde benadering van de omgeving (zie hoger)
2. Beschermingsfactoren
Deze verminderen de kans op een posttraumatische stresstoornis.
· Sociale steun (zie hoger)
· Professionele steun door psycholoog, huisarts
· Zelf actief verwerken van het gebeurde in plaats van het uit de weg te gaan.
· Aandacht hebben voor het onderhouden van een goede fysieke conditie door regelmatige lichaamsbeweging, een goede slaap, de nodige rust in acht nemen overdag, jezelf niet overwerken, een gezonde voeding gebruiken met o.a. vermijden van zenuwstelselondermijnende voedingsmiddelen zoals producten waar witte suiker en geraffineerd zetmeel in verwerkt zitten, alcohol, koffie, te veel gekookt voedsel, enz. Ik verwijs naar de teksten elders op de site over voeding. Het gaat hier om de kwaliteit van de draagkracht van het zenuwstelsel.
· Fytotherapeutische ondersteuning met bvb. sedativa (hop-bellen, valeriaan-wortel, ylang-ylang (etherische olie), ballote,…) of tonica (ginseng-wortel, rozemarijn etherische olie, basilicum,…). Een aantal van deze kruiden kan ook in kruidenthee gebruikt worden.
· Gebruik van Bachbloemen (vb. vogelmelk, zonneroosje, …)
· Zie ook de tekst over omgaan met gevoelens
Geraadpleegde literatuur:
Aron, E.N., Hoog sensitieve personen; hoe blijf je overeind als de wereld je overweldigt, Archipel, Amsterdam, 2004
Mittendorf, C., Ik ben er kapot van, Boom, Amsterdam, 1997
www.emdr.nl