Omgaan met gevoelens

 

 

Het (leren) omgaan met gevoelens schiet bij heel wat mensen tekort.  In onze productie-maatschappij worden mensen in essentie opgevoed om te leren produceren en braaf te consumeren. Vandaar de eenzijdige nadruk in de opvoeding en het onderwijs op het mentale, het intellectuele want dit is industrieel gezien van groot belang.  Gevoelens zijn hindernissen voor de mentale ontwikkeling.   Het valt trouwens op dat de beroepen waarin men veel geld verdient vaak een enorme mentale ontwikkeling vragen, bvb. architect, informaticus, advocaat, notaris, ingenieur, enz.  In de sociale sector verdient men heel wat minder.

De materialistische samenleving legt ook teveel nadruk op het lichamelijke, op de lagere gevoelens zoals behoefte aan eten, drinken, kleding, comfort, seks, enz. en ze speelt hier economisch op in.  Alles draait immers om de heilige koe van de economie en het geld.  Als morgen het geld wordt afgeschaft, stort het hele circus in elkaar.  Hogere gevoelens zijn storend voor het productieproces of brengen geen winst op en daarom worden ze liefst onderdrukt of genegeerd. 

Maar dit kan niet, want de mens bestaat niet alleen uit gedachten en consumptiebehoeftes.  Bij veel mensen raakt het gevoelsleven dan ook verstoord omdat ze niet goed hebben geleerd ermee om te gaan.

 

Gevoelens betrekken ons persoonlijk bij wat er in ons leven gebeurt.  Het zijn signalen die ons iets vertellen over de houding tegenover iets en die ons uitnodigen tot handelen.

Er zijn lagere gevoelens zoals honger, dorst, behoefte aan slaap, verzadiging, behoefte aan rust, aan sex, enz.  Voorbeelden van hogere gevoelens zijn vriendschap, genegenheid, liefde, behoefte aan cultuur, rechtvaardigheid, gezelschap, enz. 

Gevoelens kunnen ook ingedeeld worden in positieve of aangename gevoelens zoals humor, genot, vrijheid, voldoening, gewaardeerd worden, sympathie, enz. en negatieve of onaangename zoals eenzaamheid, wrok,  verbittering, ontgoocheling, angst, verdriet, enz.

 

Het gemoed is ‘de innerlijke wereld waarin wij onze hogere gevoelens ervaren maar ook beleven.  Het gaat hier om onze geestelijke gevoelens, onze neigingen en stemmingen. (…) Het gemoed is de zetel van ons gevoelsleven.  De gemoedstoestand zegt iets over onze stemming.’ [1]

Emoties ontstaan meestal als gevolg van een ongewone gebeurtenis en kunnen omschreven worden als ‘intense gevoelens die ontstaan bij een plotselinge, versnelde gemoedsbeweging’ [2].  Positieve emoties zijn bvb. ontroering, intens geluk, vreugde, uitbundigheid.  Als negatieve emotie kennen we bvb. gekwetstheid, kwaadheid, jaloezie, haat, enz.

Ik wijs ook op het volgende:

‘Niet de situatie is verantwoordelijk voor de sterkte en de inhoud van de emotie maar wel onze persoonlijkheid.  Iemand met een sterke persoonlijkheid gaat anders om met emoties dan iemand met een zwakke persoonlijkheid.  Ook het temperament en de constitutie spelen hierbij een rol.’ [3]

 

Positieve of aangename gevoelens wijzen op een evenwicht.  Iemand verkeert dan in een goede stemming of gemoedstoestand (homeostase).  Negatieve of onaangename gevoelens wijzen erop dat er iets uit evenwicht, niet in orde is op fysiek, psychisch, sociaal, materieel vlak en ze brengen ons de boodschap dat er iets moet gebeuren om dat te verhelpen en om terug te keren naar die oorspronkelijke stemming.  Het lichaam ervaart deze onaangename gevoelens als een stressfactor en het stressmechanisme treedt in gang dat ons moeten helpen om deze situatie het hoofd te bieden en daarna tot een herstel te komen van de homeostase.

 

We kunnen onszelf echter bevrijden van verstarde, geconditioneerde denk- en gedragspatronen en de onaangename gevoelens die erbij horen.

Ik vergelijk het met een dubbele cassetterecorder.  We zijn gewoon te luisteren naar de geluiden uit de cassette die ons geschonken werd door de productiemaatschappij in de vorm van onze ouders, leerkrachten, reclame en media.  Daar dit bij velen leidt tot klachten als stress, depressie, verslavingen, enz. kan het voor deze mensen nuttig zijn om deze cassette stop te zetten en een nieuwe cassette op te zetten waarop ze opnemen wat ze zelf kiezen.  Of met andere woorden: zichzelf hervormen en een ander geluid te laten horen dan de eeuwige afgezaagde cassette die zichzelf blijft herhalen.  Hiervoor is creativiteit de drijvende kracht, die verandering, openheid, spontaniteit, verwondering, speelsheid, originaliteit, intuïtie, vernieuwing, soepelheid, geluk en meer controle over het eigen leven brengt en de plaats inneemt van passieve aanpassing, na-apen, willoosheid, slaaf zijn van onze gevoelens, kortzichtigheid, aanpassing, uitdoving, kritiekloos consumptiegedrag, afstomping, verstarring, verkramping en ongeluk.

 

Er zijn echter ook gegronde of vermeende hinderpalen die dit hervormingsproces afremmen of blokkeren, zoals

• het gevoel van onmacht dat misschien te herleiden is tot onwetendheid over hoe men een situatie of zichzelf kan veranderen,
• fysieke redenen zoals vermoeidheid, hoofdpijn, gebrek aan energie, enz.
• angst voor het onbekende
• angst om uitgesloten of niet aanvaard te worden door anderen als men verandert
• “gebrek aan tijd” om professionele of familiale redenen

 

Al deze hinderpalen kunnen een weerstand tegen verandering oproepen of in stand houden.

 

Vaak zorgt een praktische oplossing voor een probleem ervoor dat negatieve gevoelens positief beïnvloed kunnen worden.

Ergert iemand zich omdat de keukentafel vol papieren ligt en hij niet aan het klaarmaken van een maaltijd kan beginnen, kan deze ergernis verholpen worden door de tafel op te ruimen of door buitenshuis te gaan eten.  De laatste oplossing is echter een tijdelijke oplossing.

Zijn deze papieren van de zoon die aan de keukentafel studeert, dan kan de man vragen of hij misschien in zijn eigen kamer wil gaan studeren.  Blijkt de zoon geen bureau te hebben in zijn kamer, dan kan de vader er één kopen en zo de situatie verhelpen.  De aanvankelijke ergernis werd door een verandering van de praktische situatie verholpen en omgezet in een positief gevoel, want iedereen heeft nu ruimte om datgene te doen dat hij wil doen.

Sommige praktische oplossingen vergen heel wat meer inspanning en geduld.  Als er lawaaihinder is in de straat door sluikverkeer, dan zullen de omwonenden een petitie moeten organiseren en naar de lokale overheid stappen met de vraag om iets aan de situatie te verhelpen.  We weten allemaal dat oplossingen die van de overheid moeten komen vaak lang aanslepen en intussen blijft de ergernis en de stressfactor voortduren…

Het beschrijven van alle mogelijke soorten problemen en oplossingen in deze cultuur lijkt een hele studie op zich, maar wie creatief is ingesteld, komt al een heel eind verder.

 

Als we honger hebben, dan gaan we eten en zetten zo een onaangenaam gevoel om in een positief gevoel.  Als we ons verdrietig voelen omdat iemand is overleden of gekwetst omdat iemand ons heeft beledigd, is het al wat moeilijker om dit om te zetten in een positief gevoel…

In dit geval kan het nuttig zijn om de overtuigingen of visie die we hebben op onszelf, op anderen of op bepaalde feiten of gebeurtenissen in het leven kritisch onder de loep te nemen en eventueel bij te stellen. 

 

Op basis van eigen ervaring en lectuur van de cursus Creativiteit van Jan Dries, van het boek Algemene didactiek van prof. De Block, van de Rationeel-Emotieve Therapie van Albert Ellis en van de Script As methode van Ria Matheussen, ben ik tot een werkmodel gekomen.

Om tot een goed inzicht te komen in situaties, gevoelens, overtuigingen e.d. is het makkelijker om dit in een rustige omgeving te doen, in stilte, zonder gestoord te worden.  Wat in je opkomt kun je op papier zetten of er een schriftje voor gebruiken.

Omdat ik deze tekst aan meerdere patiënten heb meegegeven, is ze in de “jij”-persoonsvorm gezet.  Ik onderscheid een achttal fasen.

 

1. Een feit of gebeurtenis
2. Een gevoel
3. Analyse
4. Overtuiging
5. Alternatief
6. Vergeving
7. Dankbaarheid
8. Loslaten

 

1.      Een situatie, een feit of gebeurtenis is op zich neutraal d.w.z. niet goed of slecht.  Het gebeurt gewoon.

2.                  Deze situatie geeft je echter een gevoel bvb. ontgoocheling, ergernis, irritatie, kwaadheid, enz.  Ook met gevoelens is er niets mis, ze zijn niet goed of slecht, ze mogen beleefd worden, horen bij het leven.  Bepaalde gevoelens kunnen wel onaangenaam zijn en signaleren dat er iets niet in orde is.  Sommige mensen hebben moeite om te weten wat ze juist voelen, ze voelen iets onaangenaams maar kunnen dit gevoel niet benoemen.  Een lijst met gevoelens raadplegen of erover praten met anderen kan hierbij wat helpen.  Het is belangrijk om het gevoel dat men ergens bij heeft te kunnen benoemen.  Tracht niet weg te vluchten van dit gevoel in een sigaret of door alcohol of door de radio op te zetten, laat het gewoon in alle rust toe zonder angst.  Gevoelens zijn OK.

3.                  Nu komt het erop aan na te gaan waar dit gevoel nu juist vandaan komt, wat heeft het uitgelokt?  Als je dit weet, kun je dieper in jezelf gaan kijken waar dit vandaan zou kunnen komen; heb je al gelijkaardige situaties meegemaakt?  Kun je je herinneren wanneer het de eerste keer was?

Als de betrokken emotie te heftig is, is het moeilijk om dit te doen, omdat de hevigheid het denken verhindert.  Dit is niet erg, in dit geval, laat je de emotie gewoon toe om beleefd te worden in alle hevigheid en wacht je tot je wat kalmer bent geworden.   Een goed hulpmiddel, aangeraden door Ria Matheussen, is tekenen en kleuren op een blad papier om gevoelens uit te drukken of te ontdekken.  Op dit of een ander blad kan je schrijven wat in je opkomt aan gedachten, zinnen, herinneringen, …

Andere hulpmiddelen zijn een wandeling, een douche nemen, erover praten met iemand, een kalmerende kruidenthee, de Bach Rescue-remedie, enz.

4.                  Tracht na te gaan welke ideeën, opvattingen, regels, normen, waarden, overtuigingen of ooit gemaakte conclusies achter deze gevoelens of emoties zitten.  Waar komen ze vandaan, zijn ze van jezelf of heeft iemand je ze aangeleerd, je ouders, een leerkracht, een vriend, een artikel in een tijdschrift, een programma op TV,…?  Besef je dat dit gevoel samenhangt, voortkomt uit deze overtuiging?  Dit is de stap van het inzicht.

5.                  Besef dat je niet verplicht bent deze overtuiging de rest van je leven te hebben, misschien is ze aangeleerd of misschien ben je er zelf toe gekomen.  Je bent echter vrij om te kiezen of je al dan niet deze overtuiging wil aanhouden: je mag die overtuiging laten vallen of veranderen.   Denk na of je een andere benadering van de situatie of gebeurtenis kunt vinden die meer geschikt is dan degene die je nu gebruikt en die je minder ergernis, ontgoocheling, verdriet, angst enz. geeft.   Je zoekt dus een alternatief.

6.                  Vergeef je zelf dat je deze inadequate overtuiging, opvatting, visie had en dat deze jou en anderen zoveel ergernis heeft bezorgd.  Vergeef je ouders, je leerkracht, je baas of wie dan ook die je deze opvatting heeft aangeleerd of opgedrongen.  Vergeef jezelf dat je er toen geen verweer tegen had omdat je nog te jong was of te onervaren of omdat je dacht dat die persoon het beste met je voor had uit onwetendheid, onverschilligheid, machtswellust, onmacht, of om wat voor reden dan ook.  Je hoeft niet perfect te zijn en anderen zijn het ook niet.  Je mag fouten maken en anderen mogen dat ook.  Voel je niet schuldig.  Het enige wat we kunnen doen is leren en proberen onszelf te verbeteren.

7.                  Wees dankbaar dat je dit hebt ingezien, dat je deze les hebt mogen leren.  Wees de andere(n) dankbaar dat ze je de mogelijkheid hebben gegeven deze les te leren en dat je een stap vooruit kunt zetten in het leven.

8.                  Laat de inadequate overtuiging, opvatting, visie, vooroordeel die je zoveel ellende bezorgt los en spreek jezelf de nieuwe gedachte in en stel je het positieve gevoel die hierbij hoort voor en hoe je deze  nieuwe visie of benadering van de feiten in de werkelijkheid gaat omzetten.  Je gaat jezelf dus heropvoeden, herprogrammeren, dingen opnemen op de nieuwe cassette. Ria Matheussen stelt voor te verbranden wat je hebt opgeschreven, getekend of gekleurd (met de nodige voorzorgen) om dit definitief uit de wereld te helpen.   Schrijf de nieuwe gedachte in een mooie kleur op een steekkaart die je in je portefeuille of jaszak steekt of op je bureau of naast je bed legt, kijk er regelmatig naar, prent ze in je hoofd.

 

Het zal regelmatig gebeuren dat je toch nog op de oude manier reageert op iets, dit is niet erg, dit is de macht van de gewoonte.  Neem het jezelf niet kwalijk, vergeef het jezelf, en probeer het opnieuw, je weet nu dat je een andere manier hebt ontdekt om iets te benaderen, aan te pakken, op te lossen.  Leren gaat met vallen en opstaan.  Door meerdere keren iets toe te passen, zal het steeds makkelijker lukken en op termijn zal het zo geïntegreerd zijn in je persoonlijkheid dat het vanzelf lukt zonder er bij na te denken of er moeite voor te doen.  Herinner je nog hoe je leerde fietsen of typen?  Zie je hoe vlot en makkelijk het nu gaat?

 

Op deze manier krijg je de kans beetje bij beetje steeds meer oude programmeringen los te laten, je vrijer te voelen, minder slaaf van je gevoelens en almaar dichter bij jezelf te komen, jezelf te ontdekken, jezelf te accepteren, jezelf graag te zien, jezelf beter te begrijpen.    Zo zul je ook anderen beter begrijpen, accepteren, je beter in hen kunnen inleven, beter rekening kunnen houden met hun gevoelens en hun anders zijn.

Ik geef enkele voorbeelden van inadequate overtuigingen:

 

Anderen zijn belangrijker dan ik

De anderen moeten veranderen

De ander moet van mij houden

Niemand luistert naar mij

Ik ben minderwaard dan een ander

Ik hou niet van gelukkig zijn, dat is voor mij niet weggelegd

De buitenwereld is slecht

Alle politici zijn leugenaars

Ik ben klein, dik en lelijk

Wat gaan anderen daarvan denken?

Werken is zalig

Ik ben pas iets waard als ik bekwaam en succesvol ben

Het is altijd de schuld van een ander

Het verleden van een mens bepaalt zijn gedrag en dat zal zo zijn voor de rest van zijn leven

Wie veel geld heeft, mag de wet overtreden

Ik ben slachtoffer

Ik heb te weinig ervaring

Ik maak altijd de verkeerde keuzes

Ik ben te braaf

Ik heb geen geduld

Ik heb geen geluk

Ik voel me schuldig als ik niet werk

Het leven zit vol problemen

Ik heb een slecht karakter

Ik mag geen fouten maken

Ik moet alles doen wat mijn baas zegt

Ik hou niet van mensen

Ontspanning is tijdverlies

Tijd is geld

Moeten

Anderen kunnen het beter

 

Enkele voorbeelden van meer adequate overtuigingen (positieve affirmaties) die bvb. als (auto)suggestie kunnen dienen.

 

Ik ben eerlijk en oprecht

Ik kan, ik wil, ik mag

Ik ben verantwoordelijk voor mijn eigen geluk

Ik ben dankbaar voor alles wat er op mijn pad komt

Ik mag er zijn

Ik wil er zijn

Ik ben er graag

Ik mag fouten maken

Ik ben tevreden

Ik luister naar mijn intuïtie

Ontspannen is OK

Lekker luieren

Ik geloof in mezelf

Ik voel me goed ook als ik  mijn zin niet krijg

Mijn haar is vettig en ik voel me prettig

Ik maak mijn eigen keuzes

Ik heb goeie kwaliteiten

Joepie, ik ben anders dan de anderen

Ik gebruik mijn talenten

Ik hou van mezelf

Ik ben het waard

In iedere mens is iets moois te ontdekken

Ik kijk uit naar de dag van morgen

Gevoelens zijn OK

Ik accepteer je zoals je bent

Ik zie je graag ook al ben ik het niet met je eens

Ik zie er elke dag beter uit

Ik voel mij elke dag beter

Dank voor deze mooie dag

Ik zie de kansen die mij geboden worden

Mijn dikke benen passen mooi bij de rest

Mijn eigenwaarde hangt niet af van het succes van wat ik doe

Als ik me vergis geef ik dat graag toe

 

In dit verband citeer ik Albert Ellis:

‘In de praktijk is gebleken dat een cliënt die lijdt aan angst, inzichzelfgekeerdheid, geremdheid en neerslachtigheid, zichzelf meestal zeer geringschat en zichzelf waardeloos, onbeholpen of slecht vindt.  Zolang hij dit beeld van zichzelf heeft, lijkt het bijna onmogelijk hem erg veel steun te geven bij zijn emotionele problemen (hoewel het soms tijdelijke verlichting brengt als men hem op diverse manieren wat afleidt).  Volgens de rationeel-emotieve benadering van de psychotherapie zijn er twee belangrijke methoden om de cliënt ertoe te brengen dat hij zichzelf gemakkelijker accepteert.  (…) De onelegante benadering is om hem te doen geloven dat hij als persoon ‘goed’ of ‘de moeite waard’ is, niet omdat hij wat dan ook goed doet of omdat hij door anderen gewaardeerd wordt, maar gewoon omdat hij bestaat.  De elegantere benadering is om het individu te laten zien dat het niet nodig is dat hij zijn waarde op wat voor manier dan ook vaststelt, dat hij gewoon het feit dat hij leeft kan accepteren, dat het beter is dat hij met plezier leeft dan dat hij sterft of ellendig leeft, en dat hij meer kan genieten van zijn leven als hij slechts zijn persoonlijke hoedanigheden, kenmerken en verrichtingen meet en waardeert, in plaats van overbodige pogingen te doen om zijn zogenaamde zelf te evalueren.  Zodra de cliënt geleerd heeft volkomen tolerant te staan tegenover alle mensen inclusief zichzelf, en hij niet langer geneigd is hen rapportcijfers te geven, heeft hij een filosofische oplossing voor het probleem van de persoonlijke waarde en kan hij zichzelf echt accepteren in plaats van evalueren.  Hij zal zichzelf dan als een goed noch als een slecht mens beschouwen, maar als een persoon met prettige en minder prettige persoonlijke eigenschappen.  Hij zal zijn menselijkheid waarlijk accepteren en niet langer van wie dan ook supermenselijkheid eisen.’ [4]

 

Bronnen:

 

Dries, J., Creativiteit, Arinus, Genk, 2000

Ellis, A., Humanistische psychotherapie, Van Loghum Slaterus, Deventer, 1979   (ISBN 90600151500)

 

 

ã      [email protected]

www.geocities.com/lucasvo