İzmir'in Tarihi Bölüm 5
İZMİR'de HAYAT
İzmir'in son yüzyıllık hayatı türlü hadiseler,özellikler ve memleket çapındaki vukuatla doludur.Birçok yenilik fikirleri ve inkilap hamleleri İzmir'de filizlenmiş ve İzmir'i münevver muhitinde dayanaklar bulmuştur.İstibtad devrinde İzmir,Türkiye'nin fikir mihrakı olarak tanınmıştır.İzmir'den yükselen her ses,ehemmiyetle karşılanmağa,değeri olan bir hadise olarak ele alınırdı.
Yakın tarihe kadar "İzmirli" hususi bir karektere,bazı bakımlardan ayrılan geleneklere,bam başka bir yaşama hayatına malikti.İzmir'in kafesli,panjurlu evleri bir hususiyetti.Erkek evinin hem sahibi,hem ailenin söz söylenmez reisi idi.Ramazan geceleri erkekler çalgılı kahvehanelerde eğlenir veya karagöz oyunları seyederken kadınlar da komşu alemleri yaparlardı.İzmir'in en eski aileleri Tilkilik,İkiçeşmelik,Karantina ve Göztepe semtinde otururdu.
Bozyaka semti İzmir'in yazlığı idi.Yazın bir çok aileler Bozyaka'daki bağlara çekilir ve bir kısım halkta deniz kenarındaki yalılarda otururdu.Halk denize pek rağbet göstermezdi.
Mrs.J.Fisher "İZMİR HAKKINDA 16 MEKTUP" adlı eserinde şunları anlatır:
"Kocamın İzmir'den gaybubeti esnasında boş vakitlerimi İzmir'in eski ve tanınmış aileleri ile tanışmakla geçirdim.Bilhassa Mansur Zade ailesi ile yakınlık tesis ettim.Bu aile İzmir'li diğer bir çok aileler gibi gayet muhafazakarlardı.İnanışlarına bağlanmışlardı.Evdeki genç kadınlar bütün günlerini kocalarını düşünmek ve onlara hizmet etmekle geçirirlerdi.Pek nadiren bizzat yemek pişirirler,fakat ekseriya mutfakta olup bitenleri kontrol ederlerdi.Evin ihtiyaclarını vekilharçlar düşünürdü.
Genç kızlar büyüklerinin nezdinde pek az kalmakla beraber,orada bulundukları zaman fazla konuşmazlardı.Bazıları gergefle çalışır ve bir kısmı da ince elişleri yapar ve kitap okurdu.Okudukları kitaplar tamamen romandı.Evde bir çok halayıklar ve hanımefendinin emrinde genç ve taze kızlar bulunurdu.Bu kızlar evin içinde hanımefendinin yardımcıları olarak bulunur,her bakımdan evin hanımının işlerine ve vazifelerine yardım ederlerdi.Akşam vakti eve yorgun argın gelen beyefendiyi karşılamak,rahat ettirmek bu kızlara aitti.Evin sahibesi olan hanımefendi,evin erkeğine gayet itibar ve hürmet gösterirdi.
1882 yılından sonra İzmir'in tanınmış aileleri arasında kadınların kabul günleri vardı.Kabul günlerinde evin içinde bulunan herkes en iyi elbiselerini giyer ve misafirleri geniş odalarda ağırlarlardı.Misafirlere kahve,adaçayı,türlü reçeller ve vişne şurubu takdim edilirdi.Kadınlar gayet güzeldi.Ekseri İzmir'li kızlar füsunlu bir güzelliğe,siyah hülyalı gözlere sahiptiler.Küçük-büyük farkı hemen Türk evinde göze çarpardı.
Sokaklarda dilenciye pek o kadar rastlanmazdı.Zengin aileler varlıksız kimseleri himaye ederler ve maaş bağlarlardı.Bilhassa cuma günleri evlerinde kazanlar kaynatılarak fakirlere ikram edilirdi.Dul kadınlarla fakir genç kızlar,zengin kimseler tarafından evlendirilir ve fakir çocukların sünnetleri zenginler tarafından yaptırılırdı.
Türk kadınları ile konuşmak bir zevkti.Tahsilleri fazla olmamakla beraber kendi kendilerini yetiştirirlerdi.Umumi malumatları iyi idi.Tanıyabildiğim Türk erkekleri sağlam bir karektere sahiptiler.memleketlerini severlerdi.Orduda hizmet etmeği şeref bilirlerdi.Erkekler dürüst kimselerdi.Çarşıda pazarda alışverişe gelen kadınlara başlarını kaldırıp bakmazlardı".
İzmir'de Ramazan ayı çok canlı geçerdi.Halkın bir kısmı yaz mevsimini bağda geçirirdi.
FİKİR HAYATI
İzmir'de fikir hayatı son 70 yıl içinde hayli canlı ve hareketli geçmiştir.Mithat Paşa'nın İzmir valiliği zamanında bu büyük islahatçı,ilim adamlarını makamına davetle konuşur ve kendilerine yardım eder,kordondaki klüplere gençlerin toplanmasını teşvik ederdi.Kalem sahipleri o tarihte valinin himayesinden faydalanırdı.
İkinci meşrutiyete kadar geçen devirde İzmir'de bazı canlı hareketler olabilmiş fakat bunlar kapalı kalmıştır.
İzmir'in fikir hayatında Şair Eşref iğneli yazılar ile gençlere öncülük etmiş ve yeni kalem sahiplerini iğneli yazılar yazmaya teşvik etmiştir.Tevfik Nevzat İzmir'deki her türlü yenilik hareketlerini ve fikir cereyanlarını,gençleri teşvik sureti ile desteklemiştir.Tokadi Zade Şekip Bey bu sahada pek büyük hizmetlerde bulunmuştur.Türkçü Necip dil hareketlerinde en eskiye dayanan çalışmaları ile Türk dilini sadeleştirmeğe çalışmıştır.Halit Ziya Uşaklıgi,Yakup Kadri Karaosmanoğlu,Şehabetin Süleyman,Baha Tevfik,Bıçakcı Zade Hakkı İzmir'de fikir hayatının canlı birer timsali idiler.Salahattin Kantar,Hseyin Avni Ozan gibi simalar da aynı şekilde mesai göstermişlerdir.
1930 yılında Tokadi Zade Şekip Bey'in başkanlığında Bie Edebiyat Cemiyeti kurulmuş ve bunu Hizmet gazetesi kendi sayfalarında takviye etmiştir.Bu cemiyette Zeynel Besim Sun,Orhan Rahmi Gökçe,Ferit Ragıp,İrfan Konur,Haşim Nezihi,Nizamettin Nazif Tepedenlenli,Hüseyin Avni Ozan,Av.Bedri,Asım Kültür,Süleyman Sıddık,Hasene Nalan,Benal Nevzat Arıman,Celal Enver,Adnan Bilget dahil bulunyorlardı.Cemiyet kısa bir zaman yaşadı.
İzmir'de yetişen edebiyatçılar arasında Cezmi Tahir,Eczacı Sururi Eşrep Sabit büyük kıymetlerdir.
Yine İzmir'in fikir hayatında Eczacı Kemal Aktaş,Asım Kültür,Abdi Muhtar Bilginer,İrfan Hazar,Dr.Necati Kip,Hikmet Bozkurt faydalı roller oynamışlardır.İzmir'in en iyi fıkracıları Asım Kültür ve Orhan Rahmi Gökçe,en iyi hikayeci ve romancısı Hikmet Bozkurt'tur.
BASIN HAYATI
1881 yılında İzmir'de Aydın Gazetesi Mecidi Fikri Bey tarafından çıkarılırdı.Aynı tarihte Amaltiya Rumca gazetesini M.Samotaki,Laform Fransızca dergisini M.Oskar,Günlük Smyrna gazetesini M.Kridi,Velos Runca mizah dergisini M.Şikari,Diyon Fen mecmuasını M.İridis çıkarmakta idi.1908'den önce İzmir'de Kadızade İbrahim Bey Hizmet gazetesini,Resmolu Ferit Bey Muktebes gazetesini çıkarırlardı.Ahenk gazetesi yazı kadrosuda Maraşlı Kamil ve Şair Hüseyin Avni Ozan'ın yazıları nazara çarpardı.
İkinci meşrutiyetin ilanını müteakip İttihat ve Terakki cemiyetinin naşiri efkarı olan İTTİHAT gazetesi çıktı.Bu gazetenin başmakalelerini Tevfik Rüştü Bey yazıyor ve Ali Haydar Bey güzel yazıları ile seviliyordu.Hizmet'te İbrahim Refik,Hüseyin Rifat ve Kantarağası zade Salahattin Beyler'in yazıları dikkate çarpıyordu.Sonradan adliye nazırı merhum İsmail Sıtkı Bey KÖYLÜ gazetesini çıkardı.Bu gazetede Mehmet Rifat,Akil Koyuncu ve Resmolu Ferit Beyler'in yazıları calibi dikkattir.1910'dan sonra Bekir Behlül Bey'in çıkarttığı MEDENİYET gazetesinin başyazarlığını adliyecilerimizden Hasan Fehmi Bey deruhte etmişti.Tahrir ailesi arasında bulunan Hüseyin Avni Ozan'ı "Meçhul simalar - Maruf simalar" makaleleri mükemmeldir.Kantarağası zade Salahattin Beyin MÜLAKAT gazeteside aynı tarihte çıkarıldı.Bu gazetenin en sevimli ve beğenilen imzası Bezmi Nusret Bey'dir.Yine Salahattin Kantar 1911'den sonra MUHARRİR gazetesini çıkararak nevi şahsına münhasır mizah yazıları ve hicviyeleri ile dikkati çekti.Yine bu sırada merkezi İstanbul'da bulunan Demokrat fırkasının reisi Hamit Suphi Bey partisinin fikirlerini FERYAT gazetesi ile İzmir'de yaymaya başladı.1908'den önce çıkarılan ESBUU İZMİR gazetesi bilahare İŞTİRAK adı ile neşredildi.Hamit Suphi MUSAVVER EMEL,Bezmi Nusret'te MUSAVVER MAHASİN gazetelerini çıkardılar.Aynı tarihte Haydar Rüştü Bey siyasi ve günlük ANADOLU gazetesini çıkarmağa başladı.Ayrıca DUYGU'da Haydar Rüştü Bey tarafından çıkarılırdı.
Musavat gazetesini eski hakimlerden Tahir Bey "Amerika'da talebe müfettişi Cezmi TAhir'in babası" Hafız İsmail Bey'le çıkarırdı.Yeni teşekkül eden İslahat fırkası da İzmir'de bir gazete çıkarmağa karar verince Recep Tahsin ve Faik Muhittin HUKUKU BEŞER gazetesini çıkardılar.Bu vesile ile Recep Tahsin'in 15 Mayıs 1919 günü İzmir'in Yunanlılar tarafından işgalinde şehit edildiğini kayıt etmek isterim.1919 yılına kadar mesleki bir mecmua olarak neşredilen MUALLİM de Macit Bey ve Hatice Baise Hanım ateşli yazılar yazmışlardır.İzmir'in işgali sıralarında çıkan SEDAYI HAK gazetesi Sırrı Sanlı ve merhum Hakkı Ocakoğlu'nun eseridir.Bunlardan başka mühendis Halit Ziya Bey İMDAT,Ahmet Cemil Bey İBİŞ,Zeytinzade Remzi Bey'le Şair Eşref EDEP YAHU,merhum Baha Tevfik EŞEK,ELMALUM gazetelerini çıkardılar.Bu gazete ve mecmuaların en büyük kısmı bir kaçar nüsha çıkmışalr,sonra kapanmışlardır.
1924 yılında Yeni Asır gazetesi Selanik'ten İzmir'e nakl edilmiş,Anadolu ve Hizmet gazeteleri ile birlikte İzmir'de neşir hayatına atılmışlardır.1930'dan sonra Yeni Asır gazetesi Ege Bölgesi'nde en çok okunan ve sevilen bir gazete olarak tanınmıştır.Sahipleri olan Şevket Bilgin ve Hakkı Ocaklıoğlu bu gazetenin inkişafında büyük hizmetler etmişlerdir.Elyevm İzmir'de Yeni Asır,Anadolu,Demokrat İzmir,Ticaret,Halkın Sesi günlük gazeteleri çıkmaktadır.Bu gazetelerde çalışan muharrirler arasında Orhan Rahmi Gökçe,Şahap Göksel,Kami Oral,Agah Bartu (Anadolu)gazetesi'nde,Behzat Bilgin,M.Tuncer,Asım Kültür,Narteks,Kadri Başçı,Abdi Sokullu,Adnan Bilget,Lütfü Aksungur,Reşat Sanlı,Cezmi Zallak,Hayrullah (Yeni Asır) gazetesinde,Suha Sukuti Tükel,Abidin Oktay,Rıza Amur (Ticaret) gazetesinde,Jerfi Yenal,Adnan Dövenci (Demokrat İzmir) gazetesinde çalışmaktadırlar.
İzmir'de uzun yıllardan beri çıkan ENDÜSTRİ mecmuası da bunu bir ideal olarak çıkaran Bay Pertev Endüstri'nin başarılı bir eseridir.Mürteza Gürkaynak'ta Yeni Asır,Halkın Sesi ve muhtelif dergilerde yazdığı tarih etüdleri ile İzmir'in basın ve fikir hayatında müstesna bir mevki işgal etmişlerdir.
Sözlük
Kitap,VHS,VCD,DVD,CD almak&araştırmak için logoyu tıkla
devam