İzmir'in Tarihi Bölüm 4



İZMİR BELEDİYESİ

Kırım harbinden sonra Türkiye'de devlet teşkilatı garp memleketlerindeki usullere göre ayarlanınca İzmir'de belediye tekilatı kuruldu.Fakat 1871 ile 1879 yılı arasıda belediye çalışmalarının nev'i hakkında elde hiçbir malumat yoktur.1879 Aydın salnamesi İzmir'de belediye teşkilatının iki daireye ayrıldığını yazar.Birinci belediye dairesi başkanı Helvacı Zade Emin,ikinci belediye dairesi başkanı ise Ragıp Bey idi.Her iki belediye dairesinin dokuzar üyelik belediye meclisleri,muazzaf memur kadroları,başkatip,muhasebeci,tercüman,sandık emini,kontreto katibi,doktor,mühendis,müfettiş,çarşı ağası ve mimarı bulunurdu.

O tarihte İzmir şehri birinci Kordon,Saman iskelesi,Balık Pazarı hamamı,Marpuççular,Parmakkapı,Peştamalcıbaşı,Haliliye caddesi,Basmane istasyonu ve Kemer caddesini takip eden hat ile ikiye ayrılarak bu hattın batı arafı birinci belediye dairesini, doğu tarafıda ikinci belediye dairesini teşkil ederdi.Şimdiki Fevzi Paşa Bulvarı şehri ikiye taksim eden hattı teşkil ediyordu.

Halil Rifat Paşa'nın valiliğe kadar devam eden bu şekil 1891 yılında iki belediye dairesinin birleştirilmesi,tek belediye meclisi ve reisinin iş başına getirilmesini icap ettirdi ve belediye reisliğini Helvacı Zade Emin bey deruhte etti.Hisar cami civarında şimdiki belediye dairesi de o zaman inşa oldu.Bu birleşme şehir gelirini arttırmamakla beraber masraflarda 1144 altın tasarruf teminine yaradı.30.000 altından ibaret belediye yıllık geliri kantar,zephiye ve hayvan alım ve satım resminde yarısının hazineye verilmesi ile 25.000 altına düştü.Yine bu tarihte belediyenin zabıta ve temizlik memurları sayıs 129 du.

Evliyade zade Mehmet Bey'in belediye reisliği zamanında (1893) belediye kalem teşkilatı genişletildi,belediye doktorları dörde çıkarıldı.Bizzat şimdiki belediye binasını yaptırdı.1894 yılında belediye reisine yardmcı olarak bir muavinlik ihdas olunarak bu vazifeye Abdurrahman Bey getirildi.1899'da belediye reisliği vazifesini Eşref Paşa'nın deruhte ettiğini görürüz.Çok çalışkan bir zat olan Eşref Paşa belediyenin gelirini arttırdi ve 1907 yılında takriben 40.000 altına çıkardı.Eşref Paşa bugün Tınaztepe adını alan okul binasını,Tepecik'teki Eşrefpaşa Hastanesini,Darağaç ve Karşıyaka tranvaylarını,Eşrefpaşa camiini yaptırdı,bu camininin bitişiğinde yaptırdığı binalarıda camie vakfettirdi.İzmir yollarından çoğunun kesme taşla yaptırılması Eşref Paşa'nın belediye reisliği devrine rastlar.

Mithat Paşanın valiliği zamanında (1880) şehir hudutları askeri kışlanın bulunduğu yere kadar devam ediyordu.Ondan ötesi kayalıklardan ibaretti.Göztepe'de tepe etekleri deniz kenarına kadar uzanıyor,şehrin mülhakatla irtibatı Karantina üzerinden,Arap Hasan çeşmesi istikametinde mümkün oluyordu.Mithat Paşa zamanında kayalıklar ve Göztepe'nin denize uzanan etekleri ortadan kaldırılarak bugünkü İnonü Caddesi meydana getirildi.1885'te İzmir'de ilk valiliği günlerinde Halil Rifat Paşa şimdiki Bahribaba parkı civarında ve Değirmen dağından geçerek Karantina'nın dağ kısmına kadar uzanan Halil Rifat Paşa caddesini açtırdı.Halil Rifat Paşa ikinci defa İzmir valiliği devrinde (1889 - 1892) Hatay caddesini açtırdı,İzmir idadisini,Kadifekale civarında "Muhacirin" evlerini ve Aziziye Mahallesini de Halil Rifat Paşa yaptırdı.

Vali Hasan Paşa Fehmi Paşa (1893 - 1896) valiliği devrinde İkiçeşmelik - Bayramyeri yolunu açtırdı,Bayramyeri'nden başlayarak Katipoğlu - Kızılçullu büyük demir köprüyü meydana getirdi.

BELEDİYE REİSLERİ


1882 yılından şimdiye kadar İzmir şehrine hizmet eden belediye reisleri aşağıda gösterilmiştir:
  1. Yenişehirli Ahmet Efendi 1882
  2. Ragıp Paşa
  3. Yahya Hayati Paşa
  4. Eşref Paşa 1895 - 1907
  5. Tevfik Paşa 1908
  6. Ali Nazmi Bey 1908 - 1910
  7. Dr.Taşlıoğlu Ethem 1911 - 1912
  8. Evliyazade Refik Bey 1913 - 1918
  9. Hasan Paşa 1919 - 1922
  10. Şükrü Kaya 1923
  11. Muammer Uşaklı 1924
  12. Aziz Akyürek 1924 - 1925
  13. Dr.Hulusi Alataş 1928 - 1930
  14. Sezai Göker 1930 - 1931
  15. Dr.Behçet Uz 1931 - 1940
  16. Reşat Leblebicioğlu 1941 - 1949

Son 26 yıl içinde İzmir şehrine arzı hizmet eden belediye reisleri arasında istisnasız olarak hepsi birer ölçüde hizmet ve şehrin güzelleşmesine ve imarına yardım etmişlerdir.Ragıp Paşa harikulade muntazam çalışan bir şahsiyetti.Eşref Paşa biraz mağrur görülmesine rağmen mahviyatkar,halkın iyiliğine ve şehrin imarına gayret sarf eden bir belediye reisi olarak sevildi.
Tevfik Paşa belediye çavuş ve serçavuşları kontrol etmesi ile ve çarşıda esnaftan bahşiş koparmalarına mani olmakla meşhurdur.Bu zat sabah vakti hanlara uğrayarak hem evinin meyve ve sebzesini en tazelerinden secer,hemde hancılarla hemhal olurdu.
Ahenk başmuharriri Ali Nazmi Bey merhum,ileri derecede bir halk dostu idi.O kadar ki kendisi bile yanlış bir devirde dünyaya geldiğini söyler,belediye bütçesinde açık görünce kudreti nisbetinde bu açığı kapardı.Fakirlere yapılan belediye yardımına muvazi olarak kendi cebinden de masraf yapardı.
Evliyazade Refik Bey 1nci Cihan harbi senelerinin belediye reisi olarak en müşkil bir zamanda,kudretli bir valinin yardımı ile başkanlık vazifesini kiyasetle idare etti.Gazetelerin tenkitlerine rağmen şehre faydalı olmak istedi.Hiç bir belediye memurunu ezdirmedi,lakin harp senelerinin sıkıntıları içinde belediye memurlarının esnaftan hediye kabul etmesinede mani olamadı.Bu zatın bir meziyeti de belediye riyaseti maaşlarını sandık emrine teslim ederek hastalanan veya ihtiyaca düşen memurlara dağıtmasıdır.
Evliyazade Refik Bey'in belediye reisliğinden istifası ile Hasan Paşa'nın belediye reisliği zamanı arasında kısa bir müddet İzmir Belediyesini vekil olarak Kemahlı İbrahim Bey idare etmiştir.Mütareke senelerine tesadüf eden bu vekalet günlerinde İbrahim Kemahlı tıpkı bir diktatör gibi hareket etmek istedi.Belediye nizamları ile başkanın mukayyet olmasına bir sebeb ve lüzum görmüyordu.Bir gün Salepçioğlu camii civarında bir şahsın yaptırmak istediği eve belediye fen heyetinin "olamaz" dediğini işitince fena halde sinirlendi.Başkatip Hafız Hakkı Efendi'yi çağırdı:

-A..be..Hakkı Efendi,dedi.Mühendis yapılmaz demiş.Ben yapılmasına izin vermiştim.Mühemdis mi reis,ben mi?
-Sen reissin beyim.Fakat yaptırmassın,kendi başına izin veremessin.
-Neden Hakkı,bu binada bana kafa tutacak daha büyük biri mi var.
-Yok ama,sen belediye nizamlarını değiştirmessin.

-Demek ben reis olduğum halde senin yazılı bir kağıdına söz geçiremem?
-Kanunsuz laf yürümez
Bunun üzerine Kemahlı İbrahim Bey oturduğu başkanlık sandalyesinden kalktı.Mestini ayağına geçirdi.Sandalyeyi kaldırarak masanın üstüne koydu.Bir hayli düşündükten sonra:
-Ben bu sandalyenin üstüne tüküreyim,sözümü dinletemedikten sonra

Filhakika daha eski senelerde belediye reisliği yapan Evliyazade Mehmet Bey gibi kıymetli şahsiyetlerde belediyeyi kendi emirlerine göre yürütmek istemişlerdir.Fakat Evliyazade Mehmet Bey laftan anlar,gayet temiz yürekli bir şahsiyetti.Belediyede hizmeti büyüktür.

Yunan işgali senelerindeki reis Hacı Hasan Paşa'yı İzmir halkı sevmezdi.Bu zatın Yunanlılarla teşriki mesai etmesi işgal kuvvetleri komutanı ile münasebet idame etmesi hoş karşılanmazdı.Hakikatte kendisi bazı vakalarda halktan kurşuna dizilmesi melhuz kimseleri kurtardığı rivayet edilir.

Bu zat işgal senelerinde günün felaketli şartları içinde bazı hizmetler verebilmiştir.Hacı Hasan Paşa mesut istirdat gününden 72 saat önce,yani 6 Eylül 1922 Çarşamba sabahı körfez vapurlarından birini Güzelyalı'ya yanaştırarak zati eşyasını yükledi ve vapurla Midilli adasına kaçtı.Bu vapur bu suretle yunanlılar tarafından müsadere edildi.

Rahmi beyin vali,Evliyazade Refik Beyin belediye reisliği zamanında İzmir'de bazı yenilikler yapıldı.Mezarlıkbaşı'ndaki mezarlık kaldırılarak bir pazar yeri haline getirilmesi,Basmane'ye giden yolun genişletilmesi,Bahribaba parkındaki eski mezarlıkların kaldırılması,Kız Lisesi,Hıfzısıhha müessesesi ve Milli Kütüphane binalarının yaptırılması bu meyandadır.Teşekkül eden İzmir imarat ve inşaat şirketi de Gümrük ile Basmane istasyonu arasında bir bulvar açmağa teşebbüs etmiş,istimlaklar yaparak Çukurhanı'na kadar bulvarı getirmişti.Fakat fazlasını yapamayınca bu bulvarı açmak şerefi bir asırlık çağda en başarılı belediye başkanı olan Dr.Behçet Uz'a müyesser oldu.

CUMHURİYET DÖNEMİ BELEDİYE REİSLERİ


İzmir'in Yunanlılar'dan istridadı tarihine rastlayan 9 Eylül 1922'den 1931 Kasım'ına kadar İzmir Belediye reisliklerinde eski dahiliye vekillerinden Şükrü Kaya,Uşakizade Muammer,Aziz Akyürek,Dr.Hulusi Alataş ve Sezai Göker hizmette bulundular.Aziz Akyürek yenilik fikrinin İzmir belediyesine girmesine hizmet etti.Dr.Hulusi Aktaş basınla daima ihtilaflı geçen reisliği hayatında çalışmak istedi.Sezai Göker çetin bir belediye meclisinin karşısında daima tartışmalı günler geçirdi.

Dr.BEHÇET UZ

REŞAT LEBLEBİCİOĞLU



35 YIL ÖNCE


1914 yılında İzmir şehrinde 85 mahalle ve 1100 sokak mevcuttu.Her sokak başında Fransızca ve Türkçe ibareli bir levha bulunurdu.Evliyazade Refik Bey belediye reisi olduktan sonra Karşıyaka'da bazı sokak levhalarına Rumca isimler de ilave edilmiş ve bu hareket o zamanki gazetelerde tenkid olunmuştu.Binek arbaları tarifelerinin de iki lisan üzerine yazılması Hüseyin Rifat Bey'in ticaret rehberinde tenkit edilmiştir.O zaman İzmir'de sokaklar kaldırımlı ve Napoli taşla yapılmıştı.Sokaklar gayet dardı,Şehir sokakları geceleri havagazı fenerleri ile ışıklandırılır ve belediye beher sokak feneri için 18 buçuk mecidiye tenvir ücreti öderdi.Evlerde de havagazı feneri kullanılırdı.Şehirde 3000 havagazı feneri vardı.Ziyasının az oluşu halkın sıkıntılarını mucip olurdu.Hele Yapıcıoğlu,Şavlaka,Tamaslık ve Değirmendağı semtleri geceleri karanlıktan geçilmez idi.

İLK SİNEMA ve TİYATROLAR


İzmir'de ilk sinemayı Kraemer halefleri tesis etmiş ve Kordon'da Pathe sineması açılmıştı.Ondan sonra Kordon'da 8,Karşıyaka'da 2,Asansör üzeri,Güzelyalı ve Basmane'de birer sinema açıldı.Beyler sokağı sineması ise İttihat ve Terakki Cemiyetine aitti,Beyler sokağı sinemasında ayrıca tiyatro da oynatılırdı.
İzmir tiyatroları içinde en mükemmeli Mısır kumpanyasına ait İzmir Tiyatrosu idi.Dört katlı olan bu tiyatronun gayet zarif ve locaları,geniş balkonşarı vardı.Sporting Tiyatrosu da fevkalede rağbet görür ve İzmir Halkı geceleri Kordon'daki bu tiyatro ve sinemaları doldururdu.Kordon'da bir çok büyük gazinolar,açık eğlence yerleri ve klüpler vardı.Ecnebi kadınalar bu tiyatro ve otellerin salonlarına dekolte ve gayet şık elbiselerle iştirak ederlerdi.Akşamları İzmir Kordonu halkla dolar ve Kordon gezintileri halkı çekerdi.

ARABALAR


35 yıl önce Landon,Karoça ve Viktorya tipinde 365 araba vardı.Belediye her binek arabasından ayda bir buçuk mecidiye resim alırdı.Arabaların ücret tarifeleri değişmezdi.Arabacılar yeknesak elbise giyerlerdi.Bunlardan başka şehirde 100 kadar hususi konak arabası,ikisi umuma mahsus olmak üzere yedi otomobil vardı.
Şehirde 1150 yük arabası bulunurdu.Belediye tek atlı yük arabalarından ayda 25 kuruş,çift atlılardan 30 kuruş ücret alırdı.Yük arabalarının yolları bozdukları gazete sayfalarında şikayet konusu oluyordu.
Şehirde deve nakliyatıda fazla idi.Bunlar mahsul ve ticaret eşyası taşırlardı.Deve sayısının İzmir ilinde 25000'den noksan olmadığı anlaşılmaktadır.İzmir'in nüfusu şehirde 250.000'den noksan değildi.Bu nüfus arasında 21.000 Yahudi,55.000 Rum dahildir.Yeni doğumlar muhtelif düşüncelerle nüfusa kayıt edilmezdi.1914'te İzmir'de 10 belediye mıntıkası tesis edilmişti.Bunlar Barut Hanı karşısında,Şişeciler içinde Coya Hanında,Haliliye caddesinde,Çalgıcıbaşında,Hacı İstelyo mahallesinde,Ayakaterina caddesinde,Punta'da,Askeri karakol karşısında,Kemer caddesinde,Eşrefpaşa'da ve Karantina'da idi.Belediye rusul ve vergileri bu noktalara yatırılırdı.1913 yılında belediye bütçesi 4.932.132 kuruştan ibaretti.1894 yılına nazaran "Evliyazade Mehmet Hilmi Bey zamanı"bir misli artmıştı.Belediye varidatı,zephiye,tenviriye,hayvan,kantar,mezbele,tanzifat,araba nakliye,seyyar satıcılar,segi vergisi ve para cezalarından elde edilirdi.Zephiye rusumunun iki seneliği 18600 lira mukabilinde 1914'te mültezime ihale olunmuştu.
1914 yılında belediyenin 42 memuru ve ayrıca belediye çavuşu ve tanzifatçısı olarak 385 kişilik bir kadrosu vardı.3 ser çavuş,7 muavin,75 belediye çavuşu,1 tanzifat memuru,10 muazzaf hademesi,257 yevmiyeli işçisi vardı.Belediye zabıta memurları Frenk mahallesi ile Kordon,Başdurak,Kemeraltı gibi işlek yerlerde vazife görüyor ve şehrin diğer yerleri ihmal içinde bulunuyordu.Şehirde bu tarihte belediyenin varlığı zayıftı.Şehirde umumi helalar yoktu.İzmir itfayesi gayri kafi idi.Sular iyi muhafaza altına alınmadığı için şehirde sık sık tifo vakkaları görülürdü.
1900 - 1915 yılları arasında İzmir'de kasaplarla fırıncıların belediyeye narh empoze ettikleri ve narh geri çevrilirse günlerle şehri etsiz,ekmeksiz bıraktıkları görülürdü.
1906 yılında Eşref Paşa'nın belediye reisliği zamanında bahriye mühendislerinden İsmet Kaptan belediye fen heyetine ederek İzmir'in mükemmel bir planını ve haritasını hazırladı.

ŞAİR EŞREF'E DAİR


Şair Eşref kaymakamlığı zamanında vali Kamil Paşa Eşref'e vergi tahsili hususunda daha fazla gayret etmesini tavsiye ediyor."Haydi göreyim seni,beni kazaya uğratma" diyordu.
Ünlü şair valinin sözlerini büyük bir dikkatle dinledikten sonra,şu karşılğı verdi:
"İnşallah bir gün kazaya uğrarsanız vaziyeti görürsünüz."



Sözlük


Kitap,VHS,VCD,DVD,CD almak&araştırmak için logoyu tıkla
IDéEFIXE Satış Ortağı
devam
Hosted by www.Geocities.ws

1