Το δημόσιο κτίριο.
Το συγκεκριμένο κέντρο εκ των
πραγμάτων είναι ένα δημόσιο κτίριο. Ο στόχος να είναι "ανοικτό"
στην πόλη και στους πολίτες το κτίριο μας φαίνεται ασαφής και γενικόλογος
μια και, λόγω της γενικότερης αποδοχής του, περικλείνει μέσα του πολλές και
αντιφατικές έννοιες. Εμείς θέλουμε ο χώρος αυτός να είναι χώρος δράσης.Tί
σημαίνει αυτό; Θέλουμε, σε αυτό το κτίριο, ο άνθρωπος να συνειδητοποιεί τον
εαυτό του ως πολίτη, δηλαδή ως άτομο που μπορεί να δρά πολιτικά, να επιλέγει
τί θέλει να κάνει, ποιά πορεία να ακολουθήσει, ποιός θα είναι ο επόμενος χώρος
που θα επισκευθεί, ανάλογα με ποιά είναι τα ενδιαφεροντά του και οι επιθυμίες
του.
Σε αυτή τη βασική επιλογή-στόχο,
η αρχιτεκτονική και ο αστικός χώρος, γενικότερα, τί ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν;
Υπάρχουν κτίρια και υπαίθριοι χώροι που, λόγω της θέσης τους και του σχεδιασμού
τους, μπόρεσαν να φιλοξενήσουν στο παρελθόν σημαντικές πολιτικές (βλ. Πολυτεχνείο)
και πολιτιστικές δράσεις. Είναι χώροι (που σε αντίθεση με άλλους) μπόρεσαν
να γίνουν οικιοποιήσιμοι από τους πολίτες και να τους εμπνεύσουν την ατομική
και την συλλογική δράση. Αυτή η αίσθηση του οικίου και ανοικτού (σε δράσεις)
περιβάλλοντος δεν αποκτάται τυχαία απο τον εκάστοτε χώρο αλλά εκπορεύεται
από το σχεδιασμό και μπορεί να υπάρξει συνειδητά. Ένα κτίριο μπορεί να γίνει
οικιοποιήσιμο πιο εύκολα όταν αυτό καλείται να εκφράσει ένα νέο θεσμό (ένας
τέτοιο είναι και το πολυπολιτιστικό κτίριο), ο οποίος δεν έχει αποκρυσταλλωθεί
στο συλλογικό ασυνείδητο σαν κάτι συγκεκριμένο και δεδομένο, άρα αναζητά την
ταυτότητα και το περιεχόμενό του. Σε αυτή την περίπτωση, ο πολίτης προσπαθεί,
μέσα από τη δικιά του δράση, να διερευνήσει τα όρια του καινούργιου, να το
καταλάβει, να το συνειδητοποιήσει και να το "χρωματίσει". Έκει το
άτομο μπορεί να λειτουργήσει παρεμβατικά, αρκεί να μην έχει προβληθεί στο
κτίριο το μοντέλο ενός άλλου θεσμού.
Κυρίως, όμως, πιστεύουμε ότι δεν
φτάνει ο συμβατικός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός για να γίνει ένα κτίριο χώρος
δράσης. Κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζει η λειτουργία του, η δυνατότητα του χρήστη
να κινηθεί μέσα σε αυτό, με κίνητρο την περιέργεια και την επιθυμία του, αποφασίζοντας
ο ίδιος τους μελλοντικούς του σταθμούς και το περιβάλλον του (έμψυχο και άψυχο).
Σε αυτό, σημαντικό ρόλο μπορούν να έχουν οι νέες τεχνολογίες, οι οποίες, λόγω
της δομής και της λειτουργίας τους, έχουν την δυνατότητα να δημιουργούν σχέσεις
και παραπομπές. Μπορούν να δημιουργούν συνδέσμους που μεταβάλλονται και τροποποιούνται
διαρκώς (δηλαδή σχέσεις που κατασκευάζονται και καταστρέφονται μέσα στο χρόνο,
ανάλογα με τους στόχους του έκαστοτε χρήστη τους). Η δικτυακή αντίληψη των
πραγμάτων, σε ένα μεγάλο βαθμό, χαρακτηρίζει τη δομή της κοινωνίας μας και
την καθημερινότητά της αλλά δεν έχει επιβληθεί σε μεγάλο κομμάτι του δημόσιου
χώρου, γιατί εκεί εξακολουθεί να επικρατεί η επιδίωξη ισχύος, η ανάγκη να
ελεγχθεί η πληροφορία (και οποιαδήποτε άλλη παροχή), να παραχθεί ένα νόημα
και να διαδοθεί μια κυρίαρχη ερμηνεία των πραγμάτων, που να συμφέρει...
Για έμας, το συγκεκριμένο κτίριο, πρέπει να παραιτηθεί από την αξίωση παραγωγής
ενος κυρίαρχου νοήματος και να επιτρέψει στους πολίτες, μέσα από τη χρήση
των νέων τεχνολογιών, να διερευνήσουν κατ' αρχήν τα όρια του ευρωπαικού πολιτισμού
προς την κατεύθυνση που επιθυμούν, να αποκτήσουν την δικιά τους αποψη για
αυτόν, και έπειτα να σχεδιάζουν την δικιά τους πορεία μέσα στο κτίριο και
στον κόσμο της σκέψης που φιλοξενεί.
Η τεχνολογία είναι ένα μέσο, και ως τέτοιο δεν εκφράζει απο μόνο του τίποτα, κοινωνικά ή πολιτικά. Νόημα και ουσία αποκτά από το υποκείμενο που τη χειρίζεται και το στόχο που το συγκεκριμένο έχει. Σε μας η τεχνολογία έχει δύο λειτουργίες: α.) Επιτρέπει στον επισκέπτη να συμβάλλει στο γνωστικό περιεχόμενο του κέντρου, καταθέτοντας την συμφώνια ή τη διαφωνία του, τη άποψή του, και προσθέτοντας καινούριο υλικό (interactive δραστηριότητα). Αυτό θα του δώσει την δυνατότητα να συνάψει σχέσεις με άλλα άτομα συγγενικής αντίληψης και μαζί τους να δράσει παραπέρα στον ίδιο χώρο, είτε να βρέθει σε ένα κανάλι επικοινωνίας με ανθρώπους που διαφώνει. Τέτοιες καταστάσεις, όποτε και εφόσον υπάρχουν, μπορούν να χρησιμοποιούνται από μια ευαίσθητη, στα τεκτενόμενα, διοίκηση, έτσι ώστε αυτές οι δράσεις να πραγματοποιούνται σε συγκεκριμένο πραγματικό χώρο, να παρακολουθούνται από το ενδιαφερόμενο κοινό πιο εύκολα και να αναζωογονούν την καθημερινότητα του κέντρου. β.) Ο υπολογιστής μπορεί να συνδέσει μια πηγή πληροφόρησης που βρίσκεται σε ένα τομέα με μια αλλή, σχετιζόμενη με την πρώτη, πηγή πληροφόρησης που βρίσκεται σε ένα δεύτερο τομέα του κτιρίου. Αυτές οι άυλες σχέσεις κάνουν τον επισκέπτη να κινηθεί από τον ένα χώρο στον άλλον αναζητώντας συγκεκριμένες πληροφορίες, να σχεδιάσει και να ακολουθήσει την δικιά του πορεία μέσα στο κτίριο, να αισθανθεί ως άτομο που ακολουθεί τις δικιές του επιθυμίες και τα δικά του ενδιαφέροντα και όχι ως μέρος ενός συνόλου που δέχεται ορισμένες τυποποιημένες πληροφορίες. Η προσωπική κίνηση θα τον οδηγήσει σε χώρους του ενδιαφέροντός του και μέσα σε ανθρώπους με κοινά χαρακτηριστικά. Η επαφή με αυτούς θα του παρέχει μια μορφή επικοινωνίας που μπορεί να εξελιχθεί, αν αυτοί το επιδιώξουν, σε μια κοινή δράση.
Η πολιτιστική διάσταση.
Το δημόσιο κτίριο που σχεδιάζουμε είναι ένα πολιτιστικό κέντρο και αυτό του παρέχει πολύ συγκεκριμένες ιδιότητες και δυνατότητες, αρκεί να διαβάσουμε τον πολιτισμό (της καθημερινότητάς μας πρώτα από όλα) σαν κάτι περισσότερο από απλή ψυχαγωγία και στυλ, μανιέρα ή αισθητική. Αν περιοριστούμε στην περιοχή των τεχνών, θα βρούμε πολλά παραδείγματα που μας δείχνουν ότι ένα πολιτιστικό προιόν, πέρα από ιδέες και σκέψεις που μπορούν να μας συγκλονίσουν, μας μεταδίδει αισθήματα που πλαταίνουν το συναισθηματικό μας τοπίο και μας κάνουν να βλέπουμε την καθημερινή ζωή από μια άλλη οπτική. Αυτές οι καταστάσεις μας μετακινούν μεταφορικά σε άλλες πνευματικές περιοχές, μας προβληματίζουν, μας δημιουργούν προσωπικά ερωτήματα και επιτακτικά μας ζητούν να πάρουμε μια θέση. Σε ιδιαίτερες περιπτώσεις μας κάνουν να θέλουμε να αλλάξουμε, να πραγματοποιήσουμε καταστάσεις που δεν έχουμε ξαναζήσει, να επεκτείνουμε τα όριά μας εντάσσοντας μέσα στόχους που δεν είχαμε πιο μπροστά. Είναι αυτές που μας τραβoύν από την μάζα του συνόλου και μας θυμίζουν οτι είμαστε άτομα με ιδιαιτερότητες και ξεχωριστές επιθυμίες. Κάπου εδώ εμφανίζεται η πολιτική διάσταση του πολιτισμού. Κάπου εδώ η καρδιά του πολιτισμού έρχεται να εξυπηρετήσει τον αρχικό μας στόχο: σε αυτό το κτίριο ο επισκέπτης να βιώνει τον εαυτό του ως ιδιαίτερο υποκείμενο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της μουσικής .
Η πολυπολιτισμικότητα ή η ονειρική διάσταση ενός άλλου πολιτισμού.
Αν ξεπεράσουμε το τετριμμένο
επιχείρημα ότι η επαφή με άλλους πολιτισμούς πλαταίνει τα όρια της αντίληψής
μας για την ζωή και μας κάνει κοινωνούς ενος διαφορετικού τρόπου σκέψης και
το επίσης κοινότυπο επιχείρημα της πολιτικής αναγκαιότητας να αναδειχθεί η
πολυπολιτισμικότητα στις μέρες μας, νομίζουμε ότι μπορούμε να σταθούμε στο
συμπέρασμα ότι ο σημερινός πολίτης (τουλαχιστον ο νέος) φέρει ο ίδιος μέσα
του μια πολύπολιτισμικότητα.
Είναι, δηλαδή, φορέας δύο (συνήθως) διακριτών πολιτισμών: ο ένας του τόπου
καταγωγής του και ο δεύτερος (ο επίκτητος) ενός άλλου πολιτισμικού περιβάλλοντος
με τον οποίο, με κάποιο τρόπο, ήρθε σε επαφή και έγινε κοινωνός του.Το κύριο
χαρακτηριστικό αυτού του γεγονότος είναι ότι οι δυο πολιτισμοί στη συνείδηση
του ατόμου δεν είναι ισοβαρής. Ο πρώτος (κληρονομικός) βρίσκεται σε άμεση
εξάρτηση με την καθημερινότητά του, με ότι συνεπάγεται για τους όρους, τις
έννοιες, τον τρόπο σκέψης, η συνεχής τριβή τους με τα προβλήματα της καθημερινότητας.
Ο δεύτερος, εξαιτίας της ανύπαρκτης ή ελάχιστης επαφής του ατόμου με την καθημερινότητα
του συγκεκριμένου πολιτιστικού περιβάλλοντος, έχει μια πιο ονειρική διάσταση,
είναι εξιδανικευμένος, αποτελεί μια "πολιτιστική Αρκαδία" για το
προαναφερθέν άτομο. Αυτό συνεπάγεται ότι οι όροι και οι έννοιες έχουν μετακινηθεί
εννοιολογικά προς μια πιο εξιδανικευμένη κατάσταση σε σχέση με τους αντίστοιχους
του πρώτου πολιτισμού.
Η σύγκριση δύο αντίστοιχων εννοιών
των δύο πολιτισμών μπορεί να είναι καταλητική για τον ψυχισμό του ατόμου.
Θα διαπιστώσει ότι στον κληρονομιμένο πολιτισμό η έννοια είναι είναι πιο φθαρμένη,πιο
πεζή, πιο "λερωμένη" από την καθημερινή χρήση, ένω στον επίκτητο
πολιτισμό η αντίστοιχη έννοια είναι πιο ελπιδοφόρα, πιο καθαρή, πιο ελκυστική,
πιο ονειρική. Ιδιαίτερα όταν η έννοια βρίσκεται μέσα σε ένα πολιτιστικό προιόν
(λογοτεχνικό κείμενο, μουσικό κομμάτι, ποίημα κλπ), στο οποίο δεσπόζει και
στο οποίο παίρνει μια πιο συνθηματολογική δυναμική, εξαιτίας της καλλιτεχνικής-δημιουργικής
δύναμης που το διαμόρφωσε. Η αίσθηση της απώλειας του ονειρικού, που χάθηκε
λόγω των δυσκολιών της καθημερινότητας, μπορεί να είναι τόσο ισχυρή που να
οδηγήσει το άτομο να πραγματοποιήσει ένα κομμάτι του ονειρικού (που είναι
εφικτό) στην καθημερινότητά του. Με λίγα λόγια, να τον οδηγήσει στη δράση.
Ελπίζουμε ότι σε ένα πολυπολιτισμικό
κέντρο, σαν και αυτό που σκοπεύουμε να σχεδιάσουμε, το άτομο θα γίνει αποδέκτης
όλων αυτών των ερεθισμάτων που προαναφέραμε, έτσι ώστε να προβληματιστεί για
τα πράγματα που δεν έχει και θα ήθελε να είχε και για τα πράγματα που έχει
και θα ήθελε να αλλάξει ή να βελτιώσει. Αυτά τα ερεθίσματα μπορούν να γίνουν
η αφετηρία για μια διερεύνηση των προσωπικών του αναγκών και επιθυμιών, για
μια δράση στο προσωπικό του πεδίο, και ίσως αργότερα και στο συλλογικό.
