Το θέμα κινήθηκε πάνω σε ένα ευρύτερο
προβληματισμό μας για τον σχεδιασμό του δημόσιου χώρου σε μία εποχή όπου η
συνύπαρξη μεταξύ πολιτισμών όχι μόνο εμφανίζεται αναγκαία, αλλά μπορεί να
αποβεί εργαλείο για δημιουργική συνεργασία, να γίνει κίνητρο για δράση, να
ενεργοποιήσει το ενδιαφέρον για την δημόσια ζωή.
Προνομιακή περιοχή για την
εφαρμογή αυτού του προβληματισμού είναι η συγκρότηση μιας ευρωπαϊκής κοινότητας
πολιτών και πολιτισμών, ενός νέου θεσμού που αναζητά να προσδιορίσει την ταυτότητά
του και επιθυμεί τη διακρατική συμμετοχή των πολιτών.
Για τον αρχιτέκτονα το ενδιαφέρον
συγκεντρώνεται στο σχεδιασμό του δημόσιου χώρου που θα υποδεχθεί τις λειτουργίες
και θα διαμορφώσει την αντίληψη των πολιτών για το συγκεκριμένο θεσμό.
Ευρύτερος στόχος της πρότασης
είναι η ένταξη του συγκροτήματος που σχεδιάστηκε σε ένα δίκτυο πολιτιστικών
χώρων σε δίαφορες χώρες της Ευρώπης, ώστε να διευκολύνεται η ανταλλαγή ιδεών
και πληροφορίας καθώς και τη συγκρότηση μιας νέας συλλογικότητας και συνεργασίας
των πολιτών.
Ειδικότερα, ο σχεδιασμός του "πολιτιστικού
κέντρου" εστιάζεται στον υπαίθριο δημόσιο χώρο της πόλης, στη συνύπαρξη
του δημόσιου κτηρίου με τον αστικό ιστό, στη λειτουργία του δημόσιου χώρου
ως γεννήτορα δράσης και συνεργασίας, σε εντοπισμένο και μη εντοπισμένο χώρο,
καθώς και στην ιστορία μιας περιοχής.
Αντικείμενο του σχεδιασμού μας δεν είναι μόνο ο αρχιτεκτονικός χώρος αλλά
και το πρόγραμμα όπως και ο τύπος του οργανισμού που το υποστηρίζει.
Έχουμε ήδη αναφέρει ότι πρόκειται για ένα κέντρο συνεργασίας και επικοινωνίας των λαων της Ευρώπης. Σε αυτό θέλουμε να αναδειχθεί το κοινό υπόβαθρο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Για να πετύχουμε κάτι τέτοιο προσπαθούμε να οργανώσουμε τις εκθέσεις αλλά και τους υπόλοιπους χώρους με τέτοιο τρόπο, ώστε μέσα από την συνύπαρξη παραδειγμάτων από την ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού να αναδεικνύεται ο αντικειμενικός μας στόχος.
Ένας επόμενος στόχος είναι το
κέντρο αυτό να επιτρέπει την ελεύθερη δράση, την πρωτοβουλία και την συμμετοχή
των πολιτών. Για να πετύχουμε αυτόν τον στόχο συνδιάσαμε διάφορες κινήσεις
μας:
α) Θελήσαμε να αποδεσμεύσουμε τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας αυτού του
κτηρίου από τους συνηθισμένους κανόνες, νόρμες και φόρμες που ισχύουν σε τέτοιου
είδους πολιτιστικά κέντρα σήμερα. Ο πολίτης πρέπει να αισθάνεται ελεύθερος
να συμμετέχει. Γι' αυτό υπάρχουν συγκεκριμένοι άνθρωποι (φοιτητές και ερευνητές)
που θα είναι στη διάθεσή του για να βοηθήσουν. Στα πλαίσια της λειτουργίας
αυτού του κέντρου ο πολίτης θα μπορεί να προτείνει την εξέλιξη των εκθέσεων
και των εκδηλώσεων που επιθυμεί στο μέλλον. Παράλληλα, μπορεί να σχεδιάσει
την δικιά του πορεία μέσα στο συγκρότημα. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει μια
εκ των προταίρων σχεδιασμένη πορεία αλλά πολλές, εν δυνάμει, που μπορεί να
σχεδιάσει ο κάθε επισκέπτης σύμφωνα με τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά του. Αυτό
σημαίνει ότι το συγκρότημα αποτελείται από ένα δίκτυο πολλών διακριτών κόμβων,
που ο καθένας παραπέμπει σε πολλούς άλλους. Σε όλα αυτά σημαντικό ρόλο παίζει
η τεχνολογία.
β) Επιλέξαμε την περιοχή με τέτοιο τρόπο ώστε να διευκολύνει τον αντικειμενικό
στόχο μας. Η συγκεκριμένη περιοχή, λόγω της θέσης της, της σύστασής της και
της ιστορίας της, επιτρέπει την ελεύθερη κίνηση μέσα σε αυτήν. Για την ακρίβεια,
προκαλεί την ελεύθερη κίνηση. Με λίγα λόγια, έχει αυξημένη αντίληψη του δημόσιου,
του κοινού...
γ) Οργανώσαμε, μέσα στα όρια του συγκροτήματος, ένα σημαντικό υπαίθριο χώρο
(με την πορεία-κίνηση, με τις 2 πλατείες και τα πλατώματα). Στόχος ήταν να
συνδέσουμε ομαλά το δικό μας συγκρότημα με την γύρω περιοχή, με τις δύο βασικές
μας προσβάσεις και τον πολύ σημαντικό αρχαιολογικό χώρο της Ιεράς Οδού (που
επανασχεδιάζουμε) και κατ' επέκταση με τον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμικού.
Ακομα προσπαθήσαμε να προσεγγίσουμε καλύτερα την τοπογραφία (landscape) της
περιοχής. Ουσιαστικά φτιάξαμε ένα επίπεδο (deck) που αναπτύσσεται σαν έναν
οργανισμό πάνω στο έδαφος και κάτω από τα κτήρια του συγκροτήματος. Είναι,
πια, ένα ενοποιητικό στοιχείο.
Πίσω όμως από αυτή μας την απόφαση υπήρχε μια βασική μας "πολιτική"
επιλογή. Θεωρούμε ότι σε ένα δημόσιο κτήριο σημαντικό ρόλο παίζει ο υπαίθριος
χώρος. Όπως και στην αρχαία Αγορά, είναι ο τόπος όπου ο πολίτης αισθάνεται
πιο ελεύθερος να δράσει. Είναι πιο δύσκολο να ελεγχθεί ένας υπαίθριος χώρος
από μια κεντρική διοίκηση του πολιτιστικού κέντρου. Ο πολίτης πάνω σε έναν
υπαίθριο χώρο αισθάνεται πιο άνετα να αυτενεργήσει, να μιλήσει με τους συμπολίτες
του, να κάνει πράγματα μαζί. Ο υπαίθριος χώρος επιτρέπει περισσότερο τις τυχαίες
ή αυθόρμητες δράσεις της καθημερινότητας.
Για αυτό το λόγο προσπαθήσαμε
να στρέψουμε όλες τις λειτουργίες μας προς τον υπαίθριο χώρο, να αναφέρονται
σε αυτόν και να τροφοδοτούνται από αυτόν. Γι' αυτο χρησιμοποιήσαμε τις ράμπες
που "μεταφέρουν" τους πολίτες με μια ανεμπόδιστη κίνηση μέσα στα
κτήρια.
Τέλος, στο σχεδιασμό μας σημαντικό
ρόλο παίζουν τα υποστηλώματα που δίνουν ένα ρυθμό, άρα μια ενότητα στο συγκρότημα,
η λογική των αναδιπλώσεων που δημιουργούν συγκεκριμένες αναφορές και γυρίζουν
την πλάτη σε σημεία που δεν μας ενδιαφέρουν και η συνολική μορφή των κτηρίων
που θεωρούμε ότι αναδεικνύουν τον υπαίθριο χώρο. Επίσης, βασική μας επιλογή
ήταν να κυριαρχεί ένα κτήριο στο συγκρότημα, το κτήριο-γραμμή, που αποτελεί
την ραχοκοκκαλιά και το σημείο αναφοράς, φιλοξενεί βασικές λειτουργίες, οργανώνει
τον υπαίθριο χώρο και έρχεται σε διάλογο με τα 4 κτήρια-σημεία που βρίσκονται
απέναντι και ενσωματώνονται στην δομή της πόλης. Το συγκρότημα αποτελείται
από πολλά τετραγωνικά, γι' αυτό ένα μεγάλο μέρος στεγάζεται σε υπάρχοντα κτήρια
γύρω από τον υπαίθριο χώρο. Έτσι επιτυγχάνεται και η λειτουργική ενσωμάτωση
του συγκροτήματος στην περιοχή και η πληρέστερη τροφοδότηση του υπαίθριου
χώρου. Τα δικά μας κτήρια προσπαθούν παράλληλα να διατηρήσουν αναλογίες και
ύψη που υπάρχουν στην περιοχή σήμερα.
