Μπορεί να φαίνεται περίεργο πώς σε μια εργασία που αφορά την αφαιρετική μακέττα επιστρατεύεται η εργασία ενός ανθρωπολόγου για να την υποστηρίξει θεωρητικά. Εκτιμώ όμως ότι είναι μια επιλογή που μπορεί να υποστηριχθεί. Ήδη έχουμε υποστηρίξει (αναφερόμενοι στον Παναγιώτη Κονδύλη και στον Erwin Panofsky) ότι σημαντικό ρόλο παίζει, για την κατανόηση μιας ανθρώπινης δραστηριότητας, το περιβάλλον (κοινωνικό, πνευματικό, πολιτικό). Ο Claude Levi-Strauss θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε τον μηχανισμό της σκέψης του ανθρώπου μιλώντας σε ένα ανθρωπολογικό επίπεδο. Και νομίζω, με τη βοήθειά του, μπορούμε να καταλάβουμε ότι οι σχέσεις που διέπουν και καθορίζουν ένα δημιούργημα είναι οι ίδιες με τις σχέσεις που συγκροτεί κάποιος για να αρθρώσει τη σκέψη του και τις οποίες (σχέσεις) προβάλλει στο κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο συμμετέχει [1]. Η ανθρώπινη δημιουργία είναι μια μικρογραφία μιας υπερδομής, που είναι η ανθρώπινη κοινότητα. Με άλλο λόγια, ο Claude Levi-Strauss θα προσπαθήσει να καταλάβει τον τρόπο σκέψης του ανθρώπου, αναλύοντας στις δομικές σχέσεις μιας κοινότητας με τη ματιά ενός ανθρωπολόγου.

Ο Levi-Strauss μελετώντας τις διάφορες κάστες ήρθε αντιμέτωπος με το ερώτημα, γιατί αποκτούν την συγκεκριμένη ονομασία τους (π.χ. γεράκι, αρκούδα, φίδι) και από ποιό χαρακτηριστικό τους απορρέει. Κατά τη διάρκεια της μελέτης του κατέληξε στο σημείο να απορρίψει την λογική της αναλογίας και να κατευθυνθεί προς την ομολογία. [Για να γίνουμε πιό κατανοητοί, με την αναλογία βρίσκω τρόπο μεταγραφή, π.χ. μιάς έννοιας, στην ίδια "γλώσσα", με έναν εικονιστικό τρόπο, με μια μιμητική πρόθεση. Ουσιαστικά μιλάμε για μια μεταφορά [2], σε αυτή την περίπτωση, μέσω μιας δομικής ομοιότητας. Η ομολογία είναι ομοιότητα σχέσεων (δομική ομολογία), μια αντιστοιχία 1:1, που συνήθως αναφέρεται σε ένα άλλο σύστημα, σε μια άλλη "γλώσσα". Βασίζεται στη σχέση α/β = γ/δ [3].]

Ο ίδιος ο Levi-Strauss γράφει συγκεκριμένα:

"... ο κόσμος των ζώων και των φυτών δεν χρησιμοποιείται απλά και μόνο επειδή υπάρχει, αλλά γιατί προτείνει στον άνθρωπο έναν τρόπο σκέψης. Ο σύνδεσμος ανάμεσα στη σχέση του ανθρώπου προς τη φύση και στον χαρακτηρισμό των κοινωνικών ομάδων, που ο ίδιος ο Boas τον θεωρεί τυχαίο και αυθαίρετο, δίνει αυτήν την εντύπωση μόνο και μόνο γιατί ο τρόπος που συνδέονται μεταξύ τους οι δύο αυτές τάξεις πραγμάτων είναι έμμεσος, και περνάει μέσα από το ανθρώπινο πνεύμα. Το πνεύμα απαιτεί τα μέρη να είναι ομόλογα, όχι τόσο στο πλαίσιο του δηλωτικού συστήματος (δηλαδή του συστήματος των ονομασιών), αλλά ανάμεσα στα διαφοροποιητικά διαστήματα που υπάρχουν, από τη μια μεριά ανάμεσα στο είδος [ζώου ή φυτού] χ και το είδος υ και, από την άλλη, ανάμεσα στο κλάν [κάστα] α και στο κλάν β"[4] .

Ο ίδιος ο Levi-Strauss μας βοηθάει να πάμε παρακάτω τη σκέψη μας κάνοντας με σαφή τρόπο μια αναγωγή των συμπερασμάτων του στο επίπεδο της ανθρώπινης σκέψης. Ταυτίζει τη λογική των αντιθέσεων και των συσχετισμών με:

"... εκείνη τη στοιχειώδη λογική που είναι ο πιο μικρός κοινός παρονομαστής κάθε σκέψης... λογική προταρχική, άμεση έκφραση της δομής του πνεύματος - και πίσω από το πνεύμα, χωρίς αμφιβολία του εγκεφάλου" [5].

Αν ισχύει η ομολογία ανάμεσα στις σκέψεις του ανθρώπου και στις κοινωνικές δομές, στις ταξινομίσεις ή στις ανθρώπινες δημιουργίες, τότε θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι ο μηχανισμός της ομολογίας ισχύει ανάμεσα στις σκέψεις και τις ιδέες του αρχιτέκτονα και στις κατασκευές του εν γένη, άρα και στην κατασκευή των αφαιρετικών μακεττών. Με αυτό τον μηχανισμό μπορούμε να εξηγήσουμε ορισμένους από τους συμβολισμούς που ενυπάρχουν στις αφαιρετικές μακέττες και να βγάλουμε ένα νόημα. Έτσι, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η σχέση της μίας ιδέας προς την άλλη είναι ανάλογη πρός τη σχέση του ενός μέρους (ή στοιχείου) της μακέττας (ή του κατασκευασμένου κτηρίου) προς το άλλο [6]. Αυτόν τον μηχανισμό μπορούμε να το διαπιστώσουμε και στις πιο αφαιρετικές μακέττες που έχουν ποιητική διάθεση. Μπορούμε να δούμε ότι η σχέση ανάμεσα σε ιδέες (που βρίσκονται στο μυαλό του δημιουργού ή σε ένα π.χ. λογοτεχνικό κείμενο που θέλει να μεταγράψει στον χώρο) είναι ανάλογη προς τη σχέση των υλικών μεταξύ τους, των μερών της μακέττας ή της οργάνωσής τους. Θα παρατηρήσουμε, αν προσπαθήσουμε να κατασκευάσουμε μια τέτοια μακέττα, ότι είναι αυτός ο μηχανισμός της ομολογίας (σε συνδιασμό με την έμπνευση) που καθοδηγεί και υποστηρίζει την κατασκευή της [7].

Δεν θα μπορούσαμε να αναφερθούμε στο έργο του Levi-Strauss χωρις να αναφερθούμε και στον Στρουκτουραλισμό. Μας το επιβάλλουν οι όροι δομή και δομικός που χρησιμοποιεί συχνά στο έργο του. Ο ίδιος τονίζει ιδιαίτερα τη σημασία της στρουκτουραλιστικής γλωσσολογίας και της στρουκτουραλιστικής ανθρωπολογίας. Οι πρώτες στρουκτούρες, οι δομές που ορίζουν το τυπολογικό επίπεδο της έρευνας του Levi-Strauss, είναι οι δομές της επικοινωνίας ή όπως τις ονομάζει το 1952, "κοινωνική στατιστική". Ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της στρουκτουραλιστικής προσέγγισής του είναι ο μηχανισμός της ομολογίας και η σχέση α/β = γ/δ, που επηρέασε πολλές επιστήμες εκτός της ανθρωπολογίας. Η σκέψη του ήταν οργανωμένη με ένα ισχυρά δομικό τρόπο και το έργο του είναι μια συχνή αναφορά για κάθε ένα που ασχολείται με θέματα στρουκτουραλισμού [8].

Τέλος, στον προβληματισμό μας για την αφαιρετική μακέττα μας βοηθάει μια παρατήρηση του Levi-Strauss που χρησιμοποιεί την εικόνα της μαστορικής και συγκρίνει τον μάστορα με τον μηχανικό [9]. Αυτή είναι μια χρήσιμη παρατήρηση, γιατί ο αρχιτέκτονας όταν κατασκευάζει μια αφαιρετική μακέττα προσιδιάζει περισσότερο στον μάστορα και λιγότερο στον μηχανικό, με αποτέλεσμα να διατηρεί κάποια από τα χαρακτηριστικά και τον τρόπο σκέψης του μάστορα, όπως παρουσιάζονται στην υποσημείωση.

[1] Για μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση στο θέμα, βλ. Άρεντ Χάννα: Η ανθρώπινη Κατάσταση, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα, 1986, σελ. 212-219. Αναφέρεται στον εργαλειακό χαρακτήρα των πραγμάτων και στον Homo Faber. Σημαντική ήταν και η αναφορά της και στην έννοια της πράξης.
[2] Βλ. Hawkes Terence: Μεταφορά, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα, 1993. Αναφέρεται ο συγγραφέας διεξοδικά στην έννοια της αναλογίας και της μεταφοράς, κυρίως σε ένα λογοτεχνικό επίπεδο, όμως αγγίζει τα ζητήματα που μας ενδιαφέρουν.
[3] Για παράδειγμα, στην φράση: "Ο άντρας είναι ο ήλιος και η γυναίκα το φεγγάρι", δεν σημαίνει ότι ο άντρας έχει τις ιδιότητες του ήλιου και η γυναίκα του φεγγαριού αντίστοιχα. Σημαίνει ότι αυτές οι έννοιες συνδέονται μεταξύ τους με ομοιότητα σχέσεων, δηλαδή: ήλιος/φεγγάρι = άνδρας/γυναίκα. Δηλαδή η σχέση (οι διαφορές) του άντρα με τη γυναίκα είναι της τάξεως της σχέσης (των διαφορών) του ήλιου με το φεγγάρι.
[4] Βλ. Levi-Strauss Claude: Άγρια σκέψη, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 1977, σελ. 61. Στην ίδια σελίδα ο ίδιος προσθέτει: "...αν μας επιτρέπεται η έκφραση, δεν είναι οι ομοιότητες, αλλά οι διαφορές που μοιάζουν μεταξύ τους." για να καταλήξη στην σελ. 63 να συνοψίσει: "... η σχέση της μιας ανθρώπινης ομάδας προς την άλλη είναι ανάλογη προς τη σχέση του ενός είδους προς το άλλο".
[5] ο.π. σελ. 63.
[6] Για παράδειγμα, η σχέση της έννοιας δημόσιο προς την έννοια ιδιωτικό είναι ανάλογη προς τη σχέση του ανοικτού προς το κλειστό και ανάλογη προς τη σχέση του κενού προς το πλήρες ή ανάλογη προς τη σχέση ενός υλικού προς ένα άλλο. Αυτό μπορεί να καταγραφή: δημόσιο/ιδιωτικό = ανοικτό/ κλειστό = κενό/πλήρες ή δημόσιο/ιδιωτικό = μέταλλο/μπετόν. Έτσι, να διαπιστώσουμε ότι η αντίθεση κενού και πλήρους ή διαφορετικών υλικών βγάζει νόημα, έχει μια λογική που εκφράζει μια πρωταρχική ιδέα.
[7] Θα μπορούσε κάποιος χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό της ομολογίας, να διαβάσει σε κάποια αφαιρετική μακέττα μια από τις παρακάτω πιθανές ισότητες, συνδέοντας το πρώτο μέρος (την σχέση των ιδεών) με ένα λόγο από την παρένθεση: ιδέα Α/ιδέα Β = γ/δ, όπου (γ/δ = κίνηση/στάση, ή γ/δ = υλικόΑ/υλικόΒ, ή γ/δ = κενό/πλήρες, ή γ/δ = μαλακό/σκληρό, ή γ/δ = αναλογίαΑ/αναλογίαΒ, ή γ/δ = κατασκευαστική λογικήΑ/κατασκευαστική λογικήΒ, ή γ/δ = διαφάνεια/αδιαφάνεια, ή γ/δ = ελαφρύ/βαρύ, ή γ/δ = χρώμαΑ/χρώμαΒ κλπ).
[8] Για παράδειγμα, βλ. Σατελέ Φρανσουά (επιμέλεια): Η φιλοσοφία. Τόμος Δ'- ο εικοστός αιώνας, κεφάλαιο VII "Πώς αναγνωρίζουμε τον Στρουκτουραλισμό" του Gilles Deleuze, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα, 1990, σελ. 323-361. Ο Deleuze κάνει εκτενή αναφορα στο έργο του Levi-Strauss για να υποστηρίξει τις απόψεις του και να φωτίσει τις πλευρές του στρουκτουραλισμού.
[9] Βλ. Levi-Strauss Claude: Άγρια σκέψη, σελ. 68, σε σχόλιό της για την παρατήρηση του Levi-Strauss , η Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος γράφει: "...ο μηχανικός, όπως όλοι ξέρουμε, δουλεύει με σχέδια και με όργανα μέτρησης και αγωνίζεται να πετύχει στο χαρτί τη σωστή δομή του υλικού του. Ο μάστορας, αντίθετα, συναρμολογεί τις κατασκευές του με ότι βρεί πρόχειρο - συνήθως υλικό παλιό και ξαναμεταχειρισμένο που αν το εξετάσει κανείς ξεχωριστά φαίνεται τις περισσότερες φορές ασυμβίβαστο... Η μαστορική είναι σκέψη συγκεκριμένη: δεν αφαιρεί από τα πράγματα την υποτιθέμενη ουσία τους, αλλά παρατηρεί προσεκτικά τη μορφή τους, τις ιδιότητές τους, και προσέχει ιδιαίτερα τις σχέσεις στις οποίες βρίσκονται τα πράγματα μεταξύ τους, προσέχει τις συναρτήσεις τους, γι' αυτό η λογική της μαστορικής κρίνεται πιο μοντέρνα από την παραδοσιακή λογική της ευρωπαϊκής σκέψης, γιατί πλησιάζει περισσότερο στη μαθηματική λογική της συνάρτησης. Το μυαλό του μάστορα δεν δουλεύει αριστοτελικά, αλλά με τη λογική των ηλεκτρονικών υπολογιστών: μπορεί να συνδυάσει τις πληροφορίες με τις οποίες τρέφεται κατά διάφορους τρόπους, ανάλογα με το πρόγραμμα που έχει, και δεν ενοχλείται από την αντίληφαση και την επικάλυψη, γιατί δεν αποβλέπει στη δημιουργία ενός κώδικά, αλλά χρησιμοποιεί συγχρόνως πολλούς".

Hosted by www.Geocities.ws