Tôi đi tìm Tôi
(Tiệp ký khi đọc "Ði tìm nhân vật",
tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội 2002)

[ Bài đăng trong tạp chí Việt Điển )

Phạm Xuân Nguyên

Tôi đi tôi kiếm tôi hoài
Tôi tìm tôi gặp những loài khác tôi"
(Phạm Thiên Thư)

1. Tôi bắt đầu câu truyện của mình bằng việc đi dò hỏi một vụ án mạng một người đàn ông đâm chết một đứa bé đánh giầy. Sự thật có không? Sự thật thế nào? Việc có đó mà không có đó. Người có đó mà không có đó. Ai cũng biết và ai cũng không biết. Tôi đi và lạc mất tôi. Chính tôi cũng có thật không? Tôi đang đi tìm hay đang bị đi tìm? Tôi đi tìm tôi, và tôi cùng tôi, lạc vào một labyrinth thời gian. Hôm nay như đánh mất trí nhớ. Hôm qua như là bị đánh mất. Một đặc điểm tách con người ra khỏi con vật là con người có quá khứ. Và người chỉ trở thành người khi nó biết tư duy truy tìm quá khứ. Con vật không có quá khứ. Con người trốn tránh quá khứ không còn là con người. Cái chuyện thằng bé đánh giầy thành sợi dây Arian dắt tôi đi tìm hắn. Hắn là ai? Không tìm được hắn, tôi chưa thành tôi - con người tự do. Tôi đi theo con đường tôi đi.

2. Trên con đường đó, khi truy tìm một cái chết, tôi gặp những cái chết. Cha tôi chết khi bị bức vào chỗ cùng đã gọi mà không ai trả lời. Tiến sĩ N. chết vì muốn được thật mình. Nhà văn Bân chết vì khi giáp mặt nhân vật bao lâu mình đi tìm thì thấy thất vọng và sợ hãi. Anh lính chết vì đã sống quá nhiều cái chết ở chiến trường. Ông xà ích chết vì đã nói ra cái điều bao lâu nay im lặng. Những cái chết mang bi kịch thời đại. Những cái chết trả giá của một thế giới vong thân, vong bản. Khi chưa có cái chết cuối cùng của thế giới đó thì vẫn hãy còn những cái chết của những con người muốn sống cho ra người, cho thành người. Tôi bản thân cũng chết. Không phải vì sự mơ hồ lẫn lộn trong vụ điều tra cái chết của thằng bé đánh giầy. Mà vì không dám triệt để, tận cùng trong cuộc điều tra ấy. Tôi sợ. Hắn đấy.

3. Ngẫm ra, tôi cũng sợ như tôi. Khi từ một cái chết vớ vẩn ngoài đường ngoài phố, ngày nào chả có, tôi đã bị ma nhập quỷ ám đưa chân về quá khứ, vào lịch sử, lôi dậy những xác chết và phủi bụi những miếu thờ. Ðọc lại bốn truyện cổ tích được đem ra dạy trẻ con là nhan đề bản tham luận của tôi đọc tại một cuộc hội thảo tầm cỡ quốc gia với chủ đề: Sự uyển chuyển trong tính cách của người Việt. Truyện Rùa chạy thi với thỏ là "dạy con em sự khôn lỏi bằng cách nói dối". Truyện Trí khôn của ta đây "sự khôn lỏi đã được đẩy lên thành trí khôn". Truyện Tấm Cám "cái thiện bị nhân danh và trở thành thảm hại trước cái ác". Truyện Mỵ Châu - Trọng Thuỷ, may sao, "cuối cùng thì cái hạt nhân minh triết trong tư tưởng của người Việt đã loé sáng". Tôi hiểu vì sao từ cuộc hội thảo đó tiến sĩ N. đã tin cậy tôi để có thể từng lúc sống thực con người mình. Trong mắt người đời và mắt vợ mình, tiến sĩ là người có một lý lịch bảo đảm, một sự nghiệp bảo đảm, một danh vọng bảo đảm, tóm lại tiến sĩ là tiến sĩ. Chỉ riêng với tôi, tiến sĩ là con người, một người thật có một quá khứ thật không thể thổ lộ mà cũng không thể im lặng. Cái chết đã giúp tiến sĩ giải thoát.

4. Nhưng Cổng Vòm đã cháy, cô gái phải bán thân đã hoá thân trở về làm trinh nữ vĩnh cửu, tôi gặp lại những người đã chết trong bầu không khí thanh nhẹ, hoan hỉ. Ðó có phải là thực không? tôi tự hỏi. Tôi cũng đầy phân vân, nghi hoặc. Và dù đến cuối cuộc hành trình của mình tôi như nghe vẳng xuống từ trời câu nói của người cha trước lúc từ giã thế gian: Can đảm lên con, đừng sợ! tôi vẫn thấy thương và lo cho tôi. Ði tìm thời gian đã mất là một việc nhọc nhằn, đau đớn, hình như Marchel Proust không nghĩ thế.

5. Thực ra tôi không biết gì về tôi cả, tôi chỉ đang đi tìm tôi thôi. Ông nhà văn của tôi đã khéo làm cho tôi rối tung rối mù lên, đã tưởng thế này lại ra thế khác, đã chắc nắm được tôi rồi lại hoá ra không phải. Tôi của ông ấy cứ hư hư thực thực, là một nhưng là nhiều, nhiều nhưng lại một, vừa là tôi vừa không phải là tôi, nhưng tôi lại thấy là tôi. Cuộc truy đuổi của tôi đấy với những tôi kia và với tôi đây cho thấy cuộc đi tìm này chưa có kết thúc, còn lâu mới kết thúc, và các vai trò còn tiếp tục thủ vai và đổi vai. Nhưng hình như ông nhà văn sợ lây cái sợ của tôi, sợ tôi bị đánh mất mình, bị lẫn vào những phi tôi, nên ông ấy ở chỗ này chỗ kia đã kéo tôi ra ánh sáng sớm quá, thuyết minh cho tôi hơi bị dài dòng và phân minh rạch ròi. Cái đó có phần giảm hứng thú của tôi khi đi tìm tôi và theo tôi đi tìm.

6. Bây giờ, gấp sách, ra đường, tôi bắt đầu bị ám ảnh. Có đứa bé đánh giầy nào bị chết không, hôm qua, chỗ ngã tư đường ấy? Nghe nói nó bị... Từ tôi, tôi bắt đầu đi tìm tôi. Và tôi cảm hình như nhiều người cũng là tôi, và tôi.

Hà Nội 10/9/2002

© Talawas 2002