Đi tìm nỗi sợ
(Đối thoại với nhà văn Tạ Duy Anh)

{ Bài đăng trong tạp chí Việt Điển ]

Trần Thị Trường

Trần Thị Trường (TTT): Chào Tạ Duy Anh. Tìm anh khó quá, có vẻ như anh chẳng muốn gặp ai? Và nghe nói…
Tạ Duy Anh (TDA): Về cuốn sách mới của tôi chứ gì? (1) Tôi cũng nghe người ta nói đến mình, và cuốn sách, chẳng hiểu rồi sẽ thế nào? Ðúng là tôi ngại "quan hệ" lắm, nhưng nếu đã là bạn bè thì khó gì. Dạo này bận làm nhà. Chỗ ở cũ chật quá, 12 ngàn cuốn "Kẹo kéo" ở NXB Kim Ðồng cho phép tôi "đổi đời". Từ lâu lắm rồi tôi ước ao có một phòng đọc riêng…
TTT: Nhân nói đến chuyện đọc, có người bảo anh đọc nhiều đến nỗi bị sách ám.
TDA: Quyền nói là của mọi người. Những người nghĩ kỹ rồi mới nói thì ắt có điều gì đó nên nghe. Còn ý kiến của chị?
TTT: Anh có thích nghe lời nói thật?
TDA: Sự thật là toàn bộ ý nghĩa của ngòi bút có lương tri.
TTT: Tôi nghĩ, chẳng phải chỉ "bị ám "từ Dotstoievsky , từ Kinh Thánh , từ E. Remarque, từ Kazanzaki; từ Dummabaze , García Marquez…mà nhiều nữa. Có những câu hệt như trong Quy luật muôn đời, trong Tự do hay là chết… Còn tinh thần của cuốn sách thì ảnh hưởng Anh em nhà Karamazôp, Cái trống thiếc…
TDA: Chị thấy thế à? (Cười hơi giễu)
TTT : Song, những người bạn của tôi bảo chuyện ấy chẳng có gì cần nói, chẳng văn học nào không kế thừa, và kế thừa được như "Ði tìm nhân vật" thì cũng nên lắm.
TDA: (Im lặng)
TTT: Tôi thấy, anh thừa kế được cái ưu việt trong những cuốn sách ấy. Sử dụng nhuần nhuyễn và khá tài tình. Cũng nên nhắc rằng: Ðó là những cuốn không dễ đọc, đánh vật cũng không hiểu. Tôi cược với anh rằng có "nhà văn nổi tiếng" ở ta còn chưa chạm được tới bìa các cuốn của Ðốt , Cựu ước,Tân ước. Nói Nhã ca hay Thần học cũng chỉ để khoe mẽ, làm dáng tí thôi, …Ðọc "Ði tìm nhân vật" có được cái cảm giác uống rượu ngon. Thế thì nói ra là để "tri âm" với nhau một tí. Theo chỗ tôi biết anh đã "Bước qua lời nguyền"(2) từ khi mà anh chưa có nổi cuốn sách của bất kỳ một tác giả tử tế nào của các nền văn học lớn để đọc cơ mà.
TDA: Xin lỗi, dù đấy là một lời khen đi nữa.Với tôi, điều quan trọng là cái tác phẩm đó đã viết xong, tôi đã ra khỏi cái cơn sốt của cảm xúc ròng rã 4 tháng. Ngoài ra mọi sự đều vô nghĩa…Ðúng, tôi rất ít đọc, không có để mà đọc. Trước 1989 ngoài cái văn học nói dối, được mệnh danh là văn học hiện thực XHCN vô cùng đơn điệu ấy tôi không có trong tay một cuốn nào. Sau này tôi nhờ thư viện mới đọc được những tác giả lớn như chị vừa kể.
TTT : Vâng, nhiều người đọc xong ngồi luôn dưới cái bóng của sách. Còn anh thì đi xa hơn…Nhân nói đến chuyện ảnh hưởng những cái bóng, anh có bao giờ định viết phê bình không?
TDA : Từ lâu rồi. Tôi sẽ viết một kiểu riêng, phải độc lập với các "nhà sáng tác ". Ý kiến khen chê chính là con mắt của mình.
TTT : Tôi có thể dẫn ra khá nhiều trang viết rất lôi cuốn, nhất là cái cách anh xót thương nhân vật " tôi- người cầm bút" và cái nghề ấy. Nhưng thích nhất câu ở trang 304 trong ngoặc kép "Khi người làm chứng đã ngủ tít thò lò thì ai là người thắp sáng lên chân lý" (của Tân Ước). Nó làm cho tôi xấu hổ. Vâng, dù chẳng ai đặt cho tôi cái vị trí người làm chứng nhưng tôi thì "đủ mắt đủ tai" nên không thể không vơ vào.
TDA : Ðiều ấy nung nấu tôi. Nhưng chỉ có thế thôi sao? (cười).
TTT : Từ trang 195 đến 230 nữa. Rất lôi cuốn…Nhưng kể ra thì nhiều quá… "Ði tìm nhân vật" có nhắc lại mấy cái truyện cổ tích, trừ cái truyện cuối cùng "Mỵ Châu &Trọng Thuỷ" (bởi vì tôi cũng nghĩ có dại giai mới là đàn bà đáng giá, có chết vì tình mới đạt đến độ nhân bản, nên đương nhiên là tôi không thích cái cách người đời cứ trách những nhân vật đàn bà vì tình quên…trách nhiệm cao cả) và truyện Tấm Cám. Cô Tấm trả thù "ngoạn mục" chẳng những là cái vấp phải tinh thần Kitô giáo mà còn bị lòng nhân đạo dị ứng. Còn lại 2 truyện kia, xin hỏi anh : Nếu ở địa vị con nhà nghèo, thân thể lại yếu, vị thế lại kém mà phải thi đấu với một đối thủ có cơ bắp hơn, nhiều của hơn, nếu anh không "lật sấp đối phương bằng mưu mẹo" thì dùng gì?
TDA : Người đứng đắn không lừa đảo kiểu ấy.
TTT : Anh muốn đổi thay? Làm sao có thể đổi thay được cái đặc thù trong tâm lý ngàn đời của một dân tộc? Của một đất nước với khí hậu, địa lý, lịch sử đặc biệt? Anh không nghe chuyện châu Á này đều sắp hoá rồng?
TDA : Ô. Xin đừng lạc quan, có thể hóa một loài nào đó nhưng không phải rồng.
TTT : Vậy là…không khoan nhượng?
TDA : Nhất quyết phải đổi. Tự phản tỉnh những lạc quan không cơ sở mới là cách tốt nhất để "Phát triển bền vững".
TTT : Và anh đã viết với quyết tâm ấy? Có lấy nguyên liệu từ nỗi đau cá nhân cụ thể nào không hay từ một quan sát rộng?
TDA : Vâng, từ những chi tiết xảy ra giữa gia đình tôi với xã hội. Ðiều này ở "Bước qua lời nguyền " tôi đã mô tả một phần. Nhưng chỉ mượn hình mà dựng bóng. Xung quanh tôi đầy rẫy nỗi đau, hoặc tương tự hoặc khác biệt …
TTT : Với thi pháp riêng anh đã tìm ra nhân vật, hình như là "hắn" lại hình như là "tôi" nguyên nhân của mọi nguyên nhân ấy chưa?
TDA : Rồi. Ðó là nỗi "sợ". Tinh thần bị tan rã, thối rữa cũng bởi nó- nỗi sợ. Tất cả đều sợ. Từ thượng tầng kiến trúc đến hạ tầng cơ sở. Nỗi sợ thường trực, lúc thì mơ hồ lúc thì sờ thấy. Nó, nỗi sợ ấy biến hoá, lúc là kẻ điều khiển các cỗ máy lúc là nạn nhân của của cỗ máy đó.
TTT : Có phải lúc đầu tên sách là: "Sợ"?
TDA : Khởi thuỷ là "Ði tìm nhân vật", nhưng viết xong, để một năm vẫn chưa in được, chợt nhìn trên giá thấy cuốn "Ði tìm thời gian đã mất" của M.Proust, mà tôi không muốn giống ông ta dù chỉ là một chữ, thế là tôi đổi. Nhưng "Sợ" đã phiêu du qua mấy "Nhà" từ 1998 mà chẳng nơi nào nhận, "Sợ"đã ám ảnh tất cả. Cho đến lúc có người cao tay ấn. Người ấy bảo tôi "Ông việc gì phải sợ, ông đã từng định : "Ði tìm nhân vật" thì cứ thế mà làm. Proust là Proust, ông là ông ". Quả là số phận .
TTT : Anh cho rằng mọi tha hoá bắt đầu từ nỗi sợ?
TDA : Ðúng thế.
TTT : Có một câu: " Thôi đừng hát ru, thôi đừng phiêu lãng". Nhiều người cho rằng tha hoá và suy đồi còn bắt đầu ở cả sự tự ru, tự phong… anh hùng một cách …phiêu lãng đấy chứ?
TDA : Thì tựu chung cũng chỉ là một, kẻ yếu thì hay tự thổi phồng mình lên.
TTT : Theo anh, có thể tin vào sự giáo dục à? Mà giáo dục thì người ta thường có thủ pháp "mỹ hoá sự thật"?
TDA : Giáo dục có sức mạnh gột rửa nếu loại trừ được "nghệ thuật làm đẹp" từ nguyên liệu sâu mọt. Phải phơi bầy, lật ngửa cái xấu ra mới thấy cái đẹp chân thật. Tôi muốn thay đổi triệt để cách tư duy đang tồn tại trong chúng ta.
TTT : Phải sống trong ngôi nhà có lối kiến trúc chiều dọc hết sức tăm tối quả là điều tệ hại nhưng thực lòng tôi cũng kinh hãi một cuộc Ðại Cách mạng văn hoá.
TDA : Nhưng…"Tấm Cám" chẳng là dị bản của một cuộc cải cách là gì?
TTT : Nhiều người vẫn bảo nhắc lại quá khứ chính là bắn đại bác vào nó. Anh không ngại à?
TDA : Những ai? Tôi chắc đó chỉ là nguỵ biện của những kẻ đã quá già…Thối rữa đâu chỉ bắt đầu từ vài chục năm nay…Những người có độ tuổi ấy phải cảm ơn tôi mới phải, tôi chỉ đích danh những tính xấu của chúng ta, trong đó có cả tôi. Tôi có nói riêng ai đâu. Nó được hình thành từ lâu rồi, từ cả những chuyện cổ tích mà tôi nhắc đến ấy.
TTT : Tiềm thức, thói quen… là thứ rất khó điều chỉnh.
TDA : Tôi không dám nói mình hiểu người Nhật nhưng tôi thích cái cách nhìn thẳng vào sự thật bằng sự chân thành. Tôi thấy rằng sở dĩ ngưòi Nhật đã không biến thành súc vật khi họ tiến những bước rất dài và rất nhanh từ man rợ sang văn minh bởi cái văn hoá biết mình và biết hối hận trước những quá khứ sai lầm .
TTT : Song Nhật là xứ sở của công nghệ, tôi cũng kinh hãi những cơn lốc máy móc. Ðó là cha đẻ của thói vô nhân. Khó có thể hiểu được những cuộc tự chết (đi vào rừng và không trở ra) của người già Nhật Bản. Tôi cho rằng nền công nghiệp vô nhân đã đẩy họ vào cảnh tự diệt kinh khủng ấy.
TDA : Tôi có một kinh nghiệm cá nhân. Khi ấy, tôi ốm nặng, cảm giác cái chết gần kề. Tôi thấy chết là phải rồi, nếu sống mà vợ phải nuôi còn bản thân thì không biết làm gì để khỏi tan rữa thì chết là hơn. Sau này thấy cách tìm cái chết của người Nhật già tôi bỗng hiểu ra, cái chết cũng nhẹ nhàng thanh thản lắm. Chính cái cách chôn con trẻ để nuôi người già của chúng ta mới đáng bận tâm…Phải nhìn thẳng vào sự thật: Bất trắc và thối rữa. Tôi hoan nghênh "Cái trống thiếc" ở chỗ này, từ đó tinh thần các quốc gia được phục hồi, xã hội gượng dậy theo hướng nhân văn hơn hẳn.
TTT : Song sự thật rất dễ mất lòng. Và đầy nguy hiểm.
TDA : Lại sợ chứ gì? Chả lẽ để mãi cái tình trạng kiến trúc chiều dọc hết sức tăm tối và ngột ngạt? Tôi không chịu được, nhiều người không chịu được. Tôi chẳng có gì để mất, vả lại nếu có thì tôi cũng thà mất còn hơn là sống giả dối…
TTT : Anh có sử dụng email chứ?
TDA : Muộn mất rồi. Ðấy. Tôi và thế hệ của tôi sắp mất trắng đến nơi rồi tất cả những cơ hội ấy. Bọn tôi phải chia thời gian ra làm nhiều mảnh, một mảnh lớn cho nghèo đói và chiến tranh…
TTT : Nhưng bây giờ máy tính là cái rất sẵn.
TDA : Nhưng có cái sẵn hơn mà tôi còn chưa có. Nếu không có tiền của cuốn "Kẹo kéo" thì cái buồng để đọc sách tôi còn không có cơ mà.
TTT : Tóm lại, anh cho là mình đã già? Người ta bảo người già là một khối hồi ức và căm hờn?
TDA : Phải. Nhưng người nào còn biết xấu hổ, người ấy chưa gìa lắm. Tôi ít nhất còn biết xấu hổ trước một thế giới tiến bộ và văn hoá.
TTT : Có ai đó mới viết về văn hoá từ chức. Mà nhân vật của anh thì bảo "với báo chí chỉ đọc cái tít thôi cũng đã là hạ mình"? Anh có vẻ không ưa đọc báo? Thế mà lại biết tự từ chức nhỉ.
TDA : Tôi ít đọc báo thật. Tôi thấy suy ngẫm hiệu quả hơn.Vả lại, có chức gì đâu mà từ, tôi chỉ từ bỏ mọi cuộc trò chuyện, đối thoại giả dối thôi .
TTT : Trong truyện của anh 100% nhận vật không dám tiếp cận sự thật. Cái tay "tôi nhà báo" ấy phải đi điều tra để viết, vậy mà cách sự thật một vạn kilômét đã run lên cầm cập.
TDA : Phải. Ðiều đó thật ghê tởm. Ở ta, làm cái gì cũng được miễn là đừng chạm đến sự thật. Ðiều đó sản sinh ra loại người câm và điếc không do bẩm sinh. Im lặng cũng là một kiểu tránh né sự thật nhưng nói to và những cái "tít to" để nói sai về sự thật thì một ngàn lần đáng ghê tởm hơn.
TTT : Bây giờ cuốn sách của anh có số phận thế nào?
TDA : Tôi không rõ, nghe nói họ đang bàn?
TTT : Lạ thật. Là tôi, tôi cứ để thoải mái. Tôi khoẻ thì việc quái gì tôi phải sợ anh? Dân gian vẫn nói: "Chính khí tồn nội, tà bất khả can" (Cơ thể khoẻ vi trùng không can thiệp được). Ô. Té ra người sợ lại không phải là anh à?
TDA : Hình như thế: Ai nấy đều sợ.
TTT : Cuối cùng thì phải nói với anh rằng, tôi đọc "Ði tìm nhân vật" bằng một bản phô tô, chẳng lẽ anh không nỡ "để nguyên giá" cho tôi một cuốn? Tôi thích cái tủ sách của tôi có một cuốn đủ bìa. Mặc dù nhắc lại rằng tôi đã có và đã đọc đến mức có thể đọc lại nhiều trang không cần giở, những cuốn mà chữ của họ được anh dùng lại "hơi bị nhiều".
TDA : Tôi cũng chưa có một cuốn nào trong tay. Có thì dù chị là cái người…săm soi…hơi bị kỹ thế này tôi cũng sợ gì mà không bán cho một quyển.
TTT : Chẳng lẽ, cuốn sách bị cấm thật sao?
TDA : Tôi đã nói viết xong là xong, còn lại để cho số phận được tự do làm bổn phận.
TTT : Cảm ơn Tạ Duy Anh. Ðúng là anh cũng hơi điên điên như Ðốt vậy. Nhưng tôi cũng điên không kém vì đi trò chuyện với anh. Cái bài tôi sẽ thực hiện này chắc gì được in, và rồi sẽ toi mất nhuận bút. Ðiều mà tôi ham hơn cả đấy.

Hà Nội, 13.10.2002

------------
Chú thích:
(1)  Đi tìm nhân vật, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội 2002, đã in, nhưng hiện bị tạm đình chỉ phát hành. Từ ngày 03.11.2002 Talawas sẽ đăng nhiều kỳ trọn vẹn tác phẩm này trong mục " Góc đọc ".
(2)  Buớc qua lời nguyền, truyện ngắn của Tạ Duy Anh, đăng lần đầu trên Văn Nghệ, Hà Nội 1989

© Talawas 2002