Leningrad
Inleiding
Improvisatie
Kritieke situatie
Langzaam herstel
Duitsers worden verdreven

Inleiding
Leningrad, één van de belangrijkste steden in de sovjetunie, gebouwd op een moeras o.l.v Peter de Grote. De stad was het economisch en wetenschappelijk centrum van Rusland. Ook speelde ze een belangrijke rol tijdens de Russische revolutie van 1917.
Op 22 Juni 1941 ging operatie Barbarossa van start. Op de eerste dagen van het offensief leed het Rode leger enorme verliezen. Ze was totaal verrast door de snelheid, de diepe penetraties en de omsingelingsbewegingen van haar aanvallers. De Leningraders waren totnogtoe niet bewust van de Duitse dreiging omdat de eerste weken van operatie Barbarossa de communicatie weggevallen was. Toen men begreep hoe kritisch de situatie was begonnen de Russen stilletjes aan hun inwoners te evacueren.
De Duitse Wehrmacht legergroep Noord onder generaal Von Leeb vorderde zeer snel en kwam rond eind augustus voor de poorten van Leningrad te staan. Ze veroverden onmiddelijk het gebied rond Leningrad zodat de stad in de val zat.
De stad zou in die jaren van oorlog het hoofd moeten bieden tegen de 30 ste divisie (6de divisie gemotoriseerd inbegrepen) en 430 vliegtuigen. Von Leeb schatte zeer optimistisch dat de stad helemaal veroverd zou zijn rond 21 juli. Hitler keek al zelfs verder dan Leningrad, hij vond dat de stad helemaal moest uitgeroeid worden omdat die mensen zich misschien zouden aansluiten bij partizanenbewegingen. De Duitsers konden niet veel doen tegen die acties van die bewegingen vooral omdat het front te lang werd en de legers meer en meer uit elkaar werden gedreven.

De grote leiders van de stad waren M.M. Popov, bevelhebber van strijdkrachten Leningrad en opperbevelhebber Volchovfront; generaal Govorov, opperbevelhebber van het leningradfront; Zjadanov, secretaris van het partijcomité en tenslotte voorzitter gemeenteraad Popkov. Zij moesten proberen een stad van 3 miljoen inwoners zo kwaad en zo goed mogelijk in leven zien te houden.
In de eerste weken van operatie Barbarossa eisten Popov en Zjoekov van de omsingeling dat er enorme verdedigingslinies moest worden gebouwd met drakentanden, pillendozen en anti-tankgrachten. Ook werden er partizanen gerekruteerd uit de bevolking.

Op 1 september strooiden Duitse vliegeniers pamfletten uit "als je je overgeeft dan blijf je in leven". De Russen waren niet onder de indruk maar ze hadden wel gevraagd aan de leiders als ze misschien de stad aan Finland konden geven zodat ze gespaard werden van de Duitsers. Maar Finland verklaarde dat het geen gebied wou hebben van Rusland omdat het al genoeg misere had gekend met de Russische winteroorlog.

Improvisatie
De stad had maar voor maximum 2 maanden voedsel. De gevolgen lieten niet lang op zich wachten: het straatbeeld was afschuwelijk, er lagen ontbindende lijken in de huizen omdat de andere mensen zelf veel te zwak waren om ze te verplaatsen en als het toch lukte om ze te vervoeren werden ze gewoon in massagraven gelegd. De mensen stierven bij bosjes toen ze probeerden sneeuw te ruimen. Er lagen overal uitwerpselen en afval. De mensen hadden nog geluk dat het alleen de honger was die de levens eiste want een epidemie had nog meer slachtoffers kunnen maken.
Toch deed de burgerbevolking alles om in leven te blijven. Men mengde de lijm van de boekruggen in de soep om ze aan te dikken. Van honden -en kattendarmen maakte men een gelei als broodbeleg. Van groene blaadjes maakte men bouillon, brood werd gemaakt van klaver, lijnzaadolie werd bereid uit schapendarmen. Niet alleen kon men zich behelpen met dierlijke organen de mens werd ook soms gebruikt om dingen te maken. Kannibalisme was dan wel niet officieel maar toch werd het gedaan.
De Russen probeerden aan tuinbouw te doen op de ontgonnen bosgronden maar door een tekort aan ervaring en ook de lichamelijke zwakheid kwam daar niet veel van terecht.

Er stierven gemiddeld zo'n 3000 mensen per dag. Er was misschien wel een ziekenhuis maar daar was het soms slechter dan in een huis. De kamers hadden een temperatuur van -2°C en het enige geneesmiddel dat ze hadden was Natriumbromide.
Om toch het moreel hoog te houden hielpen jonge mensen die zelf honger hadden anderen die het slechter hadden. Ze maakten vuurtjes, verzorgden de mensen,...

Het moreel bij de Russen was zeer slecht het rode leger treedt meedogenloos op tegen verraders, deserteurs, defaitisten en hun familieleden ook alles wat te maken had met zwendel en diefstal van voedsel werd zwaar bestrafd, meestal met executie.

Kritieke situatie
Op 30 september werd Mga veroverd, nu zit Leningrad totaal in de val. De Russen probeerden een luchtbrug op te zetten maar men kwam tot de conclusie dat het veel te gevaarlijk was, de Duitsers waren heer en meester in de lucht. Toch konden ze zich nog steeds bevoorraden maar de Duitsers deden er alles aan om de aanvoer te stoppen. Zo vielen ze Tichvin aan, een belangrijk spoorwegknooppunt. Op 9 november, na een bikkelharde strijd moest het Rode leger de stad opgeven.

Verder bombardeerden de Duitsers bevoorradingsroute langs het Ladogameer. Dit had enorm veel effect, zo kwam er maar 1/10 van de schepen aan in de haven. Maar lang konden ze hiervan niet profiteren want de winter kwam eraan, het meer zou dichtvriezen.

Langzaam herstel
De situatie werd nog rampzaliger toen de Luftwaffe een paar pakhuizen vernietigde tijdens een gecombineerd bombardement. De pakhuizen bevatten elk 3000 ton meel en suiker(later maakte men er een soort kauwgom van). Zjadanov en Popkov moesten snel iets vinden anders was hun stad al dood voor de winter begon. De enige bevoorradingsweg die het verst van de Duitsers lag was nog altijd het Ladogameer. Ze gaven daarom een paar wetenschappers de opdracht om een route uit te stippelen over het dichtgevroren meer. De opdracht slaagde en spoedig vertrokken 10 zware vrachtwagens naar Leningrad beladen met voedsel. Eigenlijk was dit alleen maar een druppel op een hete plaat, de stad had wel 3000 ton voedsel/dag nodig terwijl de vrachtwagens tezamen er maar 33 konden aanvoeren.
Ondertussen geeft het Rode leger zich nog niet gewonnen zo viel generaal K.A. Merteskov terug aan op 9 december, ze verjaagden de Duitsers tot aan de Volchov. Sommigen verklaarden dat de verovering ervan 1000 mensenlevens had gered maar uiteindelijk hing het vervoer nog altijd af van de vrachtwagens op het ijs. De Duitsers bombardeerden de spoorlijnen maar de Russen konden ze snel herstellen zodat het vervoer naar Lednova kon herbeginnen.

De winter zou er direct een feit worden en men voorzag dat er een tekort aan brandstof zou zijn. Zjadanov gaf het bevel om een bos dicht in de buurt te kappen maar door een tekort aan gereedschap en vervoer kon maar 1% van het plan uitgevoerd worden. Om de houttekorten toch nog op te vullen begon men brandhout te maken van eigen meubilair.

Dat was niet het enige probleem waarmee de inwoners van Leningrad te kampen hadden zo waren de waterleidingen kapotgevroren en het stroomnet helemaal vernietigd. Zjadanov roept alle Leningraders op om zelf mee te werken aan het transport langs het Ladogameer. Men kon al in totaal 1500 ton voorraden/dag aanvoeren maar voor de meesten was het al onomkeerbaar.
De inwoners kregen nu 650 gr(het minste wat ze ooit kregen was 125gr) per dag maar toch blijft het dodental per dag stijgen.
Op 22 januari 1942 gaf het stadsverdedigingscomité het bevel om een half miljoen inwoners te evacueren en alle industriële machines over te brengen naar veiligere gebieden. Eind april was dat plan uitgevoerd. Om stroom te verkrijgen legde men kabels onder het meer, de waterleiding werd ook hersteld. De riolering werd helemaal hersteld om de kans op een tyfus epidemie te verkleinen.
De Duitsers bombardeerden de spoorlijn en de ijsroute maar de bevoorrading hield stand. Rond april begon de dooi, het stadsbestuur gaf het bevel om 12 transportschepen te bouwen. Leningrad begon zich geleidelijk te herstellen van de zware klappen die ze in de winter te verduren had niettemin was ze nog altijd belegerd, de Duitsers vlogen elke dag af en aan om de stad te bombarderen.
Leningrad die 3 miljoen inwoners bevatte aan het begin van de oorlog had er nu minder dan 1 miljoen, niet alleen het aantal inwoners was sterk geslonken ook het rode leger had veel manschappen verloren. Von Leeb had ook wel veel troepen verloren maar niet in verhouding met de Russen.

Duitsers worden verdreven
Rond Januari 1943 begon men Duitse eenheden over te plaatsen naar het Stalingradfront om het VIde leger te helpen uit haar benarde situatie.
De winter kwam er aan en het Rode leger was er klaar voor. Bij de Duitsers was het ook zo maar zij hadden ook moeilijkheden gekend. Het bevoorraden bijvoorbeeld, deze was zeer moeilijk want de aanvoerlijnen waren te lang en het weer vertraagde de aanvoer. Ook viel de communicatie tussen Hitler en zijn generaals soms weg zodat de gewone soldaat niet wist wat hij moest doen. De Russen hadden genoeg geleerd van de Duitsers nu was het de bedoeling om het in de praktijk om te zetten.
Begin 1943 werden er plannen gemaakt voor een massale tegenaanval vanuit het leningrad -en volchovfront met als grootste doelen Schlüsselburg, als ze deze stad konden nemen dan was de spoorweg helemaal vrij. Het rode leger zou optrekken ondersteunt met artillerie vanuit het Volchovfront. Op 12 januari lanceerden ze de aanval, het werd een groot succes. Na 6 dagen hadden ze de hele corridor des doods veroverd, ze consolideerden direct hun posities. Nu dat de spoorlijn helemaal vrij was kon Govorov eindelijk zwaar materieel laten transporteren naar zijn regio. Hij verzamelde bijna één heel jaar soldaten, vliegtuigen en tanks om er toch zeker van te zijn dat de overwinning op de Duitsers hem niet zou ontlopen. Hij wilde met zijn aanval legergroep-Noord terug te dringen tot Estland en Letland. De Duitsers wisten dat ze die beslissende aanval kost wat kost moesten tegenhouden ze versterkten daarom hun stellingen. Ze noemden het de Noordelijke wal met als codenaam Panther.
Op 14 januari 1944 bombardeerden de Russen de vijandelijk stellingen daarna trokken ze op, de Duitsers werden overrompeld en direct uit hun eerste linie gedreven. De As herstelde zich snel van de klap en vocht nu tot de dood. Toch was dat niet genoeg, rond 17 januari s'nachts drongen de Russen 8km door de wal. De Duitse verdediging was ingestort. De hele maand januari moesten ze zich terug trekken. Er werden duizenden gevangenen gemaakt en 2 Duitse divisies vernietigd. Men had 265 kanonnen, 159 mortieren, 30 tanks, 274 machinegeweren en 18 munitieopslagplaatsen buitgemaakt. Op de 29ste was Mga, een belangrijk spoorwegknooppunt veroverd. Nu hadden de Russen de touwtjes in handen.

Opmerking
Eigenlijk was er een andere mogelijkheid dan het 879 dagen beleg, had de bevolking bijvoorbeeld een opstand ontketend en geeist dat ze de stad zouden overgeven aan de As. Het lot van de burgers wa dan nog onduidelijk maar het was misschien een oplossing. Niemand weet hoe dit kwam, één ding staat vast: het was alleszins niet het stalinisme die de kwelling van honger onderdrukte, misschien het isolationisme.

Misschien kon men denken dat het uithongeren van een stad niet van die tijd was maar het tegendeel werd bewezen in een oorlog waar de mobielste eenheden de beste waren, Leningrad doorstond zomaar een belegering van bijna 900 dagen.

gemaakt door Laurens Snauwaert

Met dank aan:

het boek Leningrad, Alan Wykes(standaard uitgeverij)
http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Leningrad

foto's :Laurens Snauwaert

klik op de foto om te vergroten