anasayfa
�LER�>>>>>>>
<<<<<<<GER�


Bu anla�mayla Azerbaycan, Aras s�n�r olmak �zere kuzey ve g�ney diye fiilen b�l�nm��, Kuzey Azerbaycan'� Ruslar i�gal ederken, G�ney Azerbaycan �ran'da kalm��t�r. G�ney Azerbaycan'da Hoy ve Tebriz'de D�nb�ll� Hanlar�, Erdebil'de �eyhler gibi hanl�klar h�k�m s�rd�ler. Bol�evik �htil�li �zerine Rus ordular�n�n Kafkaslardan �ekilmesi ard�ndan Azerbaycan T�rkleri, 28 May�s 1918'de ba��ms�zl�klar�n� il�n ettiler. Bunda Nuri Pa�a komutas�ndaki bir Osmanl� birli�inin Bak�'ye girmesi etkili olmu�tur. �lk ba��ms�z Azerbaycan Cumhuriyeti, 27 Nisan 1920 y�l�ndaki kanl� K�z�l Ordu i�galine kadar ya�am��t�r.

Sovyetler d�neminde Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 1991 y�l�nda ise bu devlet Azerbaycan Cumhuriyeti olarak ba��ms�z bir T�rk devleti h�line geldi. E-Kazak Hanl��� ve Y�zler (C�zler) Ebulhayr Han idaresindeki �zbekler, Mo�ol kabilelerinin sald�r�s� ile b�y�k kay�plar vermi�lerdi. �zbek uru�lar� aras�nda i� �eki�meler ba�lamas� �zerine bunlardan bir k�sm� hanl�ktan ayr�larak kuzeye g�� ettiler (1457). Daha ba�ka T�rk unsurlar�n kat�lmas� ile g��lenen bu topluluklar, kendi ba�lar�na buyruk hareket ettiklerinden dolay� Kazak diye bilineceklerdir.

Kazaklar bundan sonra Cuci soyundan de�i�ik hanlar idaresinde siyas� bir birlik h�linde ya�am��lard�r. Kas�m Han XVI. y�zy�l�n ba�lar�nda Kazaklar�n tamam�n� h�kimiyeti alt�nda birle�tirmeyi ba�arm��t�r. 17. y�zy�l ba�lar�nda Tevkel Han zaman�nda g��lerini daha da art�ran Kazaklar, Mavera�nnehir'e ba�ar�l� bir sefer d�zenlemi�lerdir. Bu d�nemde Kazaklar, �� orda h�linde (c�z = y�z) te�kil�tland�r�lm��lard�r. Bunlar B�y�k Orda (Ulu C�z) do�u da, K���k Orda (Ki�i-C�z) bat�da, Orta-Orda (Orta-C�z) ise Ta�kent merkez olmak �zere ortada bulunuyordu. 18. y�zy�ldaki Kalmuk istil�s�, �zbeklerin kuzeyindeki Kazaklar� peri�an etmi� ve c�zlerin birbirinden kopmas�na yol a�m��t�r. Ruslar, Kalmuklar ile Kazaklar� birbirine k��k�rtarak, onlar� iyice zay�flatm��t�r. Kazak ordalar�ndan K���k Orda Han� Ebulhayr'�n, yard�m alma �midiyle Ruslara taviz vermesi, Kazaklar�n Rus h�kimiyetine d��m��lerine sebep olmu�tur (1731). Geri kalan Kazaklar, K�rg�zlar ile birlikte Buhara, Hive ve Hokand Hanl��� etraf�nda toplanarak Ruslar'la m�cadele etmi�lerdir. Rus zulm�ne kar�� Kazak T�rkleri pek �ok defa isyan etmi�lerdir . Bunlardan 1783'te S�r�m Batur �nderli�inde Do�u Kazakistan 'da ba� g�steren ayaklanma 15 y�l s�rm��t�r. 19. y�zy�l�n ikinci yar�s�nda Ruslar, Kazaklar�n siyas� birli�ine son vermi�lerdir. Sovyetler d�neminde de Kazaklara kar�� bask�lar ve asimilasyon devam etmi�tir

F-K�rg�zlar


840'ta Orhun-Yenisey'deki Uygurlar� y�kan K�rg�zlar �nce Karah�tay ve ard�ndan da 13.y�zy�lda Mo�ollar�n h�kimiyetinde ya�am��lard�r. Timurlular d�nemine ait haklar�nda bir bilgi bulunmamaktad�r. 16 y�zy�lda ise ba�lar�nda Cengiz soyundan Halil Sultan'�n bulundu�u bilinmektedir. K�rg�zlar�n k�vm� te�kil�t�, bug�nk� �eklini 17. y�zy�lda alm��t�r. Bu d�nemde K�rg�zlar, Sa� ve Sol olmak �zere iki kola ayr�lm��lard�. K�rg�zlar, Sayan b�lgesinde oturduklar� eski zamana ait uru� (kabile) adlar�n� korumakla beraber di�er T�rk topluluklar� ile de kayna�m��lard�r. Mesel� bunlardan, devlet tecr�besi olmayan baz� Altay ve Yenisey T�rkleri. Kalmuklar ile kar��arak Oyrat ad�yla an�lm��lard�r. Umumiyetle Kazak hanlar�n�n h�kimiyetleri alt�nda ya�ayan K�rg�zlar, onlarla birlikte, 17. y�zy�l�n sonlar�nda Mo�ol as�ll� Kalmuklara kar�� sava�m��lard�r. Kalmuklar ile olan sava�, d�nyan�n en uzun lirik destan� olan K�rg�zlar�n mill� destanlar� Manas'�n olu�mas�n� sa�lam��t�r.. Hokand Hanl���'n�n kurulu�unda �zbekler yan�nda K�rg�z ve Kazaklar da yer alm��t�r (1710). Orta Asya'da Kalmuk istil�s� Kazak ve K�rg�zlar� y�pratm��, Rusya ve �in bundan faydalanarak onlar� boyunduruk alt�na almaya �al��m��t�r. Sovyet d�neminde Bi�kek merkez olmak �zere Karakol b�lgesi, Fergana ve Hokand'�n baz� b�lgeleri ile O� ve Pamir'in kuzeyini i�ine alacak �ekilde K�rg�zistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmu�tur. Bu devlet 1991 y�l�nda di�er T�rk Cumhuriyetleri ile birlikte ba��ms�zl���n� il�n ederek K�rg�zistan Cumhuriyeti h�lini alm��t�r.

G-Do�u T�rkistan (Ka�gar Hanl���)


Uygur ve Karahanl�lar�n �zerinde kuruldu�u Is�k g�l, �li Havzas� ve Do�u T�rkistan'�n bir b�l�m� �a�atay Hanl���'n�n ��k���nden sonra, Du�lat emirlerinin h�kimiyetine girmi�ti. Timur'dan sonra kendini toparlayan hanl���n idarecileri, putperest Kalmuk, Oyrat gibi kabilelere kar�� cihat eden M�sl�man kimselerdi. Bunlardan biri Veys Han'd�r (1418-1428). Yerine ge�en o�lu Esen-Bu�a (1429 -1462), Timurlular ile m�cadele etmi�tir. 17 y�zy�lda bu b�lgelerde Hoca ad� verilen yerli ki�iler h�kim idi. Man�u S�l�lesi boyunca (1644-1911) �in'e ba�lanan b�lge halk� daha sonra s�k s�k �in'e kar�� ayaklanm��t�r. Bunlar'dan 1866 y�l�nda ba�layan, Yakub Bey (Atal�k Gazi) taraf�ndan idare edilen ayaklanma �nemlidir. T�rkistan'�n istikl�lini ama� edinen Atal�k Gazi, kendini Ka�gar Han� il�n ederek �nemli ba�ar�lardan sonra m�st�kil hale gelmi�tir (1874). Fakat �in,Rus ve �ngiliz k�skac�na giren Atal�k Gazi, �areyi �stanbul'a el�iler g�ndererek (1870) Sultan Abdulaziz'e t�bi olmakta bulmu�tur..

Osmanl�lar kar��l�k olarak, o d�nemde i�inde bulunduklar� g�� �artlardan dolay� sil�h ve iktisad� ��retmenler g�ndermekten ba�ka yard�m yapamam��lard�r. Atal�k Gazi'nin �l�m�nden sonra �lkesi �inliler taraf�ndan tekrar i�gal edilecektir (1877).

H-Safeviler (1502-1732 )

Devlet, ad�n� Erdebilli (�ran) �eyh Safiy�ddin (�lm. 1334)' taraf�ndan kurulmu� olan Safeviyye Tarikat�'ndan alm��t�r. �ah �smail, Akkoyunlular�n i�inde bulundu�u karga�adan faydalanarak, gerek Akkoyunlu ve gerekse Karakoyunlulardan da��n�k T�rkmen z�mrelerini, propaganda etti�i din� heyecan�n katk�s� ile bir araya getirmeyi ba�arm��t�r. �ah �smail, �o�unlu�u Anadolu'dan gitme Rumlu, �amlu, Tekel�, Ustacalu, Dulkadirli, Af�ar, Ka�ar, Bayburtlu, Varsaklar gibi T�rkmen a�iretlerinin de deste�i ile Tebriz' i zapt ederek Safevi Devleti'ni kurdu (1502). Akkoyunlular'dan Azebaycan'� alan �ah �smail, 1509'da Ba�dat'� ele ge�irdi. 1510 y�l�nda �zbek Han� �ibani'yi Merv yak�nlar�nda a��r bir yenilgiye u�ratarak s�n�rlar�n� Ceyhun nehrine kadar geni�letti. Anadolu'da �i� propagandas�n� gittik�e art�rmas�, Osmanl� H�k�mdar� Yavuz Sultan Selim'i harekete ge�irdi. 1514 y�l�nda �ald�ran'da yap�lan sava�� kaybeden �ah �smail, �l�m�ne kadar (1524) bir daha toparlanamad�. Yerine ge�en �ah Tahmasb (1524 -1576), saltanat� s�resince do�uda �zbekler, bat�da da Osmanl�lar ile m�cadele etti. Onun �l�m� ile bir s�re devam eden kar���kl�klardan sonra h�k�mdar olan I.Abbas d�nemi (1587-1628) Safevilerin en parlak d�nemidir.

�zbeklere ve Osmanl�lara kar�� ba�ar�lar yan�nda pek �ok alanda ilerlemeler kaydedilmi�tir. Daha sonraki d�nemler Osmanl�larla uzun s�ren m�cadeleler, taht kavgalar� ve i� �eki�melerle ge�mi�tir. 1732 y�l�nda Af�arlar'dan olan Nadir �ah'�n iktidar� ele ge�irmesiyle �ran'da Safevi Hanedan� y�k�lm�� Af�ar Hanedan� ba�lam��t�r. Nadir �ah, do�uda T�rkistan ve Hindistan'da b�y�k fetihler yapm��t�r. 1779 y�l�nda kurulan Ka�ar Hanedan� ile �ran'da T�rk h�kimiyeti 1925 y�l�na kadar kesintisiz devam etmi�tir.
Hosted by www.Geocities.ws

1