anasayfa
�LER�>>>>>>>
<<<<<<<GER�
    
                T�MUR DAN SONRA T�RK D�NYASI


A-�zbek Hanl��� (�ibaniler) (1428-1599)

Batu Han'�n karde�i �iban soyundan gelen Ebulhayr Han devletin kurucusudur. Alt�norda Han� �zbek Han'�n ahfad�ndan olduklar� i�in devlete onun ismini vermi�lerdir. �zbekler, 1428 y�l�nda Ebulhayr'� Sibir �ehrinde han il�n etmi�ler ve Timurlular�n i�ine d��t��� kar���kl�klardan yararlanan Ebulhayr Han da, 1431'de G�rgen� dahil olmak �zere Harezm'e, 1447'ye do�ru da Seyhun dolaylar�nda S��nak �ehrinden �zkent'e kadar olan b�lgeye h�kim olmu�tur. Ancak 1457'deki Mo�ol kabilelerin sald�r�s� yeterli diren� g�sterilmedi�i gerek�esiyle �zbeklerin bir k�sm� Ebulhayr'�n h�kimiyetini tan�mayarak kuzeye g�� etmi�lerdir. Bunlar kendi ba�lar�na buyruk hareket ettiklerinden dolay� Kazak diye an�lacaklard�r.

Ebulhayr Han, �a�atayl�lar'dan Yunus Han'a kar�� giri�ti�i m�cadeleyi kaybederek 1468 y�l�nda �lm��t�r. Yerine ge�en o�lu �ah-Budak Han ise Yunus Han ve Timurlulara kar�� �lkesini koruyamam��t�r. Onun yerine ge�en o�lu Muhammed �ibani Han, �nce Timurlular�n i� m�cadelelerinden faydalanarak, Maver��n-nehr'i ele ge�irmeyi ba�ard� (1500). Ard�ndan �a�atayl�lar'� yenerek Ta�kent ve Sayram b�lgelerini (1503), Timurlular'�n elinden de Harezm, Belh ve Herat �ehirlerini alarak T�rkistan'�n en b�y�k g�c� haline gelmi�tir. Ancak �ibani Han, Merv'de Safevi H�k�mdar� �ah �smail ile yapt��� sava�� kaybederek �ld� (1510). Muhammed �ibani Han'dan sonra b�y�k bir sars�nt� ge�iren �zbek Hanl��� uzun bir s�re i� �eki�melerle istikrars�z bir d�nem ya�am��t�r. Muhammed �ibani Han'dan sonra �zbeklerin en b�y�k h�k�mdar� olarak kabul edilen II. Abdullah Han zaman�nda (1580-1598), hanl�k eski g�c�ne kavu�mu�tur. Fakat 1597 y�l�nda Safevi H�k�mdar� �ah Abbas'a yenilmesi �zbek Hanl���'n�n par�alanmas�na yol a�m��t�r. Sonu�ta Horasan Safevilere, Ta�kent ve civar� K�rg�zlar�n eline ge�ti. Di�er b�lgelerde m�stakil hanl�klar kuruldu.

B-�zbek Hanl�klar�

BA-Hive Hanl��� (1512-1873):

�ibaniler soyundan �l-Bars, Safevileri Harezm'den atmay� ba�ararak, merkez �rgen� �ehri olmak �zere Hive Hanl���'n� kurdu (1512). Arab Muhammed Han zaman�nda (1603-1623), hanl�k merkezi kurakl�k sebebiyle Hive �ehrine nakledilmi�tir. Hanl�k tarihinde i� �eki�meler, �zbek Hanl���'na, Mo�ol Kalmuklar'a, Ruslar'a ve �ran'a kar�� m�cadeleler eksik olmam��t�r. XVI. y�zy�l�n sonlar�na do�ru, Amu-derya'n�n yata��n� de�i�tirerek, Hazar Denizi yerine Aral g�l�ne d�k�lmeye ba�lamas�, b�lgede zira� ve iktisad� hayat�n b�y�k �l��de gerilemesine sebep olmu�tur. Hanl�k, Af�ar hanedan�ndan Nadir �ah'�n Hive'yi ele ge�irmesinden sonra (1740) k�sa bir s�re �ran'a ba�l� kald�. Deli Petro zaman�ndan beri Orta Asya'da g�z� olan Ruslar, hileyle �nce Hazar k�y�lar�nda �s olu�turup ard�ndan 1873 y�l�nda Hive'ye sald�rd�lar ve hanl��� ele ge�irdiler. Son Hive han�n�n K�z�lordu taraf�ndan tahtan uzakla�t�r�lmas�na kadar ( 1920) �eklen de olsa Hive Hanl��� varl���n� korudu. Hive Hanlar�ndan Ebul Gazi Bahad�r Han (1643-1665), "�ecere-i Terakime" ve "�ecere-i T�rk�" adl� eserleriyle T�rk tarih ve k�lt�r�ne b�y�k bir hizmette bulunmu�tur.

BB-Buhara Hanl��� (1599 -1868)

II. Abdullah Han'�n �l�m� �zerine (1598) ba� g�steren i� �eki�meler ve taht kavgalar� �zbek Hanl���'n�n par�alanmas�na yol a�m��t�. Halk�n ileri gelenlerinin teklifi ile Astrahanl� Yar Muhammed'in o�lu Baki Muhammed hanl��a getirildi (1599). B�ylece Buhara'da �ibani hanedan� yerine Astrahanl�lar hanedan� ba�lam�� oluyordu. Bu hanedan�n Can�beg kolu, �ran h�k�mdar� Nadir �ah'�n Buharay� i�galine kadar devam etmi�tir. Di�er kolu olan Mang�t Hanedan� ise 1753 y�l�nda Muhammed Rahim Atal�k'�n h�kimiyeti ele ge�irmesiyle ba�lay�p, 1920 y�l�na kadar devam eder. Buhara ve Hive Hanl�klar�, �ran ve Ruslara kar�� Osmanl�lar ile iyi ili�kiler kurmu�lard�r. Ancak mesafenin uzakl��� daha s�k� ili�kileri engellemi�tir. 1868 y�l�nda Rus h�kimiyetine d��en hanl�k, 1920 y�l�nda yeni Sovyet y�netimi taraf�ndan ortadan kald�r�lm��t�r..

BCHokand Hanl��� (1710-1876)

Hive ve Buhara Hanl�klar� aras�ndaki m�cadelelerden b�kan bir k�s�m halk� etraf�na toplayan �ibani soyundan gelen �ahruh, Fergana'da Hokand merkez olmak �zere ba��ms�z bir hanl�k kurmay� ba�arm��t�r (1710). Bir ara �in h�kimiyetini tan�mak zorunda kalan hanl�k, 1876 y�l�nda Ruslar taraf�ndan ortadan kald�r�lm��t�r.

C-Yaka T�rkmenleri (T�rkmenistan)

B�y�k Sel�uklu Devleti'nin y�k�lmas�ndan sonra T�rkmenlerin bir k�sm� Mang��lak, Mavera�nnehir ve Horasan'da kalm��lard�. Bu b�lgede di�er T�rk boylar� ile birlikte �nce Mo�ol, sonra da Timurlular h�kimiyetinde varl�klar�n� s�rd�rm��lerdir. 17. y�zy�l�n ikinci yar�s�ndan sonra Mo�ol as�ll� Kalmuklar�n sald�r�lar�na maruz kalm��lard�r. Fakat bulunduklar� b�lgelerin istil�lara kar�� daha korunakl� olmas� ve boylar h�linde ya�amalar� sebebiyle T�rkmenler genelde m�stakil bir hayat s�rm��lerdi. Kopet Da�� �evresinde Yamud, �mral� gibi T�rkmen boylar� ile bir araya gelerek g��lendiler. 1835'den itibaren �ran ve Hive Hanl��� bask�s�yla Merv b�lgesine do�ru yay�ld�lar. Burada 1855'te Hive Hanl���, 1860'ta da �ranl�lar�n sald�r�lar�n� savu�turarak istikl�llerini korudular. Bu d�nemde ba�lar�nda Ku�id Han bulunuyordu . T�rkistan'daki Rus ilerleyi�i kar��s�nda b�y�k direni� g�steren T�rkmenler, 1879'da G�ktepe'de Ruslar� a��r yenilgiye bir u�ratm��lard�r. Daha sonra ayn� mevkide yap�lan sava�larda verilen kay�plar ve u�rad�klar� katliamlar sonucunda, Rus h�kimiyetini tan�mak zorunda kalm��lard�r(1884). �arl�k d�neminde T�rkmenler, a��r bask�lara maruz kalm��lard�r. Bu bask�lar Sovyetler d�neminde de devam etmi�tir. Bu d�nemde Hazar k�y�lar�ndan Merv b�lgesine kadar uzanan b�lgelerde T�rkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ad�yla s�zde bir devlet kurulmu�tur. Bu devlet 1991 y�l�nda ba��ms�zl���n� il�n ederek T�rkmenistan Cumhuriyeti ad�n� alm��t�r.

D-Azerbaycan Hanl�klar�

Azerbaycan yani "odlar/ate� �lkesi" t�pk� Anadolu gibi �ok eski devirlerden itibaren T�rk ak�nlar�na sahne olmu� ancak, b�lgenin T�rkle�mesi XI. y�zy�ldaki Sel�uklu �a�� O�uz-T�rkmen yerle�meleriyle ger�ekle�mi�tir. Mo�ol ve Timur idaresinden sonra b�lgede Karakoyunlu ve Akkoyunlular T�rkmenleri h�kimiyet kurmu�tur. Daha sonra kurulan Safevi Devleti ile Osmanl�lar aras�nda s�rekli m�cadelelere sahne olan Azerbaycan, Nadir �ah'�n �l�m�nden sonra (1747) k���k hanl�klara b�l�nm��t�r. B�lgede g��lenen Ruslar, �nce Azerbaycan'�n i� i�lerine kar��maya ba�lad�lar. Ard�ndan Kuzey Azerbaycan'da yar�m as�r kadar birbirleri ile m�cadele eden hanl�klar�, birebir h�kimiyetlerine alm��lard�r. B�ylece 1805'de Gence Hanl��� ( Ziyado�ullar�), 1806'da Kuba ve Bak� Hanl�klar�, 1815'te �eki Hanl��� (Hac� �elebi o�ullar�) ve 1822'de Karaba� Hanl��� (Cevan�ir Beyleri) Ruslar taraf�ndan ele ge�irildi. Rus ilerleyi�i kar��s�nda harekete ge�en, �ranl�lar, Ruslara pe�pe�e yenilerek G�listan ve ard�ndan 1828 T�rkmen�ay Andla�mas�'n� imzalamak zorunda kald�lar.
Hosted by www.Geocities.ws

1