F-KIP�AKLAR Do�uda K�p�ak, bat�da Kuman ad�yla tan�nan bu T�rk kavmi, asl�nda iki T�rk kavminin birle�mesinden meydana gelmi�tir. Bat� G�kt�rk topluluklar�ndan Kimeklerin bir kolu olan K�p�aklar, �nceleri Balka� g�l�nden �rti� �rma��na kadar olan b�lgede oturuyorlard�. G�neyden Kumanlar�n kendilerine kat�lmalar�yla g��lerini daha da art�rm��lar ve �e�itli sebeplerle �til �rma��n� ge�erek bat�ya y�nelmi�lerdir. Bat�da daha �ok d�� g�r�n��leri ile al�kal� olarak, sar���n manas�na gelen �e�itli adlar verilen K�p�aklar, kaynaklarda beyaz tenli, sar� sa�l�, g�zel g�r�n��l� insanlar olarak tasvir edilmektedirler. Uzun s�ren m�cadelelerden sonra Uzlar� bat�ya s�rerek, XI. y�zy�l�n ikinci yar�s�nda Karadeniz'in kuzeyindeki geni� bozk�rlara gelip yerle�tiler. Bu Uz (O�uz)-K�p�ak m�cadeleleri �nl� Dede Korkut destanlar�n�n esas konusunu olu�turur. K�p�aklar Karadeniz'in kuzeyindeki yeni yurtlar�nda, 150 y�l� a�an bir s�re h�kimiyet kurmu�lar, Rus ve Balkan tarihinde derin izler b�rakm��lard�r. Ya�ad�klar� b�lge, o zamandan ba�layarak, �sl�m kaynaklar�nda De�t-i K�p�ak (K�p�ak Bozk�r�) ad�n� alacakt�r. K�p�aklar bir �ok kere Tuna'y� ge�erek Balkanlar'a ve Macaristan'a ak�nlar yapt�lar. Bizans ile zaman zaman sava�makla birlikte genellikle iyi ili�kiler kurmu�lard�r. Nitekim 1091 y�l�nda �akan Bey ile ittifak yapan Pe�enekler'i a��r bir yenilgiye u�ratarak, Bizans'� kurtarm��lard�r. K�p�ak �lkesi, 1238-39 y�lar�nda Alt�norda Han� Batu han taraf�ndan tamamen i�gal edilmi�tir. K�p�aklar�n bir k�sm� Macaristan'a �ekilmi�ler, bir k�sm� da �til Bulgarlar� ile kar��arak Kazan T�rklerinin olu�mas�nda �nemli rol oynad�lar. Karadeniz'in kuzeyinde kalan K�p�aklardan pek �o�u daha sonraki y�llarda M�s�r'a g�t�r�lm��, bir k�sm� y�ksek mevkilere kadar y�kselmi�tir. Hatta aralar�nda sultanl�k mertebesine eri�enler dahi olmu�tur. G-O�UZLAR(UZLAR) T�rk milletinin, her devirde en b�y�k b�l�m�n� olu�turan O�uzlar, siyaset ve medeniyet sahas�nda da en b�y�k rol� oynam��lard�r. �sl�miyet'ten �nce G�kt�rk devletini kuranlar O�uz soyundan oldu�u gibi �sl�miyet'ten sonra, Sel�uklu, Harzem�ahlar, Osmanl�, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safeviler gibi pek �ok T�rk devleti de yine O�uz'dur. O�uz ad�, kabile, boy manas� da bulunan ok s�z�nden eski T�rk�ede �o�ul eki olan z ekiyle t�retilmi�tir. Oklar, boylar anlam�n� ta��maktad�r. Nitekim O�uzlar, 24 boy h�linde ya�amaktayd�lar ve bu boy yap�lar�n� her gittikleri yere ta��m��lard�r. Pe�enekleri �nlerine katarak, do�u Avrupa'ya y�nelen O�uzlar, kalabal�k O�uz k�tlelerinin bir k�sm�n� olu�turmaktad�r. Bunlar kaynaklarda Uz veya Guz �eklinde adland�r�lm��lard�r. Ruslar ise bunlara do�rudan T�rk ad�n� vermi�lerdir. Pe�eneklerin ard�ndan ileri hareketlerine devam eden Uzlar�n b�y�k bir k�sm� 1064 y�l�nda Tuna'y� ge�erek Balkanlara ge�tikleri h�lde, di�er bir k�sm� da bug�nk� Ukrayna'n�n g�neyinde yerle�mi�lerdir. Bunlardan bir k�sm� Karakalpak ad�yla bilinecektir . XI. y�zy�l ortalar�nda Balkanlarda yurt tutan Uz topluluklar�n�n bir b�l�m� Vardar ovas�ndaki ba�ka T�rk unsurlarla kar��arak, buran�n tam bir T�rk yurdu olmas�n� sa�lam��lard�r. Uzlar'�n kalan k�sm� Dobruca'da yerle�erek, bug�nk� Gagauzlar'�n temelini olu�turmu�lard�r. �-SABARLAR B�y�k Hun Devleti'nin da��lmas�ndan sonra, do�u Avrupa'da g�r�len kalabal�k T�rk kavimleri aras�nda Sabarlar da bulunur. Kaynaklarda Sabir, Sibir bi�imlerinde de g�rd���m�z Sabar ad�, T�rk�e sapan, yol de�i�tiren, serbest manas�ndad�r. V. y�zy�l�n ikinci yar�s�nda do�udan Juan Juan bask�s� kar��s�nda, Bat� Sibirya civar�ndaki yurtlar�n� terk ederek bat�ya do�ru g�� etmi�lerdir. Ural ve Altay da�lar� aras�ndaki geni� bozk�rlarda ya�ayan Onogurlar'� da �nlerine katarak, �til-Don �rmaklar� aras�nda ve Kafkasya'n�n kuzeyinde Kuban �rma�� boyunda yerle�irler (515). Sabarlar, bu b�lgede Bizans ve Sasaniler ile temas kurmu�lard�r.Bir defas�nda Sasaniler ile anla�arak Bizans'a, do�u Anadolu eyaletleri �zerine b�y�k bir ak�n yapm��lard�r (516). Bu devirde ba�lar�nda Balak isimli h�k�mdarlar� vard�. Sabarlar, �st�n sava� teknikleri ile Bizans-Sasani m�cadelesinde bazen Sasaniler'i, bazen de Bizans'� desteklemi�lerdir. 558 y�l�na gelindi�inde, G�kt�rklerin �n�nden ka�an Avarlar, Bizans ile anla�arak Sabar devletine son vermi�lerdir. V. ve VI. y�zy�llarda Bat� Sibirya ve Kafkasya'n�n kuzeyinde �nemli roller oynayan bu T�rk kavminin hat�ras�na, Sibirya ad� zamanla b�t�n Kuzey Asya'y� ifade eder olmu�tur. H-T�RGE�LER T�rge�ler, Bat� G�kt�rklerinin bir koludur. �lk oturduklar� b�lge Altay da�lar�n�n g�ney bat� etekleri idi. M.�-M.S. 30'da G�kt�rk devletinin y�k�lmas�yla g��lerini art�rd�lar. On boy h�linde ya�ayan T�rge�ler, 657 y�l�ndan sonra �in'in bask�s� ile bat�ya g���p etrafa yay�lm��lard�r. Bunlardan daha kalabal�k olan be� boy �li �rma�� boylar�na gelip yerle�mi�lerdir . Sar� T�rge�ler diye adland�r�lan bu k�sm�n ba��nda Baga Tarkan bulunuyordu. Daha bat�da Talas b�lgesine gelmi� olan di�er be� boy ise Kara T�rge�ler ad�yla bilinmektedirler. Baga Tarkan, bat�dakilerin de kat�lmas�yla siyas� bir birlik olu�turmu�, g�neyde �nl� bir ticaret merkez� olan Tokmak �ehrini ele ge�irerek buray� da ba�kent yapm��t�r. �ehirle�meye b�y�k �nem veren T�rge�ler, T�rkistan'�n �nemli �ehirlerini ele ge�irmi�lerdi. Baga Tarkan'�n kendi ad�na para da bast�rd���n� biliyoruz. Bat� s�n�rlar�n� Sir-Derya'ya kadar uzatan T�rge�ler, Bat� T�rkistan' a h�kim olan M�sl�man Araplarla da temasa ge�mi�lerdir. 681 y�l�nda G�kt�rk Devletinin yeniden kurulmas�yla T�rge�ler, G�kt�rkler'in h�kimiyetini kabul etmek zorunda kalm��lard�r. 712 y�l�nda ise G�kt�rk Ka�an'� Kapagan, T�rge� Ka�an'�n� �ld�rerek onun hanedan�na son vermi�tir. Ancak 717 y�l�nda T�rge�lerin bat� kesimlerinin yeniden bir birlik olu�turduklar�n� g�r�yoruz. Art�k bu d�nemde daha da bat�ya kaym�� olan T�rge�ler, �nceleri M�sl�man Arap ilerleyi�inin �n�nde en b�y�k engel olmu�tur. Zamanla boylar aras�nda rekabetin artmas� ve i� �eki�meler, T�rge�lerin zay�flamas�na sebep olmu�tur. 766 y�l�na gelindi�inde Bat� G�kt�rk sahas�nda h�kim olmaya ba�layan Karluklar, T�rge�lerin siyas� varl�klar�na son verirler. T�rge�ler, T�rklerin �ehir ve k�lt�r hayat�n� benimsemesinde ve bat�daki T�rk n�fusunun artmas�nda b�y�k rol oynam��lard�r. B�ylece sonradan Sel�uklular gibi b�y�k devletler kuracak olan T�rk topluluklar�n�n bilgi ve becerilerinin artmas�n� sa�lam��lard�r. Ayr�ca do�u Avrupa'da g�rd���m�z Uz, Pe�enek gibi T�rk k�tlelerinin de temelini olu�turmu�lard�r. |