anasayfa
�LER�>>>>>>>
<<<<<<<GER�


                                          2-UYGUR DEVLET�

                    Uygurlar hakk�ndaki bilgiler, �in y�ll�klar� ile G�kt�rk ve Uygur kitabelerinde bulunmaktad�r. Uygur kelimesine �e�itli anlamlar verilmekle birlikte en kabul g�reni; akraba, m�ttefik anlam�nda olan�d�r.Uygurlar �in kaynaklar�nda Hunlar�n soyundan g�sterilmekte-dir. V. y�zy�lda Orta Asya'n�n b�y�k bir k�sm�na yay�lm�� olan T�leslerin bir boyu olarak kar��m�za ��kmaktad�r. Uygurlar bu d�nemde Kao-�� (y�ksek tekerlekli arabal�lar) ad�yla bilinmekteydiler.

                    Orhun Kitabeleri'nde ise Dokuz O�uz ad� ile an�l�yorlard�. Uygurlar, Orhun ve Selenga vadilerinin yerli kavimleri idiler. Bunlar G�kt�rk devleti kurulunca, onlar�n h�kimiyetini tan�d�lar. 630 y�l�nda G�kt�rk devleti �inliler taraf�ndan y�k�ld���nda serbest kalm��lar ve bir siyas� birlik olu�turmu�lard�r. �in ise G�kt�rklere kar�� bu Uygur birli�ini destekliyordu. Bu �a�da ba�lar�nda Alp �lteber �nvan�n� ta��yan, Pusa isimli biri bulunuyordu. Uygurlar, 681 y�l�ndan sonra, �l Teri� Ka�an'�n ortaya ��kmas�yla, yine G�kt�rklere ba�lanmak zorunda kald�lar. Bu s�re i�inde kendilerini toplam�� olan Uygurlar, G�kt�rk devletinin zay�flamas� ile yeni bir f�rsat daha bulmu� oldular.

                 G�kt�rklerin h�kimiyetinde bulunan Basm�l ve Karluk gibi T�rk topluluklar� ile birle�en Uygurlar, 742-43 y�llar�nda G�kt�rk Ka�an� Ozam��'� ma�l�p ederek �ld�rd�ler. Uygur Devletinin Kurulu�u G�kt�rk devleti ortadan kalk�nca, 743 y�l�nda Basm�llar�n idaresinde yeni bir devlet kuruldu. Uygurlar bu Basm�l Ka�anl���' n�n Sol Yabgusu, yani do�u Yabgusu; Karluklar ise, Sa� Yabgusu, yani bat� Yabgusu oldular. Bu yeni devlet, tam bir federal devlet bi�imindeydi.

               744 y�l�nda Uygur Yabgusu, Basm�l Ka�an'�n� ma�l�p ederek kendini ka�an il�n etti. Ka�anl�k �nvan� olarak da Kutluk Bilge K�l Ka�an �nvan�n� ald�. B�ylece Uygur Ka�anl��� kurulmu� oldu. Bu ka�anl�k �nvan�ndan da anla��laca�� �zere, G�kt�rk devletinin gelenek ve t�releri yeni Uygur Ka�anl���'nda da devam ediyordu. Ancak Uygurlar aras�nda Buda ve Mani dini gibi yabanc� inan��lar yay�ld�k�a, Ka�an unvanlar�nda da birtak�m de�i�iklikler olmaya ba�layacakt�r. Uygur devletini kuranlar Orhun b�lgesini yurt tuttuklar� i�in, bunlara Orhun Uygurlar� denilmektedir. Kutluk Bilge K�l Ka�an �l�nce yerine o�lu Bayan �ur, ka�an oldu. Uygurlar�n en b�y�k ka�an� olan Bayan �ur Ka�an, unvan olarak da "Tengride bolm��, il itmi� Bilge Ka�an" �nvan�n� ald�. Bu �nvan�n anlam� ise, G�kte do�mu�, devlet y�netmi�, Bilge Ka�an demekti.

             Bayan �ur Ka�an devri (747-759), Uygurlar�n d�rt y�nde geni�ledikleri bir devirdir. bat�da Kara T�rge� devleti, Uygur h�kimiyetini tan�mak zorunda kald�. K�rg�z, �ik, Sekiz O�uz ve Dokuz Tatar gibi T�rk boylar� itaat alt�na al�narak, devlet otoritesi g��lendirildi. �te yandan yine bu devirde, g�neydeki Be�-bal�g, Ku�a ve Kara�ar gibi zengin tar�m ve ticaret �ehirleri de Uygur etkisi alt�na al�nm��t�r. Turfan b�lgesi ile Uygurlar aras�ndaki ili�kiler de, yine bu devirden itibaren ba�lam�� oluyordu. Bayan �ur Ka�an'�n �nemli i�lerinden birisi de, onun zaman�nda, Uygurlar aras�nda �ehirle�me e�ilimlerinin ba�lamas�d�r.

          O, Ordu-bal�g ad�nda ba�kentleri olan bir �ehir kurdurmu�tur (757). Di�er yandan ayn� ka�an, gittik�e g��lenmekte olan Tibet tehlikesini sezerek onlara kar�� cephe ald�. �mparatorun iste�i �zerine, �in'de b�y�k bir tehlike yaratan An-lu�an adl� T�rk as�ll� bir generalin isyan�n�n bast�r�lmas�na yard�m etmi�tir. Bu yard�m sonunda yap�lan anla�ma ile, Uygur t�ccarlar�na �in kap�lar� da a��lm�� oldu. Bayan �ur Ka�an'�n �ine-usu g�l� yak�n�nda bulunmu�, G�kt�rk yaz�s� ile yaz�lm�� olan, T�rk�e bir kitabesi vard�r. Bu kitabede ka�an olarak yapt��� i�ler anlat�lmaktad�r. Bayan �ur ka�an'�n �l�m�nden sonra yerine o�lu B�g� Ka�an oldu (759) .

          B�g� Ka�an'�n faaliyetleri siyas� ve manevi olmak �zere ba�l�ca iki alanda olmu�tur. Siyas� faaliyetleri daha �ok �in �zerine olmu�tur. �in'de ba� g�steren isyanlar�n bast�r�lmas� sebebiyle s�k s�k �in'e girilmi�tir. Ancak Uygurlar�n �in'e giri�lerinde �in'in �e�itli b�lgelerine ya�ma ak�nlar� da yap�l�yordu. �in'deki isyanlar�n en �nemlisi yabanc� kavimlerin Tibetliler etraf�nda birle�meleri sonucunda ortaya ��kan isyan olmu�tur. Bu Tibet isyan� ancak Uygurlar yard�m� ile �nlenebilmi�tir. B�g� Ka�an'�n manev� alandaki en b�y�k faaliyeti, Maniheizm dinini kabul etmesi olmu�tur. B�g� Ka�an, ayn� zamanda bu dinin �nc�l���n� de �stlenmi�ti. Bir t�ccar ve �ehirli dini olan Mani dininin kabul�n�n, Uygurlar�n sava��� ruhlar�n� gev�etmekle beraber, ilim, sanat ve edebiyatta ilerlemelerine katk�s� olmu�tur.

        Eskiden beri Orta Asya T�rk kavimleri aras�nda, �ok geni� ve k�kl� bir k�lt�re sahip olan �in'in zabtedilemeyece�i, bu m�mk�n olsa bile uzun s�re elde tutulamayaca��na dair yayg�n bir inan�� vard�. B�g� Ka�an �in'in zay�f bir an�nda �in'i ele ge�irmek istemi�ti. Ancak veziri Baga Tarkan, ad� ge�en inan�� sebebiyle Ka�an'�n bu giri�imine kar�� ��kt�. Ancak s�z�n� dinletemeyince B�g� Ka�an'� �ld�r�p Alp Kutluk Bilge Ka�an �nvan�yla tahta ge�ti (779).

         Bundan sonraki ka�anlar onun soyundan gelmi�tir. Bu tarihten sonra Uygur devletini olu�turan kabileler aras�nda huzursuzluklar da ba�lam��t�r. K�lt�r ve ticaret bak�m�ndan geli�en Uygurlar�n sava���l�k taraflar� zay�flam��t�. 840 y�l�nda, Uygurlar�n kuzeybat� k�s�mlar�nda ya�ayan K�rg�zlar, 100 bin ki�ilik atl� kuvvetleri ile, Uygur ba�kentine bask�n d�zenleyerek ka�anlar�n� �ld�r�p, halk� k�l��tan ge�irdiler. Bu �ekilde Bayan �ur ve Kutlug Bilge Ka�an zaman�nda u�rad�klar� sald�r�lar�n intikam�n� korkun� bir �ekilde alm�� oldular. Bu bask�ndan kurtulan Uygurlar, canlar�n� kurtarmak i�in �e�itli y�nlere da��lmak zorunda kald�lar.

A-TURFAN UYGURLARI

K�rg�z bask�n�ndan ka�an Uygur boylar�n�n �nemli bir k�sm� Do�u T�rkistan'a g��m��lerdir. Burada Turfan ve Kara�ar �ehirlerinin civar�nda yerle�en Uygurlar, T�rk medeniyet tarih� a��s�ndan b�y�k de�er ta��rlar. Daha Orhun Uygurlar� zaman�nda, tar�m ve ticaret merkezleri olan T�rkistan'�n bu b�y�k �ehirleri, Uygurlar�n etkisi alt�na girmi�lerdi. Bu nedenle Uygur devletinin y�k�lmas�ndan sonra, Turfan dolaylar�na ka�an Uygurlar i�in, bu b�lge g�venilir bir yer olmu�tur.848 y�l�ndan sonra, kendilerini toparlay�p, varl�klar�n� kom�ular�na kabul ettiren Uygurlar, 856 y�l�nda ise ka�anl�klar�n� il�n etmi�lerdir. Bu d�nemde ba�lar�nda Mengli Ka�an bulunuyordu. Mengli Ka�an, Ulu� Tengride Kut Bulm�� Alp K�l�k Bilge Ka�an, (bug�nk� T�rk�e ile; Ulu Tanr� da g�� ve saadet bulmu�, kahraman, �al��kan Bilge Ka�an) �nvan�n� ta��yordu. Ka�anl�k merkez� olarak Turfan �ehrini se�tikleri i�in, kendilerine Turfan Uygurlar� denilmi�tir. Ayr�ca yazl�k ba�kentleri olarak Be�-bal�g �ehrini kulland�klar� i�in, kaynaklarda Be�-bal�g Uygurlar� ad� da kullan�l�yordu. �in y�netimi, bu Uygur devletini Tibet tehlikesine kar�� desteklemi�tir. Uygurlar da Do�u T�rkistan'da etkinliklerini art�rm�� olan Tibetlileri bu b�lgeden ��karm��lard�r. B�ylece bat�daki s�n�rlar�n� Urum�i �ehrine kadar uzatm��lard�r. Turfan Uygurlar� Mani dinine inan�yorlard� . Bu dini, siyas� ama�lar� i�in de kullanan Uygurlar, dinlerini himaye bahanesiyle �in �zerinde bask� kurmu�lard�r. K�lt�r ve medeniyet bak�m�ndan b�y�k geli�meler g�sterecek olan Uygurlar, 1335 y�l�na kadar devletlerini ya�atacaklard�r. Gerek X. y�zy�lda �in'in kuzeyinde H�tay devletinin kurulu�unda, gerekse Cengiz Han devletinin geli�mesinde, bu Uygurlar�n, �nc�l�k, bilgi ve tecr�belerinin �ok b�y�k pay� olmu�tur. Uygurlara devlet te�kil�t�nda �ok �nemli g�revler veren Mo�ollar, yaz� olarak da Uygur yaz�s�n� kullan�yorlard�. Mo�ollar'�n XVI. y�zy�la gelindi�inde b�y�k oranda T�rkle�mesinde Uygurlar, �nemli rol oynam��lard�r.
Hosted by www.Geocities.ws

1