E-�K�NC� G�KT�RK KA�ANLI�I 630 y�l�nda ba�layan 50 y�ll�k esaret d�neminde �in, T�rk kavimlerini durmadan yerinden oynat�r, par�alar ve b�ler. Yap�lan ayaklanmalar da �ok kanl� bir �ekilde bast�r�l�r. Ancak bu bask� ve �iddet d�nemi T�rklerin mill� benliklerini yok edemez. Aksine T�rklerdeki mill� �uuru daha da per�inler. T�rklerin bu devirde i�ine d��t�kleri h�z�n ve kederin, ac�kl� ve ibret dolu ifadelerini Orhun Kitabeleri'nde g�rmek m�mk�nd�r. II. G�kt�rk Ka�anl���, bask� ve zul�m devirleri ard�ndan 681 y�l�nda G�kt�rk hanedan soyu A��na'dan gelen Kutlug taraf�ndan kuruldu. Kutlug, az zamanda ak�l hocas� Tonyukuk ile ka�anl���, �t�gen ba�kent olmak �zere yeniden te�kil�tland�rm��t�r. Bu sebeple Kutlug Ka�an'a �l'i=devleti derleyip toplayan manas�na �lteri� �nvan� verildi. Ordu ve diplomasi i�lerini Bilge Tonyukuk'a b�rakan �lteri� Ka�an, karde�i Kapagan'� da �at tayin etti. Devlet kurulduktan sonra, elli y�ll�k esaret hayat�n�n ac�s�n� ��karmak ve T�rklerin k�r�lan gururlar�n� tamir etmek i�in �in'e kar�� say�s�z ak�nlar yap�ld�. Hatta bu ak�nlar�n birinde 23 �in �ehrinin tahrip edildi�i ve Okyanus'a kadar ula��ld���ndan bahsedilmektedir. Orhun Kitabeleri'nde �lteri� Ka�an'�n en b�y�k destek ve yard�mc�lar�ndan birinin e�i �lbilge Hatun oldu�u belirtilmektedir. �lteri� Ka�an 692 y�l�nda �ld��� zaman G�kt�rk Devleti eski ha�met ve g�c�ne eri�mi� bulunuyordu. Yerine biri 8 ya��nda Bilge, di�eri 7 ya��nda olan K�l Tigin adl� o�ullar�n�n ya�lar�n�n k���kl��� sebebiyle, karde�i Kapagan, ka�an oldu (692-716). Kapagan Ka�an devri, fetihlerin devam etti�i ve T�rk birli�inin kuruldu�u bir devir olmu�tur. Kapagan, bu birli�i ger�ekle�tirmek i�in gerekti�inde �ok �iddetli davranm��t�r. Bu sebeple K�rg�zlar, T�rgi�ler ve Basm�llar itaat alt�na al�nm��, Karluklar ve O�uzlar cezaland�r�lm��t�. Ayr�ca onun zaman�nda tar�m reformu ve tohum �slah� gibi hareketlere de giri�ilmi�ti. Bu ama�la geli�mi� �in tar�m�n�n tekniklerinin uygulanmas� i�in �in ile sava��lm��t�r. Kapa�an Ka�an 716 y�l�nda �ld��� zaman �iddet politikas�n�n bir neticesi olarak devlet i�erisinde b�y�k kar���kl�klar ba� g�sterdi. Yerine ge�en o�lu �nal bu meselelerle ba� edecek kabiliyette olmad��� i�in idareyi �lteri�'in o�ullar� Bilge ve K�l Tigin almak zorunda kald�lar. Her ikisi de amcalar� Kapagan'�n ka�anl��� zaman�nda �nemli devlet g�revlerinde bulunmu�lar ve ba�ar� g�stermi�lerdi. Bilge, �at �nvan� ile devletin Bat� ( Sol) kanad�n�n ba��nda bulunmu�tu. 716 y�l�nda Bilge, Ka�an olunca k���k karde�i K�l Tigin, a�abeyinin yerine devletin bat� kanad�n�n ba��na ge�ti. K�l Tigin ayn� zamanda ordunun d�zenlenmesi i�ini de �zerine alm��t�. Babalar�n�n ba�veziri olan Bilge Tonyukuk tecr�beli bir devlet adam� kimli�i ile ayn� g�revine devam etti. Eski T�rk devlet anlay���na g�re iyi bir ka�an�n ba�l�ca iki �zelli�i olmal�yd�: Bilgelik ve alplik. Bu iki karde�ten Bilge Ka�an, bilgelikle; K�l Tigin ise alpli�i, cesareti ile ��hret kazanm��t�r. Bilge Ka�an zaman�nda devlet, eski g�� ve itibar�na kavu�tu. �in ile ittifak h�linde olan g��l� Mo�ol kabileleri ve Basm�llar�n olu�turdu�u tehdit ortadan kald�r�ld� . B�ylece do�uda ve bat�da ka�anl�k s�n�rlar� do�al s�n�rlar�na kavu�mu� oldu. Bilge Ka�an devri (716-734), �kinci G�kt�rk Devleti'nin en parlak devri olmu�tur. Bu ba�ar�lar, �� G�kt�rk b�y���n�n; Tonyukuk, Bilge ve K�l Tigin'in azim, gayreti ve hepsinden �nemlisi uyumlu �al��malar� ile elde edilmi�ti . �nce Tonyukuk'un 725, sonra K�l Tigin'in 731 y�l�nda �l�m� �zerine, iki b�y�k yard�mc�s�n� kaybeden Bilge Ka�an da 734 y�l�nda �ld�. Bu �� T�rk b�y��� ad�na ayr� ayr� dikilen kitabeler, bu �a��n �lmez hat�ralar�d�r. G�kt�rk Kitabeleri'nde de s�ylendi�i gibi, k���kler, b�y�kler gibi yarat�lmad��� i�in, Bilge Ka�an'dan sonra gelen T�rk devlet adamlar� da bilgisiz ve k�t� olmu�lard�. Ayr�ca Dokuz O�uzlar yani Uygurlar, Karluklar ve Basm�llar gibi T�rk kavimleri de g��lenmi�lerdi. ��te 743 y�l�nda bu �� T�rk kavminin, Basm�l T�rklerinin ba�kanl���nda toplan�p, G�kt�rk Devleti'ni y�kmalar�yla G�kt�rk devri de sona ermi�tir. Ba�lang��ta yaln�zca ak�n ve sava�lar i�in kurulmu� gibi g�r�nen G�kt�rk Ka�anl���, art�k VIII. y�zy�lda, bir k�lt�r devleti olma yoluna girmi�ti. Ayr�ca T�rk�e konu�an ve kendilerini birbirine yak�n hisseden b�t�n Orta Asya halklar�n� bir araya getirmi�ti . G�kt�rklerin kurup geli�tirdi�i y�ksek devlet anlay��� Orta Asya T�rk boylar�n�n kolay kolay haf�zalar�ndan ��kmam��t�r. ��te bu a��dan 744'te kurulan Uygur devleti G�kt�rklerin bir devam� gibidir |