B-B�R�NC� G�KT�RK KA�ANLI�I G�kt�rkler'in tarih sahnesine ��kt�klar� s�ralarda Orta Asya Mo�ol as�ll� Juan-Juanlar�n h�kimiyetinde idi. G�kt�rkler de Altay da�lar� civar�nda, �nemli bir siyas� g�� h�linde onlara ba�l� olarak ya��yorlard�. Bu esnada geleneksel sanatlar� demircilikle u�ra�an G�kt�rkler, Juan Juanlar�n sil�hlar�n� imal etmekteydiler. G�kt�rkler, daha 534 y�llar�nda �in ile diplomatik ili�kiler kuracak g�ce eri�mi�lerdi. Bu s�ralarda ba�lar�nda Bum�n bulunuyordu. Bum�n, bir T�rk boyu olan T�leslerin isyan�n� bast�rmas� kar��l���nda Juan Juan Ka�an'�n�n k�z� ile evlenmek istedi. Ancak bu iste�inin kabaca geri �evrilmesi �zerine Bum�n, �st �ste vurdu�u darbelerle onlar�n b�t�n topraklar�n� ele ge�irmi� ve ka�anlar�n� da �ld�rm��t�r. 552 y�l�nda meydana gelen bu olayla G�kt�rk devleti de kurulmu� oluyordu. �l-Ka�an �nvan�n� alan Bum�n, devletinin merkez� olarak da, B�y�k Hun devletinin merkezinin bulundu�u �t�gen'i (Orhun �rma��n�n hemen bat�s�) se�ti. T�rk devlet gelene�ine g�re devlet do�u ve bat� olmak �zere iki kanat h�linde te�kil�tlanmaktayd�. Devletin bat� kanad� do�unun y�ksek h�kimiyetini tan�mak durumundayd�. Bum�n do�uda ka�an oldu�u zaman, k���k karde�i �stemi de Yabgu unvan�yla devletin bat� kanad�n�n ba��na ge�ti. (552-576). Bum�n Ka�an'�n devleti kurdu�u y�l i�erisinde �lmesi �zerine yerine o�lu Ko-lo (Kara) ka�an olmu�tur. Ancak O'nun da erken �l�m� ile k�sa s�ren ka�anl���n�n ard�ndan, Bum�n' �n di�er o�lu Mukan Ka�an'� (553-572), devletin do�u kanad�n�n ba��nda g�r�yoruz. Onun zaman�nda �stemi Yabgu bat� kanad�n� y�netmeye devam etmi�tir. Mukan Ka�an, devleti daha da g��lendirerek, h�kimiyetini geni�letmi� ve �in �zerinde bask� kurmu�tur. Devletin bat� kanad�n� idare eden �stemi Yabgu, k�sa zamanda, Altaylar�n bat�s�n� Is�k g�l ve Tanr� da�lar�na kadar h�kimiyeti alt�na ald�. bat�daki faaliyetleri sonucunda, Orta �a�'�n en b�y�k iki devleti Sasani ve Bizans imparatorluklar� ile ili�kiler kuruldu. �pek Yolu'nu ellerinde tutan Akhun (Aftalit) devleti, Sasanilerle i� birli�i yap�larak ortadan kald�r�ld� . Topraklar� Ceyhun nehri (Amuderya) s�n�r olmak �zere iki devlet aras�nda payla��ld� (557). B�ylece G�kt�rkler egemenliklerini Kuzey Hindistan'daki Ke�mir b�lgesine kadar uzatacaklard�r. G�kt�rkler'le Sasaniler'in aras� �pek Yolu meselesinden dolay� bozuldu. Sasanilere kar�� Bizans ile i� birli�ine y�nelen �stemi, �stanbul'a bir el�ilik heyeti g�nderdi. �mparator II. Justinos taraf�ndan kabul edilen bu heyet, ayn� zamanda Orta Asya'dan Do�u Roma'ya giden ilk resm� heyetti (568). Bizans da ipek ticaretinde Sasaniler'in arac�l���ndan memnun de�ildi. Bu sebeple G�kt�rklere kar�� bir el�ilik heyeti g�ndererek iki devlet aras�nda ittifak yap�ld� (571). Bu ittifak neticesinde 571 y�l�nda 19 y�l s�recek olan Sasani-Bizans sava�lar� ba�lam��t�r. Bu sava�lar her iki devleti de sarsm�� ve �sl�miyet'in �ran'da yay�l�p yerle�mesinde b�y�k rol oynam��t�r. D�nya tarihinde �ok �nemli geli�melere yol a�an bu duruma, �stemi'nin bat� siyasetinin katk�s� b�y�kt�r. Mukan Ka�an'�n 572 y�l�nda �lmesi �zerine G�kt�rk taht�na karde�i Ta-po ge�ti. A�abeyinden sa�lam bir devlet d�zeni devralan Ta-po, daha �ok k�lt�r meseleleri ile u�ra�m��t�r. O'nun zaman�nda, �in edebiyat ve fikir eserleri T�rk�eye terc�me edilmi�tir. Ta-po devri G�kt�rk ka�anl���n�n en parlak devri olmakla birlikte ��k���n de ba�lad��� devirdir. O ka�anl���n kendi idaresinde bulunan do�u kanad�n� ikiye ay�rarak do�u taraf�ndaki k�sma karde�i Ko-lo'nun o�lu ��bara'y�, bat�daki k�sma k���k karde�i Jo-tan'� tayin etti. Ayr�ca T�rk t�resi ile �eli�en Budizm'i benimsemi� olmas� hata olarak kabul edilmektedir. ��nk� b�y�k s�r�lere sahip olan atl� ve sava��� T�rklerle, et yemeyen, hayvanlar� bile �ld�rmeyen Budistler'in temel inan�lar�n�n uyu�mas�n�n hi� imk�n� yoktu. G�kt�rk Ka�anl���n�n do�u kanad�nda bu zay�flama belirtilerinin g�r�ld��� bir s�rada bat� kanad�n�n ba��nda bulunan �stemi Yabgu �ld� (576). �stemi'nin yerine ka�anl���n bat� kanad�n�n ba��na o�lu Tardu ge�ti (576- 603). Ka�anl���n do�u kanad�nda ise Ta-po Ka�an'�n 581 y�l�nda �lmesi �zerine yerine karde�inin o�lu ��bara ka�an oldu. ��bara'n�n ka�anl��� devrinde, bat� kanad�nda g�rev yapan Tardu, ihtiras� y�z�nden do�unun �st�nl���n� tan�mamas� �zerine devlet 582 y�l�nda resmen ikiye ayr�lm�� oldu. |