| �a�r� Bey'in o�lu Yakut� Hint denizi k�y�lar�ndaki Mekran'� ald�. Di�er o�lu Kara Arslan Kavurd ise Buveyh�ler'in h�kimiyetindeki Kirman'� , H�rm�z Emirli�i'ni ve Umman'� Sel�uklu idaresine ba�lad�. Tu�rul ve �a�r� Beylerin birlikte ��kt��� seferde Harezm b�lgesi tamamen Sel�uklulara ge�ti. (1043) Tu�rul Bey �ran'daki bir�ok b�lgeyi bizzat ��kt��� seferle ele ge�irdi. Tu�rul Bey'in �vey karde�i �brahim Y�nal, �ran'�n en �nemli merkezlerinden Rey �ehrini zapt etti ve Tu�rul Bey'i buraya davet etti. Tu�rul Bey, fetih b�lgelerine daha yak�n olmas� sebebiyle Ni�apur' u b�rakarak, Rey'i devletin yeni ba�kenti yapt� .(1042) Tu�rul Bey zaman�nda Bizans ve G�rc�lere kar�� da b�y�k ba�ar�lar sa�lanm��t�. Arslan Yabgu'nun o�lu Kutalm�� ve �brahim Y�nal, Bizans-G�rc� kuvvetlerini Pasinler Sava�� ile b�y�k bir hezimete u�ratt�lar (1048). Bu sava�ta G�rc� Kral� Liparit esir edilmi�; �stanbul'daki y�k�k bir caminin onar�m� ve Tu�rul Bey ad�na burada hutbe okunmas� �art�yla serbest b�rak�lm��t�r. 1054 y�l�nda Tu�rul Bey Azerbaycan'daki mahall� h�k�mdarlar� itaat alt�na ald�ktan sonra Anadolu'ya y�nelmi� ve Malazgirt'i ku�atm��t�r. Ancak k���n yakla�mas� �zerine geri d�nm��, Yakut�'yi Anadolu ak�nlar�n� devam etmekle g�revlendirmi�tir. Tu�rul Bey, Abbasi Halifesi Kaim bi-Emrullah'�n iste�i �zerine, �i� B�veyho�ullar�n�n tehdidi alt�ndaki Ba�dat'a 1055 ve 1058'de iki kez girmi� ve b�ylece "do�unun ve bat�n�n h�k�mdar�" unvan�n� bizzat halifeden alarak, Sel�uklular�n �sl�m d�nyas�n�n koruyucu liderli�ini �stlendi�ini kabul ettirmi�tir.Devletin kurulu�unda �nemli rol oynayan �a�r� Bey 1060'ta ve Sultan Tu�rul Bey ise 1063'de �ld�. �a�r� Bey cesareti ve kumandanl���, Tu�rul Bey ise adaleti ve siyas� zek�s�yla, II. G�kt�rk Devleti'ndeki Bilge ve K�l-Tigin karde�leri hat�rlatan b�y�k �ahsiyetlerdir. Tu�rul Bey' in �ocu�u yoktu.Bu sebeple Sel�uklu taht�na �a�r� Bey'in b�y�k o�lu S�leyman'� vasiyet etmi�ti. Ancak �a�r� Bey'in di�er o�lu Alp Arslan bunu kabul etmedi. Hen�z �ocuk ya�tayken babas�n� temsil eden Alp Arslan, Karahanl� ve Gaznelilere kar�� ba�ar�lar elde etmi�, onlar� itaate zorlam��t�. Bu sebeple Sel�uklu taht�n�n hakk� oldu�unu d���n�yordu. Ayn� zamanda Arslan Yabgu'nun o�lu Kutalm�� da kendini sultan il�n etmi�ti. Askerlerin destekledi�ini alan Alp Arslan, Kutalm��'�n isyan�n� bast�rd� ve Rey'de tahta ��kt�. Nizam�lm�lk'� vezirli�e getirdi (1064). Alp Arslan, devlet nizam�n� sa�lar sa�lamaz Azerbaycan ve Anadolu �zerine sefere ��kt�. Tu�rul ve �a�r� Beyler, hen�z devlet kurulmadan bu b�lgelere ak�nlar d�zenlemi�ler, kalabal�k T�rkmen kitleleri bat�ya y�nelmi�lerdi. Bu sebeple Alp Arslan, yeni fetih alan� olarak Anadolu'yu se�mi�tir. Alp Arslan Azerbaycan ve Kafkasya'da bir�ok kaleyi ele ge�irdikten sonra Do�u Anadolu'ya girdi. H�ristiyanl���n do�udaki en g��l� kalesi olan Ani'yi �iddetli bir ku�atmadan sonra ele ge�irdi. Ard�ndan Kars'a girdi (1064).1065 y�l�nda, atalar�n�n ilk yerle�ti�i �ehir olan Cend'e gitti ve K�p�aklar� h�kimiyeti alt�na ald�. Kirman Meliki Kavurd'un isyan�n� da bast�ran Alp Arslan, b�ylece devletin do�u s�n�rlar�n�n emniyetini sa�layarak, b�t�n gayretini Anadolu'ya sarf etmeye ba�lad�. Sultan Alp Arslan Azerbaycan �zerinden Malazgirt'e gelerek buray� k�sa s�rede ele ge�irdi . Ard�ndan Ahlat, Meyafarikin (Silvan), Amid (Diyarbak�r) ve havalisini fethetti . Sultan, Abbasi halifeli�ini tehdit eden M�s�r Fatim� Devleti'ne kar�� sefere haz�rland��� s�rada Bizans �mparatoru Romen Diyojen'in Do�u Anadolu'ya ilerledi�ini ��rendi. �am'a y�r�mekten vazge�en sultan, h�zla geri d�nd� ve Malazgirt'te Bizans ordusunu a��r bir yenilgiye u�ratt�. Bu sava� sonu�lar� itibar�yla Dandanakan'dan sonra cereyan eden en �nemli meydan sava��d�r. Bu sava�tan sonra T�rkler i�in Anadolu'da yeni bir d�nem ba�lar.Sultan Alp Arslan, Malazgirt'ten sonra ��kan kar���kl�klar� bast�rmak amac�yla Maver��nnehir �zerine sefere ��kar. Ancak burada esir al�nan bir kale komutan� taraf�ndan han�erlenir ve 25 Kas�m 1072'de vefat eder . Alp Arslan, kendinden sonra tahta ge�mesi i�in o�lu Melik�ah'� veliaht olarak haz�rlam��t�. Nitekim Alp Arslan'�n �l�m� �zerine Melik�ah hen�z 18 ya��nda iken sultanl��a getirildi (1072). Melik�ah �ncelikle s�n�rlara tecav�z eden Karahanl� ve Gazneliler'i yenerek, bar��a zorlad�. Ard�ndan amcas� Kavurd'un isyan�n� bast�rd� (1073). Devlet merkezi Rey'den daha g�neydeki �sfahan'a ta��nd�. Bizans'�n Malazgirt'ten sonra anla�maya uymamalar� �zerine Anadolu ak�nlar� h�zland�r�ld�. Kutalm��'�n o�ullar� ve baz� T�rkmen reisleri Bat� Anadolu'ya kadar ak�nlar d�zenlediler. Bu arada T�rkmen liderlerinden Ats�z Suriye'yi ele ge�irdi. Kud�s �ehri Fat�m�lerden al�nd�. Melik�ah, karde�i Tutu�'a Suriye'nin idaresini verdi (1078). Anadolu fatihlerinden Artuk Bey, Melik�ah'�n emriyle Arabistan Yar�madas�'ndaki Hicaz, Yemen ve Aden'i Sel�uklu topraklar�na katt�. Melik�ah 1087'de ��kt��� sefer sonucunda Karahanl�lar�n do�u kolunu da h�kimiyeti alt�na ald�. Sultan Melik�ah hen�z 38 ya��nda iken zehirlenerek �ld� ( 1092). Melik�ah zaman�nda B�y�k Sel�uklu Devleti en geni� s�n�rlar�na ula�m��t�r. Bu s�n�rlar, bat�da Anadolu ve M�s�r'dan, do�uda Balka� ve Is�k g�l�ne; kuzeyde Kafkaslardan g�neyde Arabistan Yar�madas�'na kadar uzanmaktayd�. B-B�y�k Sel�uklu Devleti'nin Da��l��� Melik�ah d�neminde Sel�uklu Devleti en parlak y�llar�n� ya�am��t�r. Ancak Melik�ah'�n �l�m�nden sonra geli�en baz� olaylar devletin g�c�n� k�rar. B�y�k Sel�uklular�n da��l���n� h�zland�ran geli�meleri ��yle s�ralayabiliriz : Ha�l� Seferleri: T�rklerin Anadolu'yu fethi ve Bizans'� tehdit etmesi, Kud�s'�n M�sl�manlar�n eline ge�mesi gibi sebepler, Hristiyan d�nyas�n� ortak hareket etmeye y�neltmi�ti. Melik�ah'�n �l�m�yle ba�layan taht m�cadelelerini f�rsat bilen Hristiyanlar, ha�l� seferlerini ba�latt�lar (1096). Suriye ve Filistin'in b�y�k b�l�m� Ha�l�lar�n eline ge�ti. B�t�n�lik Hareketleri: M�s�r'daki �i� Fat�m�ler, Sel�uklu Devleti'ni zay�flatmak ve kendi propagandalar�n� yapmak i�in adamlar yeti�tiriyordu. Bu ki�iler �sl�miyet'le tamamen ters d��en inan��lar ta��d�klar�ndan B�t�n� ad�yla an�lm��lard�r. Bunlardan biri de Hasan Sabb�h'd�r. Cahil kitleler aras�nda taraftar�n� art�ran bu ki�i Hazar'�n g�neyinde yer alan Alamut kalesini ele ge�irmi� ve buray� �s olarak kullanm��t�r (1090). Ha�ha� gibi uyu�turucularla kendine ba�lad��� feda�ler vas�tas�yla, devletin ileri gelenlerine suikastlar tertip etmi�lerdir. Nitekim Melik�ah'�n �nl� veziri Nizam�lm�lk de bu feda�ler taraf�ndan �ld�r�lm��t�r. Melik�ah bu k�t�l�k yuvas�n� y�kmak i�in T�rkmen reisi K�z�l Sar�g'� Alamut'a yollam��, fakat sultan�n �l�m� �zerine ku�atma kald�r�lm��t�r. Bat�n�lik hareketi XIII. y�zy�l ortalar�na kadar faaliyetine devam etmi�tir. �� M�cadeleler: Sel�uklu Devleti'nin da��lmas�nda esas rol oynayan, kendi aralar�ndaki m�cadeleler olmu�tur. Taht kavgalar�, ba�l� beyliklerin ba��ms�zl���n� il�n ederek birbirleriyle m�cadele etmeleri ve isyanlar �lkenin d�zenini bozmu�tur . Melik�ah'�n �l�m� �zerine Sel�uklu taht�na o�lu Berkyaruk ge�mi�ti (1092). Fakat Suriye Sel�uklu Meliki Tutu� ye�eninin h�k�mdarl���n� kabul etmeyerek, taht �zerinde hak iddia etti. Tutu�, Berkyaruk ile yapt��� sava�� kaybetti ve �ld� (1095). Bu zafere ra�men B�t�n� ve Ha�l� hareketleri kar��s�nda ba�ar�l� olamayan Berkyaruk, hen�z 25 ya��nda iken �ld� (1104). Berkyaruk'tan sonra Sel�uklu taht�na karde�i Mehmet Tapar ge�ti (1104-1118) . Ha�l�lar ve G�rc�lere kar�� baz� ba�ar�lar kazan�ld�ysa da i� m�cadeleler birli�in sa�lanmas�n� engelliyordu. Mehmet Tapar'�n �l�m�nden sonra tahta o�lu Mahmut ge�mi�ti. Melik�ah'�n di�er o�lu Horasan Meliki Sencer kendini sultan il�n etti ve Mahmut'u himayesine ald� (1119). B�ylece Sencer b�y�k sultan olurken, Mahmut Irak Sel�uklu Sultan� olarak kal�yordu. Sel�uklu ba�kentini Merv'e ta��yan Sultan Sencer, B�y�k Sel�uklu Devleti'nin son b�y�k h�k�mdar�d�r. Onun zaman�nda devlet tekrar eski g�c�n� toparlamaya ba�lam��t�r. Bu sebeple Sultan Sencer zaman� i�in ikinci imparatorluk devri ad� verilir. Sultan Sencer hen�z Horasan meliki iken Gaznelileri ve Karahanl�lar�, 1121'de ise Afganistan'daki Gurlu Devleti'ni kendine ba�lam��t�r. Ayr�ca Sel�uklu �lkesinin tamam�nda h�kimiyet kurarak birli�i sa�lam��t�. Fakat 1141 y�l�nda do�udan gelen Kara-H�taylar 'a kar�� yapt��� Katavan Sava��'nda yenilince itibar�n� kaybetti. |