Maver��nnehir Kara-H�taylar�n eline ge�ti . �lkede tekrar otorite bo�lu�u do�du. Nitekim �ran as�ll� memurlar�n fazla vergi istemesi �zerine, devletin as�l unsuru olan O�uzlar (T�rkmenler ) isyan ettiler, daha fazla toprak istediler. Sultan Sencer soyda�� oldu�u O�uzlara esir d��t� (1153). O�uzlar Horasan b�lgesini ellerine ge�irdiler. Sultan Sencer serbest b�rak�ld�. Fakat bir m�ddet sonra �ld�. Sencer'in �l�m�yle B�y�k Sel�uklu Devleti fiilen son bulmu�tur (1157).B�y�k Sel�uklu Devleti, Karahanl�lar ve Gazneliler ile ba�layan T�rk-�sl�m devlet gelene�ini sa�lam temellere oturtan ilk b�y�k cihan devletidir. Daha sonra kurulan T�rk devletlerine her a��dan �rnek olmu�lard�r . C-B�y�k Sel�uklulara Ba�l� Devletler Dandanakan Sava��'ndan sonra yap�lan kurultayda �lkenin �e�itli b�lgelerine hanedan �yelerinin idareci olarak g�nderildi�ini belirtmi�tik. G�nderildikleri b�lgelerde, devlete ba�l� kalmak �art�yla kendi idaresini kuran bu ki�iler, Melik�ah'�n �l�m�nden sonra (1092) ba��ms�zl�klar�n� il�n etmeye ba�lam��lard�r. Bu d�nemde �lke d�rde b�l�nm��t�r: Irak ve Horasan, Kirman, Suriye ve Anadolu. Irak ve Horasan Sel�uklular� (1092-1194) Irak ve Horasan Sel�uklu Devleti'nin merkezi durumundayd�. Sultan Mehmet Tapar'dan sonra Sel�uklu taht�na ge�en o�lu Mahmut tahta ge�ti�i s�rada amcas� Sencer Horasan meliki idi. Sencer Mahmut'u tahttan indirdi ve himayesine ald�. Mahmud, merkezi Hemedan olan Irak Sel�uklu Devleti sultanl���na getirilirken, Sencer b�y�k sultan s�fat�yla Horasan'daki Merv'de tahta oturdu. (1119) Irak Sel�uklular�, Azerbaycan'dan Fars b�lgesine, Horasan Sel�uklular� ise Maver��nnehir'den Afganistan'a kadar uzanan b�lgeleri i�inde bar�nd�rmaktayd�. Irak Sel�uklular�n�n son sultan� III. Tu�rul devrinde y�netim asl�nda atabeylerin eline ge�mi�ti. Sultan Tu�rul'un Harezm�ah Teki�'e yenilmesiyle Irak Sel�uklular�n�n topraklar� Harzem�ahlara ge�ti (1194). Kirman Sel�uklular� ( 1092-1187) �a�r� Bey'in o�lu Kavurd , Sel�uklular�n Kirman kolunun ba�� idi. �ran'�n g�neyinde yer alan Kirman'dan ba�ka Fars, H�rm�z ve Umman'� da zapt etmi�ti. Birka� kez isyan eden Kavurd Sultan Melik�ah taraf�ndan bo�durulmu�tu. Yerine ge�en o�ullar� Sel�uklulara ba�l� kald�lar. Bir ara Gurlular'�n h�kimiyetine giren Kirman Sel�uklular�na O�uz Ba�bu�u D�nar taraf�ndan son verilmi�tir (1187). Suriye Sel�uklular� ( 1092-1117) 1077 y�l�ndan beri Suriye Sel�uklu meliki olan Tutu�, kendini sultan il�n ederek, Berkyaruk'un �zerine y�r�m��, fakat yenilmi�ti (1095). O�ullar�ndan R�dvan Halep'te, ve Dokak �am'da h�kimiyetlerini il�n ettiler. Halep hakimi R�dvan Ha�l�larla m�cadele etti. Bir ara s�n�rlar�n� G�ney Anadolu'ya kadar geni�letti. 1117'ye gelindi�inde her iki b�lgede de h�kimiyet, atabeylerin eline ge�mi�ti. T�rkiye Sel�uklular� (1075-1308) T�rkiye Sel�uklular� kolu, Arslan Yabgu'nun o�lu Kutalm��'�n neslindendir. Kutalm��'�n o�lu S�leyman �ah 1075'te �znik'i alm�� ve o�lu I. K�l��arslan burada h�k�mdarl���n� il�n etmi�tir (1092). Daha sonralar� Konya ba�kent olmu�tur. T�rkiye Sel�uklular� �lhanl�lar taraf�ndan ortadan kald�r�lm��t�r (1308). Atabeylikler �lke idaresini ��renmek i�in �e�itli b�lgelere g�nderilen �ehzadeleri e�itmek ve onlara vekillik etmekle g�revlendirilen tecr�beli komutanlara atabey denilmektedir. Atabeyler Sel�uklu Devleti'nin zay�flad��� zamanlarda b�lgedeki g�c�n� ve n�fuzunu art�rarak, idareyi tamamen ellerine ge�irmi�lerdir. B�ylece atabeylik ad� verilen s�l�leler ortaya ��km��t�r. B�y�k Sel�uklular zaman�nda ortaya ��kan atabeylikler �unlard�r: Salgurlular (1147-1284) O�uzlar�n Salgur (Salur) boyundan Atabey Sungur taraf�ndan kurulmu�tur. G�ney �ran'daki Fars b�lgesinde kuruldu�u i�in Fars Atabeyli�i olarak da bilinir. Merkezi �iraz idi. �lhanl�lar�n h�kimiyetinden sonra 1284'te s�l�le sona ermi�tir. �ldenizo�ullar� (1146-1225) �ldenizliler veya Azerbaycan Atabeyli�i de denir. K�p�ak T�rklerinden �emseddin �l-deniz'in kurdu�u Atabeyli�in merkezi Tebriz idi. Zamanla �ok g��lenen ildenizliler, Azerbaycan'dan ba�ka b�t�n Irak'a, Hemedan ve �sfahan'a da h�kim oldular. Cel�lettin Harzem�ah 1225'de Tebriz'i ele ge�irince bu atabeylik sona ermi� oldu. Beg-Tegino�ullar� (1146 -1232) Musul Atabeyi Zeng�'nin valilerinden Beg-tegin o�lu Zeyneddin Ali K���k taraf�ndan kurulmu�tur. Merkezi Erbil olup, �ehr-i Zor, Hakkari, Sincar ve Harran atabeyli�in s�n�rlar� i�erisindeydi. �lkeyi 44 y�l ba�ar�yla y�neten K�k-B�ri, Anadolu Sel�uklular�na ba�l�yd�. �l�nce, vasiyeti gere�i Erbil Abbasi halifeli�ine verildi (1225). B�riler (�am Atabeyli�i) (1128-1154) Suriye Sel�uklular�'n�n �am kolu, Atabey Tu�tekin taraf�ndan y�netiliyordu. O�lu Tac�'l-m�lk B�ri babas�n�n �l�m� �zerine idareyi ele ald�. Pek g��l� olmayan bu atabeylik, Zeng� Atabeyi Nureddin Mahmut taraf�ndan ortadan kald�r�ld� (1154). Zeng�ler (1127-1259) Melik�ah'�n Halep Valisi Ak-Sungur'un o�lu �madeddin Zengi'nin Musul valili�ine getirilmesiyle kuruldu (1127). Ha�l�lara kar�� verdikleri m�cadelelerle �ne ��km��lard�r. �madeddin Zeng�, Ha�l�lardan Urfa'y� al�nca Avrupal�lar II. Ha�l� Seferi'ni d�zenlemi�lerdir (1137). Zeng�'nin �l�m�nden sonra atabeylik Musul ve Halep olmak �zere iki kola ayr�ld� (1146). Halep'teki o�lu Nureddin Mahmut ha�l� kontluklar�na kar�� ba�ar�l� m�cadeleler verdi. �am'daki B�rileri kendine ba�lad�. Ha�l�larla i� birli�i yapan M�s�r F�t�m� Devleti'ni ortadan kald�rd� (1171). Nureddin Mahmut �l�nce atabeylik Eyy�b� ailesine intikal etti (1174). Nihayet 1259'da �lhanl�lar atabeyli�in tamam�n� i�gal ettiler. |