buyukselcuklu

        B�Y�K SEL�UKLU DEVLET� (1040-1157 )

       Bat� T�rkl��n�n en kalabal�k ve g��l� kesimi olan O�uzlar , II. G�kt�rk Devleti ve Uygur Ka�anl�� zaman�nda daha bat�ya g�� etmek zorunda kalm��t�. IX. ve X. y�zy�llarda ger�ekle�en ikinci g��te, Guz ad�yla an�lan bir k�s�m O�uz kitleleri Do�u Avrupa'ya kadar ilerlemi�, as�l kitle ise Seyhun nehri civar�nda kalm��t�r . Seyhun b�lgesine gelen O�uzlar, X. y�zy�lda k��l�k merkezleri Yenikent olan bir siyas� te�kil�t olu�turmu�lard�r. Ba�kanlar�na Yabgu denildi�i i�in bu devlete de O�uz Yabgu Devleti ad� verilmi�tir. Devletin s�n�rlar� Seyhun'dan Hazar Denizi'ne kadar uzanmaktayd�.

       Ancak O�uz Yabgulular�nda as�l siyas� ve asker� g�� yabgudan �ok s�ba��, yani ordu komutan�n�n elindeydi. Sel�uklu Devleti'ne ad�n� veren Sel�uk Bey ve babas� Dukak da s�ba�� g�revinde olup, O�uz yabgusu ile aralar�nda gizli bir m�cadele s�z konusuydu. Nitekim kaynaklarda ad� belirtilmeyen O�uz yabgusu, bir T�rk z�mresi �zerine sefer yapmak isteyince s�ba�� Dukak bu sefere itiraz etmi� ve bu y�zden aralar�nda kavga olmu� ve gizli m�cadele b�ylece g�n y�z�ne ��km��t�r.

Bu olay Dukak'� s�ba��l�ktan etmi�se de, onun ve ailesinin O�uzlar aras�ndaki itibar�n� art�rm��t�. Nitekim �l�m�nden sonra o�lu Sel�uk da s�ba��l�k g�revine getirilmi�, devletin asker� g�c�n� eline ge�irmi�ti. S�ba�� Sel�uk ile yabgunun aras� da a��lm��, hem bu y�zden hem de yer ve otlak darl�� y�z�nden, Sel�uk ve emrindekiler Maver��nnehir'e g�� etmek zorunda kalm��lard�r. Sel�uk Bey'in, Seyhun nehri kenar�ndaki Cent �ehrine g�� (960) Sel�uklu Devleti'nin ortaya ��kmas�n� sa�layacak �nemli bir geli�medir. Cent'te halk�n b�y�k bir k�sm� M�sl�man idi. Sel�uk ve kendine ba�l� olanlar, eski inan��lar�yla benzerlik g�steren bu dine s�cak bak�yorlard�. K�sa bir s�re sonra �sl�miyet'i kabul ettiler. B�ylece siyas� ve sosyal y�nden de yeni bir kimli�e ve g�ce sahip olmu�lard�. Nitekim Sel�uk Bey, O�uz yabgusunun y�ll�k vergiyi almak i�in g�nderdi�i memuru, kafire hara� verilmeyece�ini s�yleyerek Cent'ten kovdu. M�sl�man olmayan O�uzlarla m�cadele etmekten ka��nmad�.

. B�ylece �sl�m ve T�rk d�nyas�nda ��hreti gittik�e yay�ld�. M�sl�manl�� kabul eden O�uz kitlelerinin kendisine kat�lmas�yla Sel�uk Bey, g�c�n� her ge�en g�n daha da art�rmaktayd�. Say�lar�n�n gittik�e artmas� �zerine Sel�uk Bey , Samao�ullar� h�k�mdar�ndan kendilerine yeni bir yurt g�sterilmesini istedi. Buhara yak�nlar�ndaki N�r kasabas� yurtluk olarak g�sterildi. Seyhun'u ge�en O�uzlar, N�r kasabas�na yerle�ti. Buna kar��l�k Karahanl�larla �arp��an Samano�ullar�na yard�m edildi. Ancak Samano�ullar� Devleti k�sa bir s�re sonra y�k�ld� (999). �lke Karahanl� ve Gazneliler taraf�ndan payla��ld�.
Y�z ya��n� ge�mi� olan Sel�uk Bey 1009 tarihin de Cent'te vefat etti. Sel�uk Bey'in 4 o�lu vard�: Mik�il, Arslan (�srail), Yusuf ve Musa. En b�y�k o�lu Mikail babas� hayatta iken bir sava�ta �lm��t� (998). Bu sebeple Tu�rul ve �a�r� ad�ndaki iki o�lunu Sel�uk Bey yeti�tirmi�tir. Yabgu unvan�n� ta��yan Arslan, babas�n�n �l�m� �zerine ba�a ge�ti. Di�er karde�i Musa ise onun yard�mc�s� durumundayd�. Arslan Yabgu, Maver��nnehir'i ele ge�iren Karahanl�larla m�cadele etti. Karahanl�lara kar�� isyan eden Ali Tegin ile ittifak kurdu. Buhara'y� ele ge�irdiler. Bu g�� birli�ine kar�� Gazneli Sultan Mahmut ve Karahanl� Yusuf Kad�r Han anla�maya vard�lar. Gazneli Mahmut, g�r��mek iste�i ile yan�na �a��rd�� Arslan Yabgu'yu tutuklad� ve Hindistan'�n kuzeyindeki Kalincar Kalesi'ne hapsetti (1025). Arslan Yabgu 7 sene kald�� bu kalede �ld�(1032).

Tu�rul ve �a�r� Beyler, amcalar� Arslan Yabgu'nun tutuklanmas� �zerine fiilen O�uzlar�n liderleri durumuna geldiler (1025) . Ancak gelene�e uygun olarak di�er amcalar� Musa'y� yabgu il�n ettiler. Arslan Yabgu'nun �l�m�nden sonra Sel�uklularda k�sa s�ren bir da��n�kl�k ya�and� . Arslan Yabgu'ya ba�l� T�rkmenlerin bir k�sm�, Gazneli Mahmut'un izniyle Horasan' a ge�ti. Bunlar ileride Sel�uklular�n Irak ve Horasan kolunu olu�turacaklard�r. Arslan Yabgu ile ittifak kurmu� olan Buhara h�kimi Ali Tegin, Tu�rul ve �a�r� Beylerin kendine ba�l� kalmas�n� istiyordu. Buna kar�� kan Tu�rul ve �a�r� Beyler ile Ali Tegin aras�nda �iddetli muharebeler cereyan etti. Sel�uklular Harezm b�lgesine �ekilmek zorunda kald�. Gazneli Valisi Harezm�ah Altunta�'�n g�sterdi�i b�lgeye oturdular (1030 ).
Ancak daha sonra, artan Gazneli tehlikesine kar�� Sel�uklular, Ali Tegin ve Harezm valisi ile ittifak kurdular. Harezm'de Cent H�kimi �ah Melik taraf�ndan 7-8 bin T�rkmen'in �ld�r�ld�� korkun� bask�n(1034), ve m�ttefikleri Harzem�ah Harun ve Ali Tegin'in �l�mleri (1035) �zerine, Sel�uklular Horasan'a ge�mek zorunda kald�lar. Tu�rul ve �a�r� Beylerin beraberlerinde Musa Yabgu ve �brahim Y�nal kuvvetleri oldu�u h�lde, Gazneli h�kimiyetindeki Horasan'a giri�leri, Gazneli sultan� Mesut'u olduk�a tel��land�rd�. ��nk� daha �nce bu b�lgeye gelen T�rkmenler, Gaznelileri �ok u�ra�t�rm��t�. Bu sebeple Gazneli Mesut b�y�k bir ordu haz�rlad�. Ancak Nesa yak�nlar�nda yap�lan sava�ta Sel�uklular bu orduyu a��r bir yenilgiye u�ratt� (Haziran 1035). Gazneli Mesut, Sel�uklulara baz� b�lgeleri b�rakmay� kabul etti.
Fakat Sel�uklular�n kazand�� zaferi duyan O�uz kitleleri b�lgeye akmaya ba�lam��t�. Bu durum kar��s�nda Gaznelilerden yeni b�lgeler istendi. Bu iste�i geri �eviren Gazneli Mesut, Sel�uklular�n �st�ne yeniden bir ordu g�nderdi. Serahs yak�nlar�nda yap�lan sava�ta Sel�uklular yine b�y�k bir zafer kazand� (May�s 1038). Horasan'�n tamam� Sel�uklu h�kimiyetine ge�ti. Sel�uklular ba��ms�zl�klar�n� il�n ederek ilk idar� d�zenlemeleri yapt�lar. Tu�rul Bey ele ge�irilen Ni�apur'u devlet merkezi il�n etti. A-Dandanakan Sava�� ve Sel�uklu Devleti'nin Kurulu�u Horasan'� kaybeden Gazneli Sultan� Mesut, Sel�uklulara kesin bir darbe indirmek i�in ordusunun ba��na ge�ti. Sefer esnas�nda kat�lanlarla birlikte Gazneli ordunun mevcudu 100 bine ula�m��t�. Sel�uklu kuvvetleri ise ancak 20 bini bulan hafif s�varilerden olu�maktayd�.

Bu dengesizlik sebebiyle Sel�uklu ordusu y�pratma sava�� vermeyi uygun bulmu�tu. Bu sebeple ordu ��llere do�ru �ekildi. Ni�apur'a giren Gazneli Mesut, Sel�uklu ordusunu takibe koyuldu. Sel�uklu birliklerinin vur-ka� takti�i ile iyice y�pranan Gazne ordusuna kar�� meydan sava�� yapma zaman�n�n geldi�ine karar veren �a�r� Bey nihayet Merv yak�n�ndaki Dandanakan Hisar� �n�nde Gaznelileri kar��lad�. �� g�n s�ren sava� sonucunda Gazneli ordusu a��r bir yenilgiye u�rat�ld� (22-24 May�s 1040). Gazneli Mesut beraberindeki 100 kadar atl� ile ancak ka�abildi ise de Hindistan'a giderken kendi adamlar� taraf�ndan �ld�r�ld�. Dandanakan Sava��, Sel�uklular i�in bir d�n�m noktas� olmu�tur. Asl�nda Serahs Sava��'yla fiilen kurulmu� olan devlet, bu sava� neticesinde hukuken ba��ms�zl��n� kazanm��, b�lge �lkeleri ve halife Sel�uklu devletini tan�m��t�r. B�ylece b�lgedeki en b�y�k g�� h�line gelen Sel�uklular, T�rkleri bir bayrak alt�nda toplamaya ba�layacak ve �sl�miyet'in �nc�l��n� �stleneceklerdir. Dandanakan Sava��'n�n hemen ertesinde Tu�rul Bey Sel�uklu Sultan� il�n edildi.

. Merv'de yap�lan kurultayda devlet te�kil�t� d�zenlendi. Sel�uklu �lkesi ve ele ge�irilmesi pl�nlanan memleketler Sel�uklu hanedan�na mensup �� lider aras�nda taksim edildi. Buna g�re merkezi Merv olmak �zere Ceyhun ve Gazne aras�ndaki b�lge �a�r� Bey'e; Herat merkez olmak �zere Bust -Sistan arazisi Musa Yabgu'ya verildi. Tu�rul Bey Sultan unvan� ile ba�kent Ni�apur'da kald�, Irak kendisine ba�land�. �e�itli b�lgelere g�nderilen di�er hanedan �yeleri de Sultan Tu�rul'un emrine verildi. Bunlar daha sonra B�y�k Sel�uklulara ba�l� kalmakla beraber kendi devletlerini kurdular. Hanedan �yeleri kendilerine ayr�lan topraklar� birer birer zapt ediyordu. Do�uda yap�lan seferlerde �a�r� Bey Gaznelileri tamamen Horasan'dan ��kard�, Belh �ehrini ele ge�irdi. Karahanl�lar� bar�� yapmak zorunda b�rakt�.