ASKER� TESKIL�T Anadolu Sel�uklu Devleti esas itibariyle asker� bir h�viyete sahipti. Ordu devlet y�netiminde ve teskil�tin hemen her kademesinde �nemli rol oynuyordu. Div�n-i a'l�'ya bagli olarak g�rev yapan divan-i arz ordunun her t�rl� ihtiyacini karsilamaktaydi. Savas zamanlarinda ordunun sevk ve idaresi vezir ve beylerbeyinin sorumlulugundaydi. Savas sirasinda Sultana em�rler, leskerler, reisler ve ileri gelen zevat refakat ederdi. Anadolu Sel�uklularinda ordu baslica su siniflardan tesekk�l ederdi. 1. Kapikulu: Merkezde sultanin sahsina bagli olarak g�rev yapan bu askerler �esitli milletlerden teskil edilmisti. Bunlar da kendi aralarinda m�fred, gulam, m�l�ziman-i yatak (yayak) ve halka-i hassa diye kisimlara ayrilmisti. Sarayda g�rev yapan askerler c�nd�rlarla birlikte Sultanin ve sarayin korunmasinda istihdam edilmisti. M�l�zim�n-i yatak ise h�k�mdarin �adirini beklerdi. Kapikulu s�varileri yilda d�rt defa bisteg�n� denilen maas alirlardi. 2. Timarli sipahi: Ikta sahiplerinin maiyetindeki bu askerler savas zamanlarinda subasi denilen ve ayni zamanda bulunduklari sehirlerin emniyet ve asayisinden sorumlu olan kumandanlarin emrinde ana orduya katilirlardi. 3. �cretli askerler: Anadolu Sel�uklu ordusunun temel unsurlarindan birini teskil etmekle beraber ihtiya� halinde istihdam edilen bu askerler arasinda zaman zaman gayri m�slim askerler de bulunurdu. Mesel� II. Giyaseddin devrindeki Bab�� ayaklanmasinin bastirilmasinda �cretli Frank askerleri �nemli hizmetlerde bulunmuslardi. 4. Kayseri basta olmak �zere Sivas, Harput, Develi-Karahisar, Niksar, Malatya, Erzincan, Nigde, Ladik, Honas gibi �nemli sehirlerde s�rekli olarak bulundurulan muhafiz birlikleri. Bu mintikalara bagli ikta sahiplerinin maiyetindeki askerler, T�rkmenler ve m�stahkem yerlerdeki daim� kuvvetlerin kumandanlari o b�lgenin subasisina tabi idiler. 5. Uc birlikleri: Baris ve savas zamanlarinda Bizans Ermeni ve G�rc� sinirlarinda beylerinin emrinde bekleyen askerler. 6. Anadolu Sel�uklu Devletine tabi olan vassal stat�deki m�sl�man ve gayri m�slim devletlerin ihtiya� halinde antlasmalara uygun olarak g�nderdikleri kuvvetler. Asker� merkezlerdeki kuvvetlerle ikta sahiplerinin emrindeki kuvvetler 1243'teki K�sedag bozgunundan sonra giderek azalmistir. Bunun da sebebi ikta sisteminin Mogol istil�siyla tamamen sarsilmis olmasidir. IV. Kili� Arslan ikt� arazileri m�lk haline getirerek ordunun esasini teskil eden timarli sipahilerin yok olmasina sebep olmustur. M�ineddin S�leyman Pervane'nin 1277'de �l�m�nden sonra Ilhanli istil�si giderek siddetlenmis, hem ikta sistemi kaldirilmis, hem de ordu bertaraf edilmistir. Bu da gelirlerini kaybeden ikta sahiplerinin �lkenin her tarafinda isyan ve karisikliklar �ikarmalariyla sonu�lanmistir. Orduda yaratilan bosluk Mogol askerleriyle giderilmeye �alisilmistir. Bu d�nemde �ikan isyanlar Sel�uklu-Mogol m�sterek kuvveti tarafindan bastirilmistir. Sel�uklu ordusuna harek�t sirasinda kumanda eden Beylerbeyi protokolde �n saflarda yer alirdi. Ayrica I. Alaeddin Keykubad'in g�ney sahillerini fethetmesinden sonra uc beylerbeyilikleri ihdas edildi. Beylerbeyi karsiliginda sipehd�r-i b�z�rg veya em�r-i b�z�rg tabiri de kullaniliyordu. Anadolu Sel�uklulari Antalya, Al�iye ve Sinop'un fethinden sonra denizcilige �nem verdiler ve tesis ettikleri tersanelerde kendi donanmalarini insa ettiler. Donanma kumandanlarina em�r�'s-sev�hil, melik�'s-sev�hil veya em�r�'l-bahr denilirdi. Sel�uklu kara ordusunun b�y�k bir kismini s�variler teskil ettigi i�in ata b�y�k �nem verilirdi. O d�nemde kullanilan b�t�n kl�sik silahlar Anadolu Sel�uklu ordusunda da mevcuttu. Orduda nizam ve intizam �ok �nemli idi. Ihmali g�r�lenler ve disipline uymayanlar siddetle cezalandirilirdi. Mesel� II. Giyaseddin Keyh�srev ile vezir Fahreddin Ali Cimri isyani sirasinda sefere katilmayan em�r-i b�z�rg-i uc Ali Bey ile adamlarini katlettirdiler. TOPRAK VE HALK Anadolu Sel�uklulari'nda toprak tipki B�y�k Sel�uklular'da oldugu gibi m�r� yani devlete aitti. Arazi ikta, m�lk ve vakif olmak �zere �� b�l�mde ele alinabilir. 1. Ikta arazi: Bir hizmet karsiligi olarak devlet adamlarina, kumandanlara ve b�y�k-k���k sip�h�lere verilen araziye ikta arazi denilir. Has arazi sadece h�k�mdara aitti. G�revinden azledilen kisilerin iktalari ellerinden alinirdi. Hizmetleri devam ettirmek kayit ve sartiyla ikta arazi babadan ogula intikal edebilirdi. Devlet ricali ve kumandanlarin r�tbeleriyle m�tenasib iktalari vardi. Mesel� Taceddin Perv�ne'nin iktai Ankara idi. Ikta sahipleri sefer zamanlarinda askerleriyle birlikte sultanin emriyle savasa katilmak �zere yola �ikarlardi. I. Alaeddin Keykub�d Harizm asireti reislerinden Kirhan'a Erzincan'i, Bereket Han'a Amasya'yi, Artuklular'dan Izzeddin Ahmed'e ise Harput'u ikta olarak vermisti. II. Giyaseddinn Keyh�srev de vezir M�hezzeb�ddin Ali'ye 40.000 dinarlik bir arayizi ikta etmisti. 2. Vakif arazi: Geliri ilm� ve sosyal gayelerle kurulan m�esseselerin masraflarini karsilamak �zere tahsis edilen arazilerdir. Bazi Sel�uklu devlet adamlari ve kumandanlar da kendilerine m�lk olarak verilen yerleri hayir amaciyla kurduklari m�esseselere devretmislerdir ki bunlar da vakif arazi stat�s�ndedir. Vakif arazilerin gelirleri mutlaka gayelerine uygun olarak kullanilirdi. 3. M�lk arazi: Aslinda devlete ait bazi araziler b�y�k hizmetleri ve yararliklari g�r�len devlet adamlari ve kumandanlara sultan tarafindan m�lk olarak verilmis ve bunlar onlarin evladina miras yoluyla intikal etmistir. Ancak bazilari da bunlari hayir m�esseselerine vakfetmislerdir. Kastamonu y�resi H�sameddin �oban'a, Sinop da Muineddin Pervane'ye m�lk olarak verilmistir. Anadolu Sel�uklulari'nda topragi ekip bi�en reayanin her zaman hakkini almasina itina edilir, haksizliga ugrayanlar her zaman sik�yet�i olabilir ve haklarini geri alabilirlerdi. Arazi tevcihatiyla ilgili isler Pervane ve emrindeki memurlar tarafindan y�r�t�l�rd�. �lkede zaman zaman arazi tahr�ri de yapilirdi. Mesk�n mahallerdeki vergiye tabi n�fus ve herkesin verecegi vergi miktari kayit ve tespit edilirdi. Reayadan tahakkuk ettirilen miktardan fazla vergi isteyenler agir cezalara �arptirilirdi. Ikt� sahipleri ikta araziden alacaklari gelir karsiligi asker besledikleri gibi o b�lgenin y�netiminden de sorumluydular. Ancak Mogol istilhasi sirasinda bu sistem bozuldu ve iktalari ellerinden alinan sipahiler �lke i�inde isyan ve huzursuzluklara sebep oldular. Iktalari ellerinden alindigi i�in ikta sahipleri de yeteri kadar asker besleyemediler ve bu da ordunun ��kmesine sebep oldu. |