DIVAN-I A'L�'NIN �YELERI a. Naib-i saltanat: B�y�k Sel�uklu devlet teskil�tinda rastlamadigimiz bu makam muhtemelen Eyyub� devlet teskil�ti �rnek alinarak ihdas edilmistir. �nemli devlet adamlari ve kumandanlar arasindan se�ilen naib-i saltanat sultanin merkezde bulunmadigi zamanlarda ona vek�leten devlet islerini y�r�t�rd�. Kendilerine naib-i saltanat olduklarinin alameti olarak bir altin kili� verilirdi. Naib�'l-hazre de denilen bu g�revli baslangi�ta sadece sultan tarafindan tayin edildigi halde �lke Mogol tahakk�m�ne maruz kaldiktan sonra Ilhanli h�k�mdarinin onayini alan vezirlerin de bazi sahislari bu makama getirdikleri g�r�lmektedir. Fahreddin Ali vezir olduktan sonra Em�n�ddin Mik�il'i n�ib-i saltanat tayin etmisti. Ayrica Mogol istil�si sirasinda Ilhanli h�k�mdarlarinin sultanin naibinden ayri olarak bizzat kendilerinin de naib tayin ettikleri anlasilmaktadir. Fahreddin Ali'nin �l�m�nden sonra M�cir�ddin Emirsah, Argun Han'in buyruguyla Naib-i saltanat olarak g�revlendirilmistir. Bazan ayni sahis hem Anadolu Sel�uklu sultaninin hem de Ilhanli h�k�mdarinin naibi olarak hizmet ederdi. Mesel� Semseddin Isfah�n� hem Sel�uklu sultani hem de Batu Han tarafindan naib-i saltanat olarak g�revlendirilmisti. Bu g�revde bulunan bazi devlet adamlari sunlardir: Cel�leddin Karatay, S�c�eddin Abdurrahman, Niz�meddin Hursid, Fahreddin Ali, Emir�'d-din Mik�il, M�cir�ddin Emir Sah, Cemaleddin, Mehmed Perv�ne ve Kemaleddin Tiflis�. b. Beylerbeyi: Anadolu Sel�uklu devlet teskil�tinda n�fuz bakimindan en �nde gelen g�revlilerden biridir. Emir�'l-�mer� ve melik�'l-�mer� da denilen beylerbeyi ordunun bas kumandani olmasi sebebiyle divanda s�z� ge�erdi. Zaman zaman h�k�mdarlarin bile onlardan �ekindigi hatta komplo hazirlayarak onlari bertaraf ettigi g�r�lmektedir. Merkezdeki beylerbeyinden farkli olarak u�larda g�rev yapan askerlerin basinda da uc beylerbeyi denilen bir em�r bulunurdu. Mesel� H�sameddin �oban Kastamonu'da u� beylerbeyi olarak g�rev yapmistir. Bir baska uc beylerbeyi de Seyfeddin Kizil'dir. II. Giyaseddin devrinin n�fuzlu devlet adami olan Sadeddin K�pek de Samsat seferi sirasinda Melik�'l-�mer� unvanini almisti. Samsat kalesini aldiktan sonra g�c� bir kat daha artan Sadeddin K�pek kendinden �nce beylerbeyi olan Kemaleddin K�my�r'i tevkif ettirerek muhtemelen bu g�revi de kendisi �stlenmistir. Beylerbeyi olarak g�rev yapan bazi devlet adamlari s�yle siralanabilir. Seyfeddin Ayaba, Semseddin Has Oguz, Seref�ddin Mahmud, Sir�ceddin, Kemaleddin K�my�r, Seyfeddin Torumtay, Seref�ddin Mesud, Az�z�ddin. c. Tugr��: Devletin i� ve dis her �esit yazismalarini idare eden mens�r, ber�t, name ve muahedeleri kaleme alan, ferman ve mens�rlara sultanin al�met ve tugr�sini �ekmekle g�revli olan Tugr�� Divan-i ins� ve tugr�nin reisidir. Iyi tahsil g�rm�s, Arap�a ve Fars�a'ya vakif kalem erbabindan se�ilirdi. Anadolu Sel�uklulari'nda div�n-i ins�, div�n-i arzdan sonra gelirdi. Mesel� I. Izzeddin Keyk�vus zamaninda (1211-1220) Semseddin Taber div�n-i ins� reisi iken daha sonra em�r-i �riz-i mem�lik-i R�m tayin edilmistir. d. Atabeg: B�y�k Sel�uklu Devleti'nde oldugu gibi Anadolu Sel�uklulari'nda da atabeglik m�essesesi mevcuttu. Sehz�deleri iyi bir devlet adami olarak yetistirmekle g�revli olan atabegler (lalalar) g�venilir ve n�fuzlu kumandanlar arasinda se�ilirdi. Sehzadeler atabegin g�zetiminde "melik" unvaniyla her hangi bir vilayetin idaresine memur edilirlerdi. Ancak daha sonra sehzadelerin egitiminden sorumlu atabeglerin yaninda baskentte sultanin yaninda ona m�savirlik eden bir atabeg daha tayin edilmeye baslanmistir. Bu atabegler divan �yesi olarak m�zakerelere istirak ederlerdi. Bu konuyla ilgili bir fermanda b�t�n devlet erk�ninin �nemli konularda h�k�mdarin atabegiyle istis�re etmesi emredilmektedir. Atabeglerin Anadolu Sel�uklu devletine b�y�k hizmetleri olmustur. Bunlarin basinda da Semseddin Altunaba ile Celaleddin Karatay gelir. Arslan ve II. Alaeddin Keykub�d ile m�sterek hakimiyetin basladigi 1249 yilina kadar y�r�tt�g� naib-i saltanat g�revini birakarak atabeg-i R�m unvaniyla atabeglik g�revini �stlenmis ve 1254'te �l�m�ne kadar bu makamda kalmis devletin birlik ve b�t�nl�g�n� korumus, sehzadeler arasinda ge�imsizlige ve ihtirasli devlet adamlarinin faaliyetlerine mani olmustur. e. Perv�ne: Arazi tevcihatiyla ilgili defterleri tutmak, iktalara ait mensurlari hazirlamak ve istihbarat faaliyetlerini y�r�tmekle g�revli olan pervane de div�n-i a'l�'nin �yesiydi. Sultanlar pervaneleri bu g�revleri disinda siyas� ve asker� iliskileri y�r�tmekle de g�revlendirebilirlerdi. Mesel� Muineddin S�leyman Perv�ne IV. Kili� Arslan tarafindan Mogollara el�i olarak, II. Alaeddin Keykubad da Erzincan'li Kadi Seref�ddin'in oglu Taceddin'i Diyarbekir'i zaptetmek �zere g�revlendirmisti. Anadolu Sel�uklulari tarihinde Muineddin S�leyman Pervane'nin ayri bir yeri vardir. Mogol tahakk�m� sirasinda sultani da asarak b�t�n yetkileri elinde toplayan Muineddin S�leyman sahs� kabiliyeti sayesinde hem Ilhanlilar hem de Meml�kl�lerle iyi iliskiler kurmus ve bir devre adini vermistir. f. �riz: B�y�k Sel�uklu Devleti'nde oldugu gibi ordunun her t�rl� ihtiyacini karsilamak ve askerlerin maaslarini dagitmakla g�revli olan Div�n-i arz'in baskanidir. Ancak ordunun sevk ve idaresine m�dahale etmezdi. Bu g�rev daha �nce ge�tigi gibi beylerbeyinindi. g. M�stevf�: B�y�k Sel�uklular'da da g�rd�g�m�z div�n-i istif� devletin b�t�n mal� islerini y�r�tmekle g�revli olup divan baskanina m�stevf� veya sahib-i div�n-i istif� denilir. Sultan tarafindan tayin edilen m�stevf� vergi tarh ve tahakkukunda �ok dikkatli davranmali, halktan haksiz vergi alinmasina mani olmalidir. Tayin ettigi amillerin adil ve mutemet olmasina dikkat etmeli, halkin sik�yetlrini arzetmesi i�in kapisini daima a�ik bulundurmalidir. Mogol istil�si sirasinda m�stevf�leri Ilhanli h�k�mdarlari tayin etmeye baslamistir. Mecd�ddin Muhammed b. Hasan'in div�n-i istif� baskanligina tayiniyle bir mensurda onun b�t�n vergileri toplamasi, divan g�revlilerini bos birakmamasi, nedimlerin s�zlerine itibar etmemesi ve devlet gelirlerinin zorbalarin elinde telef olmamasina �zen g�stermesi istenmektedir. Bir baska mens�rda da div�n-i ist�fa'nin saltanatin diregi oldugu ifade edilmekte ve m�l� islerin isbilir (k�rd�r) ve g�venilir kisilere verilmesi, tuzlalarda liyakatli �millerin g�revlendirilmesi emredimektedir. h. M�srif: Devletin mal� ve idar� faaliyetlerini denetleyen divan-i isr�fin reisidir. M�srif kendisine bagli memurlari vasitasiyla �lkenin her tarafinda hazineye ait mallari tesbit ve defterleri kontrol ettirirdi. |