6000 YILLIK KEL�MELER
Yukar�da Kara�ay-Balkar mitolojisinde ge�en Sumer b�y� s�zleri, Sumer tanr�lar� ve t�renleri, Kara�ayda bulunan Tun� devrine ait mezarlardaki e�yalar ile Sumer sanat an�tlar�n�n Kara�ay eserleri ile benzerliklerinden s�z edildi.Ancak benzerlikler bukadarla bitmemektedir.
Bizim kart katalo�umuzda 3440 kelime bulunmaktad�r(28). Bunlardan 540 kelime Kara�ay-Balkar dili ile tam bir benzerlik g�stermektedir. Geriye kalanlarla da, �e�itli mukayeseler sonucu b�y�k benzerlikler kurulabiliyor. Okuyucu Bu t�r benzerlikler m�mk�nd�r diyecektir. Do�rudur. Ancak T�rk�enin ilk hecesindeki d`-, c-, dz-, Z-, j-, s`-, y- sesleri, Sumer dilinde t-/d-, s-/z- seslerine d�n���yorlar.
A�a��da sundu�umuz �rnekler, Sumer yaz� dilinin, Kara�ay-Malkar dilinin, �zellikle de Malkar leh�esinin Bulgarcaya uzand���n� g�stermesi bak�m�ndan enteresand�r.
Sum : Ada (baba)
Kbal: Ata (baba)
Sum : Ab-zi d-da (kutsal inek)
Kbal: Absat� (avc�l�k tanr�s�)
Sum : A-ma (anne, ana)
Kbal: Amma (b�y�kanne, ihtiyar kad�n)
Sum : Alan (Heykel)
Kbal: Alan (Kara�ay-Balkarlar�n birbirlerini �a��r�rken kulland�klar� bir
�a�r� s�z�)
Sum : Amar (hayvan yavrusu)
Kbal: Emer (emzikli �ocuk)
Sum : An (y�ksek, kuvvetli, b�y�k)
Kbal: En/eng/em; en/eng/em k�b (en �ok); en/em/eng igi (en iyi); (bkz."en"
kelimesine)
Sum : A-na (ne?)
Kbal: Ne? (ne?)
Sum : Ba-a (ev)
Kbal: Baw (ambar, hayvan bar�na��, ah�r)
Sum : Ba-an-da (Destek, dayanak)
Kbal: Ba�ana (direk, destek)
Sum : Ba-ba (Bir kad�n tanr�n�n ad�)
Kbal: Baba (cet, ata)
Sum : Bal (Balta)
Kbal: Balta (Balta)
Sum : Ba-ra (Tanr�n�n odas�, kutsal �ey)
ET�r: Barq (Bina+ yap�m; mabet, tap�nak)
Sum : Barun (ah�r, tavla)
ET�r: Bar�m I.Hayvanlar; m�lk; barq ,bina, yap�m (bkz."marun" kelimesine)
Sum : Bu-lu-ug (s�n�r�n yak�n�ndaki yer)
ET�r: Bulung (1.k��e, 2.yerin bir taraf� 3.kenar. (Balkariyan�n �egem
vadisinin en ucunda (en kenarda) Bulungu ad�nda bir k�y bulunmaktad�r)
Sum : Bur (Ta� kap�)
ET�r: Burna�/Buran� (G���m, testi, k�p)
Sum : Buru (I) (delinmi�, delmek, oymak, de�mek, delik a�mak, delip ge�mek,
�ember)
Kbal: Bur- (�evirmek, d�nd�rmek; buruv:�it)
Sum : Buru(II) (bozulma zaman�,s�gli, a�a��l�k olmak, ��k�k(g�zler i�in),
zorlay�p a�mak, s�kmak,basmak)
Kbal: Buru� (buru�uk,k�r���k.
ET�r: Burqar-/burqur- (buru�mak,k�r���k)
Burq� (buru�uk.k�r���k.buru�ukluk i�inde)
Burqu� (buru�uk,k�r���k)
Sum : Buru (III) (bo�altmak, d�kmek)
Kbal: B�rk-:(boca etmek,bo�alt�vermek, sa�mak,s��ratmak)
ET�r: B�rkir-/b�rk�r-(serpmek,s��ratmak)
Sum : Dar (k�rmak,yarmak)
Kbal: Car-/zar- (k�rmak,yarmak)
Sum : Dagab (uzak,geni�,enli)
Kbal: Dang�l (u�suz bucaks�z,step, bozk�r ile ilgili olarak)
Sum : Dara (koyu k�rm�z� t�y,k�l y�n)
Kbal: Toru (doru)
Sum : Du (konu�mak, s�ylemek)
Kbal: De-(demek)
Sum : Dib (I) (kurdela, fiyonk, �erit)
Kbal: Cib/zib (kay��, kement, ip)
Sum : Dib (II) (lahza, an)
Kbal: D�b (bir �eyin en k���k par�ac���)
Sum : Digir (temiz,ayd�nl�k, parlak,beyefendi,bayan, han�m, han�mefendi)
Kbal: Teyri (tanr�) di�er T�rk dillerinde: tengri/tangr�/tangar/tanr� v.b.(g�k, g�k tanr�s�)(bkz.dimir.dingir kelimelerine)
Sum : Dig (d�kmek, ak�tmak, serpmek)
Kbal: T�k-(d�kmek,ak�tmak, serpmek)
(bkz.di-ig, dug II kelimelerine)
Sum : Di-ig (d�kmek, ak�tmak, serpmek)
Kbal: T�k-(d�kmek, ak�tmak, serpmek)
(bkz.dig, dug II kelimelerine)
Sum : Dimir (temiz, ayd�n, parlak; bey, beyefendi; bayan, han�m,
han�mefendi)
Kbal: Teyri (tanr�)
Di�er T�rk dillerinde: tengri/tangri/tangar/tanr� (g�k tanr�s�)
(bkz.digir. dingir kelimelerine)
Sum : Dingir (g�k tanr�s�)
Kbal: Teyri (tanr�)
Di�er T�rk dillerinde: tengri/tangri/tangar/tanr� (g�k tanr�s�)
(bkz.digir. dimir kelimelerine)
Sum : Diri (�a��rt�c�, �a��lacak, harikulade, fevkalade, g�zel; beklenmedik,
umulmad�k; ani; ola�an�st�)
Kbal: Tiri (Enerjik, kesin, hareketli; canl�; diri, sa�; �evik, �alak;
k�vrak, etkin, i�lek)
Sum : Dubur -anatomi-(erbezi, husye)
Kbal: Dubur (erbezi, husye, sivilce; deride t�msekcik)
Sum : Dug II (d�kmek, ak�tmak, serpmek)
Kbal: T�k (d�kmek, ak�tmak, serpmek)
(bkz.dig, di-ig kelimelerine)
Sum : Dur I (lahza, ba�lar, zincirler; s�rg�; s�rme; t�ka�)
Kbal: Curun (kuma� par�as�)
ET�r: Yurun (ipek par�a)
Sum : Dur II (bulunmak; ikamet yeri olmak; ya�amak)
Kbal: Tur (1.Aya�a kalkmak,��kmak, kalkmak; 2.durmak, dikilmek; 3.Ya�amak,
oturmak)
Sum : Dur III (gitmek)
Kbal: C�r! (Gidin!)
(bkz.du-ur kelimesine)
Sum : Du-u �v (g��l� olmak, kuvvetli olmak)
Kbal: Tuw:Tuw sanl� (sert, g��l�, pehlivan beden yap�l�)
Sum : Du-u v (erkek evlat,o�ul)
Kbal: Tuw (do�mak)
Sum : Du-ur (gitmek
Kbal: C�r! (gidin!)
(bkz.dur III. kelimeye)
Sum : E (ev)
Kbal: �y (ev)
(kr�.ET�rk:eb, ev, e�, �y, �v,(ev))
Sum : Ellag (file, a�)
Kbal: Elek (elek)
Sum : E-me (dil)
Kbal: Em- (emmek)
Sum : En I (y�ksek, yukar�da; y�ksek, g�r; �nl�)
Kbal: En/eng/em (en-s�z gelimi en iyi-; �ok, pek, gayet)
(bkz. an kelimesine)
Sum : En II (tortu, ��kelti, telve)
Kbal: En (inmek, ��kmek)
Sum : Eren (ordu)
Kbal: Er (koca, e�; adam; cesur)
ET�r: Eren (koca, adam,asker, sava���)
(bkz. Eri kelimesine)
Sum : E-rib (deriyi i�leyici;sepileyici, derici, ayakkab�c�, kundurac�,
sara�)
Kbal: Erik (i�lenmenin ilk derecesinden ge�en deri)
Sum : E� I (��)
Kbal: �� (��)
Sum : E� II (ip, urgan)
Kbal: E� (b�kmek-ipi, urgan�-)
Sum : E� III (�al��ma, i�leme)
Kbal: �� (�al��ma, i�leme)
Sum : Ga-a (Dikmek, oturtmak, koymak; yat�rmak, saptamak)
Kbal: Qala (y��mak, �st �ste y��mak)
ET�r: Qa (y��mak, �rmek, beraber koymak, beraber yat�rmak)
Sum : Ga-ad (keten)
Kbal: Geten/keten (keten bezi)
(bkz. ga-da kelimesine)
Sum : Ga-al (oturmak; durmak, kalmak, bulunmak; ikamet yeri olmak, ya�amak)
Kbal: Qal- (kalmak, durmak, ya�amak)
Sum : Ga-am (orak, e�ri k�l��)
Kbal: Qama (han�er, kama)
(bkz. ka-am kelimesine)
Sum : Ga-ar (yak�l�p y�k�lan, k�r�l�p ge�irilen)
Kbal: Q�r- (yak�p y�kmak, k�r�p ge�irmek)
Sum : Ga-da (keten; keten bezi, giyim)
Kbal: Geten/keten (keten bezi)
(bkz. ga-ad kelimesine)
Sum : Gal I (olmak, bulunmak, kalmak)
Kbal: Qal (kalmak, durmak)
Sum : Gal II (almak, tutmak)
Kbal: Al (almak
Sum : Gallu (Demon?)
Kbal: Gollu (Pagan tanr�lardan biri)
Sum : Ga-nam (koyun)
Kbal: Qoy (koyun)
ET�r: Qon/qoyun/qoy(koyun)
Sum : Gaz K�rmak)
Kbal: Qaz- (kazmak, a�mak, bellemek)
Sum : Ge (gece, kara, siyah)
Kbal: Ke�e (gece)
Sum : Gi-bi-il (yeni, taze)
Kbal: G�bel (yenilenmi�):(�s�nmas�z, adam vb.
Sum : Gi-du-ru (s�k kam��l�k, sazl�k)
Kbal: Gadura (kam��tan veya ottan yap�lm�� s�zge�)
Sum : Gi-e III (mesaj, mektup; g�nderme, sevk etme)
Kbal: �y (g�ndermek, yollamak)
Sum : Gi-e �v (yay)
Kbal: Caya/zaya (yay)
Sum : Gi-es-tu (kulak; ak�l, us)
Kbal: E�it (duymak, i�itmek)
E�itiw (duyma, i�itme)
Sum : Gigir (y�k/at arabas�)
Kbal: C�g�r�k (tekerlekcik, �arkc�k)
Sum : Gi-�i (er, adam)
Kbal: Ki�i (er, adam)
Sum : Gim (gibi)
Kbal: Kibik (gibi)
Sum : Gi�ik (kap�)
Kbal: E�ik (kap�)
Sum : Gub (durmak, dikilmek)
Kbal: Qob (aya�a kalkmak)
Sum : Gu-la (b�y�k, ulu)
Kbal: Ullu (b�y�k, ulu)
Sum : Gur (zahire ambar�)
Kbal: G�rbe (ambar�n tah�l b�lmesi)
Sum : Gu-ud (sert, cesur)
Kbal: Qut (ya�am kuvveti; ruh, hay�r; ba�ar�, meziyet, �st�nl�k, b�y�kl�k,
azamet, y�celik, ululuk)
Sum : Gu-ug (atlamak, f�rlamak; beklenmedik bir s�rada ziyaret etmek;
sald�rmak, basmak, bask�n yapmak; at�lmak, gafil avlamak)
Kbal: Quw (s�rmek, kovmak,savmak, kovalamak, takip etmek)
Sum : Gu-un/ gu-nu/ gun-nu (mavi, lacivert, �ivit mavisi, a��k mavi, g�k
mavisi
Gunnu/hunnu (hun?): hunlar�n eski t�relerinden biri y�zlerini mavi
boyamakt�r.
Sum : Hu (ku�)
Kbal: Quw (ku� t�y�)Qu� (kartal)
ET�r: Qu�u (ku�u)
Sum : Hur (kamp kurmak, ordugah kurmak)
Kbal: Qur (kurmak, yapmak, d�zenlemek, toparlamak, toplamak, bir araya
getirmek)
Sum : �-a (ya�)
Kbal: Caw/zaw (ya�)
Sum : �l (ta��mak, getirmek)
Kbal: Elt- (ta��mak, getirmek)
Sum : �nanna (ba�ka i�lerle beraber Dokumac�l�k tanr�s�.
Kbal: �nay (dokumac�l�k tanr�s�)
Sum : �r (K�le)
Kbal: Er (Koca, e�; adam; erkek)
(bkz.eren, eri kelimelerine)
Sum : Ka-am (orak, e�ri k�l��)
Kbal: Qama (han�er, kama)
(bkz.ga-am kelimesine)
Sum : Ka-a� (Ko�mak)
Kbal: Qa� (Ko�mak,ko�arak uzakla�mak, ka�mak)
Sum : Kaz (y�rtmak; par�a par�a etmek; y�rt�lmak, kesmek)
Kbal: Qaz (kazmak, a�mak,e�mek; bellemek)
(bkz. gaz kelimesine)
Sum : Kid (ayr�; ayr� e�ya)
Kbal: Ket- (gitmek, ayr�lmak, �ekinmek, ge�mek, ortadan kalkmak, yok olmak,
kaybolmak, �lmek)
Sum : Ki-e (Getirmek, g�t�rmek)
Kbal: Gelmek, varmak, ortaya ��kmak, olu�mak, meydana gelmek
Sum : Ki-e�-ta (birbirine ba�lamak; d���mlemek)
Kbal: Ki�en (k�stek, buka��)
ET�r: Ki�� (k�steklemek. d���mlemek)
Sum : Kug (ayd�nl�k, ayd�n, parlak, temiz, ar�t�lm��, g�m��)
Kbal: K�k (g�k, a��k mavi/ k�m��:G�m��)
Sum : Kug-me a-zi (ayd�n(parlak), temizlenmi� g�m��)
Kbal: K�m�� (g�m��)
(bkz.kug kelimesine)
Sum : Kur (da�)
ET�r: Q�r (yayla, plato)
Sum : Kurum (beklemek, g�zetlemek)
Kbal: Qoru (beklemek, g�zetlemek)
Sum : Ku-�u-um (�i�nemek)
Kbal: K�w�en (�i�nemek)
Sum : Ku-un (parlamak(���k ile ilgili), tutu�uvermek)
Kbal: K�n (g�ne�)
Sum : Ku-u� (Tanr� kuvveti; iktidar)
Kbal: K�� (g��, kuvvet)
Sum : Ma (ben)
Kbal: Men (ben
(bkz. ma-e, men kelimelerine)
Sum : Ma-e (ben)
Kbal: Men (ben)
(bkz. ma, men kelimelerine)
Sum : Mah (kudretli, g��l�. kuvvetli; b�y�k, azametli; ulu,
heybetli,ha�metli)
Kbal: Mahdaw (�vg�, �an, g�klere ��karmak)
Sum : Marun (ah�r, tavla)
ET�r: Bar�m(m�lk-hayvanlara ait-)
bark (bina)
(bkz. Barun kelimesine)
Sum : Makka� (ba��rt�, ba��r��, nara, yaygara, ���l�k, feryat, viyaklama,
�t��, ses)
Kbal: Maq�r (melemek)
Sum : Me-en (ta�, hale; dal ve yapraklar)
Kbal: Min- (��kmak. kalkmak; kopmak, y�kselmek; binmek)
Sum : Men (ben)
Kbal: Men (ben)
(bkz. ma, ma-e kelimelerine)
Sum : Mu-ru (orta; duvar, b�lme)
Kbal: Buruw (�it)
(bkz. bu-ru I kelimesine)
Sum : Nar (�ark�)
Kbal: �ynar (a�k �ark�s�)
Sum : Sag (ba�)
Kbal: Saqal (sakal);<saq al (ba��n �n�)
(Bu kelimeleri ; sa���:d���nce(ba��n i�levi, g�revi) ; sa�aq:sakal�n alt�ndaki bez ; say:kafatas�n�n bir b�l�m�.)
Sum : Si-ba (�oban, ev hayvanlar�n�n koruyucusu tanr� Dumuzi`nin s�fat�)
Kbal: �oppa (ev hayvanlar�n� koruyucu tanr�)
Sum : Sidug (dere)
Kbal: Siydik (sidik, idrar)
Sum : Si-ir(�ark� s�ylemek, okumak; �ikayet etmek, yak�nmak, s�zlanmak, dert
yanmak)
Kbal: C�r/z�r (�ark�)
Sum : Sil (kesmek-lokmalar yapmak-, par�a par�a kesmek, do�ramak, kesikler
i�inde b�rakmak)
Kbal: S�l (kesikler i�inde b�rakmak, do�ramak, kesmek, par�a par�a kesmek)
Sum : Si-la �v (yol,sokak)
Kbal: Col/zol (yol)
(bkz.sulu kelimesine)
Sum : Sug I (durmak, dikilmek)
Kbal: S�ye (durdurmak, dikiltmek)
Sum : Sug II (girmek; gelmek,varmak)
Kbal: Suq (sokmak, soku�turmak)
Sum : Sud (�erezlemek, �i�nemek)
Kbal: Cut/zut (yutmak)
Sum : Sulu (sokak, yol)
Kbal: Col/zol (yol)
(bkz. si-la kelimesine)
Sum : Sun (sulama kab�)
Kbal: S�mmek/s�nmek (emzik-mesela; �aydanl���n emzi�i, sulama kab�n�n
emzi�i)
Sum : Sur (daire)
Kbal: Curt/zurt (yurt, vatan)
Sum : Ta-ab (kapamak, kapatmak,kilitlemek)
Kbal: Cab/zab (kapamak, kapatmak,kilitlemek)
Sum : Tam (amir)
Kbal: Tamada/tamata<tam ada/ata (evin en b�y���,babas�, b�y�k, ya�l�, ba�,
ba�kan)
ET�r: Tam (duvar)
b�t�n t�rklerde : Tam (ev)
Sum : Tu (do�urmak, do�um yapmak)
Kbal: Tuw (do�mak, d�nyaya gelmek)
Sum : Tu� (oturmak, ya�amak)
Kbal: T�� (d��mek, inmek, durmak, kalmak, yerle�mek)
Sum : Tu-u vurmak. d�vmek, �arpmak)
Kbal: T�y (d�vmek, dayak atmak)
Sum : U (o)
Kbal: O, ol (o)
Sum : U (on)
Kbal: On (on)
Sum : U-ga (karga)
Kbal: Uku (bayku�)
Sum : Uh (zehir)
Kbal: Uw (zehir)
Sum : Ulu (kabarmak, �i�mek, y�kselmek(suyu y�kselmesi)
Kbal: Ullu (b�y�k, ulu)
(bkz. ullu kelimesine)
Sum : Ullu (G��l�, kuvvetli)
Kbal: Ullu (b�y�k, ulu)
(bkz. ulu kelimesine)
Sum:: Umu (ak�l, us; niyet, kas�t; irade, istek)
Kbal: Umut (umut, �mit; niyet, kas�t; irade, istek)
Sum : Ur I (zorlamak, zorlay�p a�mak, k�rmak, ezmek, d�vmek)
Kbal: Ur (vurmak, d�vmek)
Sum : Ur II (�i�mek, kabarmak, y�kselmek(suyun y�kselmesi), g�r olmak;
g�rkemli olmak)
Kbal: �r (esmek)
Sum : Ur III (bi�mek, oraklamak, �r�n kald�rmak)
Kbal: Or/ ur (bi�mek, oraklamak, �r�n kald�rmak)
Sum : Ura� I (f�rt�na; h�cum, bask�; n�bet, kriz, buhran)
Kbal: Uru� (sava�, harp, d�v��, kavga, arbede)
Sum : Ura� II (s�r)
Kbal: Urla (�almak-s�r almak-,h�rs�zl�k etmek;Uru (h�rs�zl�k)
Sum : U-ru (f�rt�na; h�cum, bask�; siklon)
Kbal: Ur (vurmak, d�vmek; �arpmak)
(bkz. ura� I kelimesine)
Sum : Us (Gitmek, y�r�mek, ge�mek)
Kbal: Oz (Gitmek, y�r�mek, ge�mek)
Sum : U� (�lmek)
Kbal: U� (u�mak, gitmek, ge�me)
ET�r: U� (ortadan kalkmak. yok olmak, �lmek)
Sum : U-ug III (par�a par�a olmu�, ufalanm��, �v�t�lm��; k���k; zay�f;
mevzun; seyrek, nadir, nadide, az bulunur; s�v�, c�v�k, sulu)
Kbal: Uw (ufalamak, k���lmek, do�ramak, k�ymak)
Sum : U-u� ( yan taraf, y�n; kom�u(s�n�rda�)
Kbal: U� (son, bitim, u�, kenar)
(bkz. u� kelimesine)
Sum : U� II (yan taraf, y�n, kom�u-s�n�rda�-)
Kbal: U� (son, bitim, u�, kenar)
(bkz.u-uf kelimesine)
Sum : Za-ag (uzak, uzun)
Kbal: Uzaq (uzak, uzun)
Sum : Za-e (sen)
Kbal: Sen (sen)
Sum : Zag(yan taraf,y�n)
Kbal: Caq, zaq(yan taraf,y�n)
Sum : Zarih (k���k kaz�k, ah�ap �ivi)
Kbal: Carqa/zarqa (istif edilmi� odun; odun)
Sum : Zi-bi-in (b�cek, ha�ere; �ekirgenin bir t�r�)
Kbal: �ibin/tsibin (sinek)
Sum : Zi ( ��kmak, kalkmak, aya�a kalkmak)
Kbal: ��q/ts�q (��kmak, kalkmak)
Sum : Zig (��kan, kalkan)
Kbal: ��q/ts�q (��kmak, kalkmak)
Sum: Zid (sert olmak, sa�lam bi�imde durmak, sa�lam bi�imde dikilmek; de�i�mez; d�zenli, s�rekli, devaml�; her zamanki; dayan�kl�; oturakl�; kararl�; istikrarl�; yasal, kanuni, me�ru ; �a�maz olmak, keskin olmak; d�zg�n olmak; kurall� olmak; do�ru olmak; y�ksek olmak; ��kmak, kalkmak, durmak, y�kselmek, artmak)
Kbal: Cet/zet (varmak, ula�mak, gelmek,eri�mek, bulmak)
Sum : Zi-il (iyi olmak, �ok g�zel olmak, m�kemmel olmak; ayd�n, parlak)
Kbal: C�lt�ra/z�lt�ra (���ldamak, parlamak, par�ldamak)
(bkz. zil kelimesine)
Sum : Zil (iyi olmak,�ok g�zel olmak, m�kemmel olmak; ayd�n, parlak)
Kbal: C�lt�ra/z�lt�ra (���ldamak, parlamak, par�ldamak)
(bkz. zi-il kelimesine)
Sum : Zur (bakmak; dua etmek; istemek)
Kbal: Sor (sormak)
Sum : pe-e� (karde�)
Kbal: pe�e omraw (ba� omur)
ET�r: pe�e (baba, karde�)
(bkz. �e� kelimesine)
Sum : pu II (�rtmek; d��emek, sermek)
Kbal: Cuwur�an/zuwur�an (yorgan)
Sum : pu �v (bu, �u)
B�t�n T�rklerde: pu (bu,�u)
Bu Sumer-T�rk kelime benzerlikleri dizisinde, Sumer dilinde "tab" (kapatmak, kilitlemek), T�rk dillerinde ;"Yab, cab, jab, zab" vb. Sumer dilindeki "Sir" kelimesi, T�rk dillerinde "y�r,c�r,j�r,z�r" benzerliklerini, Sumerce "zag" kelimesi de; T�rk�e`de "yaq, caq, jaq, zan" kelimelerine benzerlik g�steriyor. B�t�n bu �rneklerden ��yle bir sistem olu�uyor: "d`-, c-, dz-, z-, j-, s`-, y-" gibi T�rk ba�lang��lar, Sumer dilinde "t-/d-, s-/z-" ba�lang��lar�na d�n���yor. Sumer yaz� dilinin bu �zelli�i Kara�ay-Balkar dilinin, Malkar leh�esinin eski Bulgarcaya uzand���n�n bir delili oluyor.
B�L�M III
ESK� BULGAR�YA - ESK� KARA�AY-BALKAR�YA
ULU KAFKAS DA�IN Z�NC�R�NDE
"Ar�ak`�n(M.�.II, as�rda ya�am�� Ermeni kral�. S.B.) ve Ar�ak`�n o�lunun zamanlar�nda, ulu Kafkas Da�lar� zincirinde, Bulgarlar�n ya�ad�klar� yerlerde kar���kl�klar oldu..." I. as�rda ya�am�� Suriyeli yazar Mar-Abas Katina`n�n bu ifadesi, V. asr�n tarih�ilerinden Ermeni Movses Horenatsi`nin kitab� ile g�n�m�ze ula�t�(29). �uva� halk�n�n ya�ad���n� ortaya ��karan arkeolog V.F.Kahovskiy "Bulgarlar�n milattan �nce II.as�rda anmas� anahronizme say�l�yor(M.�.Artamonov, �storiya Hazar, s.79) Fakat (belirtilen kar���kl�klar�n sonlar�nda Kobandan g�� olmu�tur.S.B.) Bulgarlar�n, II. ve III. as�rlarda Ermenistanda ya�am�� olduklar� inkar edilemez. ��nk� Mar-Abas Katina`n�n zaman�nda Araks nehrinin ba��nda Bulgar s�m�rgelerinin oldu�u bir ger�ektir (�.�. popen Nov�e zametki na drevnie istorii Kavkaza i ego obitateley. SPb.,1866, pr.143)"(30).
Milattan �nce �inliler, Hunlardan kurtulmak i�in b�y�k �in Seddini yapt�lar. Hunlar da sava�arak yava� yava� bat�ya ilerleyerek, 375 senesinde Don Nehrine ula�t�lar ve onu Azak denizinin kuzeyinden ge�tiler. Don Nehrinin sa� taraf�nda Atsildzuri, Alpidzuri, �timari, Tunkarsi, Poiski denilen kabileler bunlar�n yollar�n� kestiler. Ama Hunlar bu kabileleri yenerek hakimiyetleri alt�na ald�lar. Sonradan belirlendi ki, o yerli kabileler de Hun halk� idi(31). O etnonimlerin ilk ikisinin k�kenleri -alp ve tsori (<�ora)-kelimeleri T�rk dillerinde kullan�l�yordu. Bunlardan birincisi,"at�c�. ni�anc�; kahraman, bahad�r; cesur, y�rekli, g�z� pek; yi�itlik, mertlik" manalar�na geliyordu(32). �kincisi "has isim, �nvan" manalar�ndayd�(33). O kayna�� yorumlayarak Rus�aya �eviren E.�.Skrjinskaya "Hunlar�n istilas�ndan 150 y�l �nce Hun kabileleri, yani bat�daki b�l�mleri, Azak Denizine, sonra da Don nehri ve K�r�ma geldi. Daha sonra da Ker� bo�az�n� ge�erek onlarla kar��la�t�" demektedir (34). �htimal ki onlar, I. asr�n yazar� Mar-Abas Katina`n�n and��� Bulgar kabilelerin �nc�leri idiler. Milattan �nce II. as�rda Ulu Kafkas Da��`n�n, "Bulgarlar�n Yeri" ad�n� da ta��mas� i�in as�rlar�n ge�mesi gerekirdi. Ama onlar Bulgarlar m�d�r, Balkarlar m�d�r? Erken Orta�a�l� kaynaklara bak�yoruz, VIII as�rda Ermeni co�rafyac� Ananiy pirakatsi, Koban Bulgar kabilelerinin adlar�n� ��yle belirtiyor: "Kupi-Bul�ar, Du�i-Bulkar, Oghondor-Blkar, �dar(veya Kitar)-Bolkar ve onlara akraba olan Kotraglar"(35). Bir halka verilen bu d�rt ad, d�rt Bulgar leh�esinin �zellikleri gibi d�rt ayr� �ekilde ifade ediliyor. Onlar�n aras�nda Blkar/Bolkar, Kara�ay-Balkar halk�n�n bir b�l�m�n�n ad� oluyor. �stelik VIII. asr�n co�rafyas� i�inde Kara�ay etnoniminin �arp�t�lm�� bir prototipi de var. "Bul�arlar ve Pont (Kara-S.B.) denizin aras�nda Gar�a, Kut svanlar ya��yorlard�"(36). Kom�u Abaza halk, Kara�aylara bu g�n bile Qar�a/Qar�a demektedir.
Feofa`n�n (760-818) s�yledi�ine g�re, orta�a��n ba��nda "g�lden (azak denizden s.b.),Kufis nehrine kadar uzanan alanda eski Ulu Bul�ariya ile beraber (kom�u olarak S.B.), onlara akraba olan Kotraglar ya�amaktayd�. Bat� Konstantin`in (641-688 s.b.) zaman�nda, Bul�ariya`n�n ve Kotraglar�n hakimi Krovat (Kubrat S.B.) �ld�. Onun be� o�lu vard�. �lmeden onlara ��yle vasiyet etti; "Geni� alanlara h�kmetmek ve ba�ka halklara k�le olmamak i�in sak�n birbirinizden ayr�lmay�n". Ama o �ld�kten k�sa bir zaman sonra be� o�lu birbirinden ayr�ld� ve her biri kendisine ba�l� halk� ile beraber uzakla�t�. Krovat`�n , Batbayan ismini ta��yan ilk o�lu ise, o babas�n�n vasiyetini tutarak, atalar�n�n yerinde kald�, �imdi de duruyor... ��te b�yle onlar be� b�l�me par�alan�p, azald�k�a Berziliyan�n (birinci Sarmatiyan�n) tarihinden Hazar halk� meydana geldi ve Pont denize kadar b�t�n topraklara hakim oldu. O halk birinci Bulgariyan�n hakimini, ilk karde� Batbayan�, vergi vermek zorunda b�rakt� ve ondan �imdiye kadar vergi al�n�yordu"(37).
Batbayan�n Bulgarlar� - Kara�ay-Balkar halk�n�n cetlerinden bir k�sm�-kendilerine ba�l� olan Alanlarla beraber Mingi Taw`a s�k��t�r�lm��lard�. Burada y�zy�llarca beraber ya�amalar� sonucu yeni bir halk olu�tu. Bu yeni halk "Alan" ad�n� muhafaza eti. Kara�ay-Balkar halk� bu g�n de birbirlerine "Alan!" diye hitap etmektedirler. Kuzey Kafkasya`da onlardan ba�ka hi� kimse bu ad� kendi �z ad� gibi kullanmamaktad�r. Kara�aylar ve Balkarlar`a, atalar� olan Alan-Bulgarlar`dan geli�mi� bir k�lt�r, miras olarak kald�. 1404 y�l�nda �oann de Galonifontibus ��yle yazmaktad�r: "Onlar�n (�e�itli kaynaklarda Kara�erkes de, Kara�ioli de denilen halk�n S.B.) kendilerine mahsus dil ve yaz�lar� vard�r"(38). Arkeolog E.P.Alekseeva, �oann de Galonifontibus`un yaz�lar�n� inceledi�i �al��mas�nda "Kara�ay ve Balkarlar`-�n atalar�n�n kulland��� yaz�n�n, Bulgarlar`�n runik yaz�s� oldu�una ��phe yoktur. Erken orta�a�da g�r�len bu yaz�, Kara�aylar`da ge� orta�a�a kadar kullan�ld� ve muhafaza edildi. Bir di�er varsay�m ise; Kara�aylar`�n Arap yaz�s�n� kulland�klar� �eklindedir. Kara�ay b�lgesinde (T�ben Arh�z �ehrinin eskiden bulundu�u yerde) XI-XII as�rlarda yap�ld��� san�lan Arap�a kitabeler bulundu. Arap yaz�s�n�n kullan�lmas� belki XV. as�ra kadar devam etti. Nihayet ���nc� hipotezim de �udur: Kara�aylar ve �erkesler Yunan yaz�s�n� ��renmi�lerdir. ��nk� onlar, Bizans Yunanlar�n�n etkisi ile Hristiyan olmu�lard�" demektedir(39). �oann de Galonifontibus`un �al��malar�n� biz de inceledik(40). Bize g�re yukar�da belirtilen g�r��lerden yaln�zca birincisinin ge�erlili�i bulunmaktad�r. Erken orta �a�da ortaya ��kan runik yaz�, Kara�aylar vas�tas� ile ge� orta �a�a, xv.asra kadar korunarak geldi. Kara�ayda ve ona kom�u olan il�elerde, yani bat�da Laba vadisinin yukar�s�ndan, do�uda O�ar� �egem k�y�ne ve Bashan vadisinin yukar�s�na kadar, g�neyde Mingi-Tav`�n bat� a�a��s�ndan kuzeyde Gum nehrinin kenar�nda Obilnoe k�y�ne kadar uzayan alanda 1960 y�l�ndan g�n�m�ze kadar yapt���m�z �al��malarda buldu�umuz Bulgar leh�esindeki 74 runik yaz�t (41) birinci hipotezi destekler mahiyettedir.
"ALAN" KARA�AY-BALKAR HALKININ �Z ADIDIR
"Alan!; Alanla!"
Bu �a�r�lar�n birincisi tekil, ikincisi �o�uldur. Bu kelimeler Kara�ay-Balkar halk� aras�nda �ok s�k olarak kullan�lmaktad�r. V.�.Abaev, Kara�ay-Balkarlar`a ba�ka halklar�n da, mesela Mingreller`in "alani", Karanogaylar`-�n "Alan" dediklerini yazmaktad�r.Fakat Abaev, Kara�ay-Balkarlar`a "Alan" s�z�n�n Osetlerden ge�ti�ini iddia etmektedir(42). Ancak bu kelimenin, Kara�ay-Balkarlar`dan ba�ka Kuzey Kafkasya`da hi� bir halk�n dilinde olmay��� ve Alanlar`�n da T�rk dilli olmalar� Abaev`in d���ncesini ge�ersiz k�lmaktad�r.
1796 senesinde Y.Reyneggs, Kafkas s�rada�lar�n�n vadilerinde "Kafkas-tatar dilinde" konu�an Alan halk�na dair bilgiler yay�nlad�(43). Y.Pototski, 1798 y�l�ndaki Kuzey Kafkasya gezisini anlat�rken, Koban da�lar�nda Svanetiya ile kom�u olarak ya�ayan 1000 kadar Alan`�n varl���ndan bahsetmektedir(44). Y.Klaprot`un yaz�lar�(45) ve b�lgede bulunan �ok say�daki mezar , Reyneggs ve Pototski`nin bahsetti�i insanlar�n Kara�aylar oldu�unu g�stermektedir.
XVII-XVIII. as�rlarda yap�lan haritalarda Kara�ay b�lgesine Alaniya denilmi�tir(46). �.V.Pahovskoy, 1833 y�l�nda yapt��� haritada ayn� b�lgeyi "Alanetler-Kara�aylar" �eklinde ifade etmi�tir(47). "Kafkas-Tatar dili" kullanan Alanlar�n ayn� b�lgede XIV. as�rda ya�ad�klar�n�, o devrin Arap co�rafyac�s� Abulfena`n�n yaz�lar� ortaya koymaktad�r. "Ve �bn Said diyor ki: Arki�ilerden do�uda, deniz kenar�nda bir Ancaz �ehri vard�r. Ancaz �ehrinin de do�usunda bir Alan �ehri bulunmaktad�r. Onun n�fusu Alan halk�ndand�r ve onlar hristiyanla�an T�rklerdir. Alanlar, kap�lar kap�s�n�n ard�nda ya�amaktad�rlar ve n�fuslar� olduk�a fazlad�r. Onlarla kom�u olarak ya�ayan bir T�rk halk� vard�r. Bu halka "As" diyorlar. Onlar�n kendilerine has t�releri vard�r(48). "�bn Said`e g�re, Kafkas halklar�n�n en bat�daki halk�, Kasa halk� idi. Bunlar Rus vakainamelerindeki Kasoglar`d�r. Onlardan do�uda Arke�iler (veya Arki�iler), Abhazlar ve Alanlar ya�am��lard�r. Bunlar�n hepsi de Hristiyan dinine mensup olup, Abhazlar�n d���ndakiler T�rk kavminden say�lm��lard�r(49). Abulfeda, XIII. asr�n yazar� �bn Said`e atfen yazd�klar� yukar�daki bilgilere a��kl�k kazand�rmak i�in bunlar� ilave etmekte yarar g�rmekteyiz.
Kuzey Kafkasya`da ya�ayan Alanlar`�n, milattan �nce de T�rk dilinde konu�tuklar�n� do�rulayan hususlar vard�r. �inin Han` hanedad�n�n vakainamesinde ��yle yaz�lmaktad�r: "Mete`nin (veya Moda`n�n) saltanat� s�ras�nda, Milattan �nce 209-179 seneler aras�nda, Hunnu devleti, pimal denizine (Kaspiy denizine) ula�arak, b�t�n Orta Asya`y� egemenli�i alt�na alm��t�r. Buradan Kuzey ve Bat� b�l�mlere da��lm��t�r. �kinciyi yani bat� b�l�m�n� olu�turan halklar bellidir.Bunlar: Kaang�y-Amuderya`ya kadar, Yua-Ci g�neybat�ya ta Kaspiy denize kadar ve Yao-fe de kuzeye da��lm��lard�r. K.A.�nostrantsev "Nunnu i Gunnu" ("Hunlar ve Gunlar" S.B.) (inostrantsev, 1926) adl� kitab�nda kulland��� vakainamelerde o halklar�n adlar�n� farkl� �evirmi� ve iki kabile daha daha eklemi�tir. Bunlar; Kang�y`den bat�da Su-da,Yan`-tsay ve Alan`-ya. Son grup yani Alan`-ya �imal denizinin (Kaspiy`in) kenar�ndad�r" (50). N.A.Baskakov, eski kaynaklardaki ifadeleri kar��la�t�rarak "Moda"n�n saltanat� s�ras�nda T�rk kabilelerin Do�u Avrupa`ya girerek oradaki halklar� fethetti�ini ve belki de onlarla kar��t�klar�na h�kmetti. V.Radlov "K voprosu ob uygurah" (Uygurlar hakk�nda) adl� kitab�nda (Radlov, 1893) Avrupa`da I. asr�n sonunda, Kaspiy Denizi`nin civar�nda ya�ayan Skiflerle hunlar�n �zde�le�tiklerine dair Klovdiy Ptolemey ve Dionisiy Liviyac�`n�n g�r��lerine yer vermektedir. Moda, Hunlar� egemenli�i alt�na ald��� i�in, yap�lar�nda Hun, T�rk ve Mo�ol ��lerin yer ald���n� d���nelim. �ok ihtimaldir ki, Alikanus Kabilesi daha erken devirlerde Moda`n�n egemenli�i alt�nda olmu� ve onun imparatorlu�unun, Yao-pa ve Yassam gibi bir b�l�m� T�rkle�en Alanlardan olu�mu�tur. �stelik g�n�m�zde de belirtildi�ine g�re, I. ve II. as�rlarda Alanlar ve Yasslar, Kaspiy denizi yan�nda ya�ayan kabilelerdir"(51). X. as�rda Yahudi-Hazar mektuplar�ndan bellidir ki, Alikanus, Hazarlar�n �nemli b�l�mlerinden biridir. "Yahudi tarih�i �osippon`un s�ralamas�nda on Hazar soyu yer almaktad�r. Bunlar: 1.Kozar 2.Patsinak 3.Alikanus 4.Bulgar 5.Ragbina 6.Turki 7.Buz 8.Zabuk 9.Ungari 10.Tilmats"(52).
Alanlar`�n (Alikanus`un) kabilesinin �in kaynaklar�ndaki Yan-tsay veya Yao-fa(yassam) ve daha ba�ka halklarla beraber Moda`n�n devletine girmi� olan Alan-ya ile �zde�le�ti�ini varsaymak m�mk�nd�r. O halklar�n birle�mesine, ilk�nce egemen s�n�f gibi Hun-T�rk-Mo�ol �geler kat�lm��t�r. ��nk�, �in kaynaklar�ndan bize bel�rtildi�ine g�re, Moda`n�n impartorlu�unun devrinde esas egemenlik, Moda`n�n soyundan, Hunlardan, alt� prens ve onlar�n alt� yard�mc�s�na ait olmu�tur. Onlar da ordular�n�n yard�m� ile b�t�n eyaletleri, onlarla beraber kenar bat� eyaletlerini de y�netmi�lerdir(53). Alanlar�n anlat�ld��� "Kafkas-Tatar dilinin" veya eski Kara�ay-Balkar dilinin an�tlar�n� A.M.Bayramkul Ulu ve M.A.Habi� Ulu incelediler. M.A Habi� Ulu`nun redakt�rl���nde A.M.Bayramkul Ulu`nun konu hakk�nda bir yaz�s� yay�nland�. Yazar, orada V.�.Abaev ve di�er �ranistlerle de tart��arak Alan-As etnik adlar�n�, �zel isimleri ve soy isimlerini incelemektedir. Bayramkul`un �al��mas�na konu olan adlar �unlard�r:
Sarmat kabilelerinin adlar�: Alanorsoy, Roksolanlar.
Duhs-as: �bn Ruste`nin X. as�rda kulland���bir etnik terim.
Dahs-as: Kuzey Kafkasya`da bir Alan kabilesinin ad�.
Tulas (tawlas< tawlu as teriminin arap harflerle yaz�ld���n�n transliterasyonu S.B.): Kuzey Kafkasya`daki bir T�rk kabilesinin �bn Ruste`deki ad�.
Azke�: Abhazlar�n yan�nda VIII. y�zy�lda ya�am�� olan T�rk kabilesinin ad�.
Azgi�i: �bn Hordadbeh`in (XI.as�r) T�rk halklar� hakk�ndaki yaz�s�nda ge�en bir T�rk kabilenin ad�.
Ke� : Da��stan`da ya�ayan bir Alan kabilenin ad�.
Yaz�glar: Roksalonlar�n, Strabon taraf�ndan belirtilen bir di�er ad�.
Satrlar (Sada�lar, Sadagariler): V. as�rda Balkan yar�madas�nda ya�am�� bir Alan kabilesinin ad�.
Aruehyanlar: V.as�rda Movses Horenatsi`nin zikretti�i bir Alan soylu ad�.
Alt� az: V-VIII. as�rlarda Tuva`da eski bir T�rk kabilesinin ad�.
Tual: Kuzey Kafkasya`da VIII as�rda yaz�lm�� bir "Ermeni Co�rafyas�"nda an�lan bir Alan kabilesinin ad�.
Maskut: Da��stan`da ya�ayan bir Alan kabilesinin ad�.
Hatirlitber: Astarhan`�n soyunun ad�.
�r-�ran : XII. as�rda Bizansl� tarih�i Evstafiy`in Alanlara verdi�i ad.
Akas: XIII.as�rda Kuzey-Bat� Kafkasya`daki bir Alan kabilesinin ad�.
A�ias: Akas`lar�n bir di�er adlar�.
Ahasarpahavan : XIII.as�rda Kafkasya`da bir Alan kabilesinin ad�.
Ol as : XIII.as�rda K�r�m`da ya�ayan As`lar�n ad�.
Yaz-ok : XIII-XIV. as�rlarda Macaristan`da ya�ayan As`lar�n ad�.
Edeki: Kafkas s�rada�lar�nda Alanlar`�n Svanetiya`ya kom�u olarak ya�ayan b�l�m�n�n ad�.
Cetey : Alan`lar�n bir di�er ad�.
Aytekki Alan : XVIII-XIX. as�rlarda Ad�glar�n Temirgoy kabilesi i�inde yer alan Alan soyunun ad�.
Azge: XIX. asr�n ba��nda Ad�geyada pavga�i-Baleye nehrinin kayna��nda ya�ayan Alan kabilesinin ad�.
Dan : Ayn� b�lgede ya�ayan bir di�er Alan kabilesi.
Karaman: Sab�r denilen T�rkmen kabilesi i�inde yer alan kolun ad�.
Olam/Ulam, Kulas: VI. as�rda Kuzey Kafkasya`dan g��enlerin i�inde Zahariy Ritor`un tesbit etti�i Alan ad�.
Aras : XII. as�rda Da��stan`da ya�ayan bir kabilenin ad�.
Qabqanas: VIII. as�rda Altay`da bir T�rk kabilesinin ad�.
K�tassi: XVII. as�rda Abhaziyadaki bir kabilenin ad�.
Tabalanlar : XII. as�rda Da��standaki bir kabilenin ad�.
Tolani : XVIII. as�rda bir Ad�g kabilesinin ad�.
Baylag-as, D`eti-as, T�rt-ac : Altay`daki bir soy ad�.
Qaras: Bir Nogay soyunun ad�.
Ekuas: XIX. asr�n ba��nda bir papsug kabilesinin ad�.
Alda Alana: Alan hatununun, Abhaz kral� Georgiy`in (XI.as�r) kar�s�n�n ad� ve soy ad�.
Ka�ir-ukula: Tatar-Mo�ol ordular� ile uzun zaman sava�an As prensinin ad�.
Buriberdi: XIV as�rda Mingi-Tav b�lgesinde As`lar�n h�k�mdar�(54).
Yazar, burada belirtilen etnonimleri, isimleri, soy isimlerini incelemesinin sonucunda �u yarg�ya varm��t�r:
"1.Alan-As etnonimlerinin as�l par�as� T�rk kelimeleridir.
2.Alanlar�n-Aslar�n T�rk adlar�na milad�n ba��ndan itibaren rastlanmaktad�r." Ama milattan �nceki II.as�rdan �nceki tarihlerde Alan halk� hakk�nda hi� bir bilgi yoktur.
Yukar�da belirtilen kelimelerin etimolojilerinde inand�r�c� olmayanlar�n varl���n� da belirtmek isteriz. Mesela; iron (yazar iran terimini anlat�yor) etnoniminin, T�rk dillerinde "cesur, yi�it, y�lmaz, bilge" manalar�na gelen eren kelimesine uzanmas� ��phelidir. �al��man�n b�yle kusurlar� olsa da, yazar�n vard��� esas yarg�lar inand�r�c�d�r. Alanlar�n T�rk etnonimlerine milat ba��ndan itibaren g�n�m�ze kadar rastlanmaktad�r. Azke�/azgi�i (<az ke�i/az gi�i) "az adamlar� (az ad�n� ta��yan halk)", alt� az, akas<aq as "beyaz as", D`eti-as "yedi as", "t�rt-as" "d�rt as" terimlerinin etimolojileri a��kt�r. Yani "d�rt as", "yedi as" ve daha bunlar gibi ba�ka kabileler ve soylar varsa, duhs-as/dahs-as ni�in duhus/dah�s as "dokuz as" olmas�n? T�rk dillerinde dokuz/ to�uz/ doquz/ dohuz/ tohur ve daha ba�ka varyantlar "9" (dokuz) rakam� kar��l���nda kullan�lmaktad�r. Ama Alan dilinin bir �ran dili oldu�unu savunan ara�t�rmac�lar, arap harfleri ile yaz�lan duhs k�k�ndeki "d" harfini, "r" harfi gibi okuyarak "ruhs as" (ayd�n as) olarak ifade ettiler. Halbuki bu duhs-as terimini "dokuz as" olarak ifade ve kabul etmek gerekmektedir. Baz� ara�t�rmac�lar kelimelerin do�ruluklar�n�, olaylarla ili�kili kabul ediyorlar. Kara�ay`da eski Bulgar runik yaz�s�n�n g�r�ld��� erken orta �a�daki Tulas (<tawlas<tawlu as) kelimesinin, Kara�ay ve Balkarlar�n �z adlar� oldu�unu ortaya koydu. "Onun (Tulas kelimesinin), Kara�ay ve Balkarlar taraf�ndan g�n�m�zde de �z adlar� gibi kullan�lan T�rk Tawli (tawlu-S.B.) k�kenli oldu�unu bilmek zor de�ildir" diye yaz�yor V.A.Kuznetsov. O zaman bunun etnonimi �u iki k�kd�r: Taul-(i) as (tawlu as S.B.). Yani "Da�l� aslar". Y.Marquart`a g�re, e�er Lu�ar`�n (Bulgar`�n) Koban ve Neotida`da (Azak denizi b�lgesi S.B.) yay�lmas� kesilmi� ise, Tulas`�n; G�rcistan`la, �bn Ruste ve "Hudud al-Alem`in" "Tiflis �lkesi" ile s�n�rla�t��� ara Kafkasya`da, yani g�n�m�zdeki Kara�ay-�erkesiya ve Kabartay-Balkariya olmas� gerekir. Burada �imdi de "tavl�" ve "as" etnik adlar�n� ta��yan Kara�ay ve Balkarlar ya�amaktad�rlar. B�t�n bu anlat�lanlar �bn Ruste ve "Hudud al-Alem`in" tawl� aslar�n�n Humara`da ortaya ��kar�lan runalarla olan ili�kilerin bariz olarak ortaya ��karmaktad�rlar(55).
Eski Kara�aylar�n en iyi tan�d�klar� kom�u halklardan biri de Abhazlard�r. Onlar�n dilinde Balkarlar�n "az" denilen eski ad� bu g�n de kullan�l�yor(56). Osetler de kendilerine �ron, Balkarlara ise Asiag, �sson, Balkariyaya da Asi/Assi demektedirler(57).
VIII. as�rda Abhaziya ile Alaniya aras�ndaki s�n�r, g�n�m�zdeki gibi Kafkas s�rada�lar� ile belirlenmi�tir. Feofa`n�n vakayinamesine g�re, Bizans imparatoru Yustinian, halefini, Abasgilere kar�� ittifak kurmak �zere, bir miktar para ile Alaniya`ya g�nderdi. O, bir ka� yerli ile Apsiliya`ya gitti ve Kafkas da�lar�n� a�arak, Alaniya`ya ula�t�(58). Burada Alanlar`�n reisi �taksiy ( �taz) onu konuk etti. �taksiy`in reisi oldu�u Alanlar�n torunlar�, hi� ��phe yok ki, Za�zan denilen eski Kara�ay k�y�n�n ve Laba vadisinde bulunan di�er k�ylerin sakinleridirler. Kara�aylar�n atas� olarak bilinen Kar�a hakk�nda anlat�lan efsanede, Kar�a Laba nehrinin kayna��na gelmi� ve beraberindeki bu�day tohumlar�n� topra�a ekmi�. Onlar�n b�y�mesi ile bol �r�n kald�rd�ktan sonra halk�na bu b�lgenin verimli ve ya�amaya elveri�li bir yer oldu�unu s�yleyerek, yerle�melerini tavsiye etmi�tir. Kendisi de Zagzan elini kurmu�tur. El kelimesi bu g�n dilimizde "K�y" manas�ndad�r. Kar�a`n�n devrinde, yani eski T�rk dilinde el, "Kabileler birli�i, kabile te�kilat�, 2.Halk, devlet, b�lge" manalar�n� ta��m��t�r(59). Ayn� efsanede Kar�a`n�n Arh�z (Eski Curt) elini kurdu�u da anlat�lmaktad�r. O, �taksiy`in Urup, Calanc�k (Zelen�uk) vadilerinde eski mezarl�klar�n, emsalsiz sanat eserlerinin, an�tlar�n sahibi olan Alanlar�n torunlar�n�n reisidir. Ahmat-Kaya denilen Kara�ay k�y�n�n yan�nda, T�ben Arh�z �ehrinin eskiden bulundu�u yerde onlara ait kaya-ma�ara mezarl�klar tesbit edilmi�tir. K�z�l-Urup k�y�nden kuzeye ��k�ld���nda Sutul denilen bir yara var�l�r. O k���k yarda Kara�ay`�n atalar�n�n erken orta�a��n sanat�� ve yazarlar�n�n panoramas�n� ortaya ��kard�lar(60). Bulunan�n ayn�s� bir panoramay� biz de Bal�k vadisinde tespit ettik(61). Calanc�k il�esinde de Kara�aylar�n atalar�n�n tap�nd��� bir �ok ta� heykel bulunmaktad�r. Kar�a, kurdu�u b�t�n elleri, yani, Kart Curt`u, Curt`u,El Curt`u, Za�zan`�, Elterka�`� ve di�er yerleri buradan y�netmi�tir.
Bu bilgilerin ve Kara�ay-Balkar nart destan�n�n �����nda g�r�yoruz ki, Laba, Calanc�k (Zelen�uk), Urup vadileri Kara�ay halk�n�n yerle�me be�i�idir. Kara�ay`�n y�netim merkezi Arh�z`dan El-Curt`a sonradan da Kart-Curt`a ge�mi�tir. Tarihi kaynaklardaki bilgilere g�re B�r�berdi (Buriberdi) ve B�r�kan (Burakan) adlar�nda iki Alan han�, Timurlenk`in (Tamerlan) ordusuna kar�� sava�arak Koban nehrinin kayna��na do�ru �ekilmi�ler, daha sonra Mingi Tav (Elbrus) eteklerinde yap�lan sava�ta �lm��lerdir. Bundan sonra da Kara�ay`�n y�netim merkezi Arh�z`dan El Curt`a sonradan da Kart Curt`a ge�mi�tir.
XV.Asr�n yazar� �eref ad-Din Yezdi`nin "Zaferler" adl� kitab�nda "Timur`un g�rkemli a��rl���n�n Elbruz da��ndaki trafi�i" hakk�nda bir b�l�m vard�r. Baz� bilim adamlar� orada zikredilen Elbruz Da��`n�, �ran`daki Elbruz olarak de�erlendirmektedirler. Ama, a�a��da da belirtildi�i �zere sava� Kara�ay`da (Be�taw`n� civar�nda) yap�lm��t�r. Timur, ordusu ile Elbruz da��na d�ner ve sadakatsizliklere boyun e�dirmek i�in, "d�nyay� fethetti�i bayra��n�" Buriberdi ve As halk�n�n reisi olan Burakan`�n �zerlerine y�neltir. Burakan`�n geri �ekildi�i b�lge ormanl�kt�r. Timur, a��rl�klar�n� Hac� Seyf ad-din ile b�rakt� ve a�a�lar� keserek ve yollar a�arak Elbruz da��na ula�t�(62). Kara�aylar�n durup dururken �ss�z ve eri�ilmez bir da�a ��kmalar� anlams�zd�r. Bir �ey onlar� o da�a s���nmaya zorlam��t�r ki, bu da Timur`un takip harekat�ndan kurtulmakt�r. Halk Mingi Taw`a (Elbrus) giderek Ullu Hurzuk Vadisi`ne �ekilmi�tir. Timur da onlar� takip ederek bu b�lgeye ula�m��t�r. Timur, Alanlar� 1396 tarihinde b�y�k bir hezimete u�ratm��, halk�n da b�y�k bir k�sm�n� k�l��tan ge�irmi�tir. Bu konuda, etnograf L.�.Lavrov`un �zetinin bir k�sm�n� burada zikredelim:" Timur`un �a�da�lar� olan �ranl� tarih�ilerin belirttiklerine g�re o, Alt�n Ordu`nun han� Tohtam��`� yendikten sonra Julat`tan �til`in a�a��s�na indi, sonra da Elets`e ge�ti. Oradan Azak denizinin kenar�n� takip ederek Koban`a ula�t�. O b�lgeyi yak�p-y�karak, Pulat`�n reisi oldu�u kom�u b�lgeye y�neldi. Pulat`a giden yolda Balkan denilen bir yerde konaklad�. Bu ad Balkar olabilir mi? Yoksa Kabardayca ve Kara�ayca Bal�q ad� verilen Malka nehri mi?
Pulat kendini da�larda, Kap�igay denilen bir kalede savunmakta idi. Ama Timur oras�n� yakt�. Bu s�ralarda ulu Mirza Miran�ah`dan (Timur`un b�y�k komutanlar�ndan biri.L.L.) bir haber geldi. Gelen haberde Alt�nordu`nun beyi Uturku`nun Abas denilen bir yerde sakland��� belirtiliyordu (L.�.Lavrov`a g�re, Abas; Abaza -abazin- halk�d�r. Ama bu g�r�� bize g�re yanl��t�r. Zira Mingi Taw`�n civar�nda Habaz k�y�, Harbaz yaylas� vard�r. Ayn� b�lgede eski yerle�im merkezlerinin varl��� bilinmektedir.S.B.). Bunun �zerine Timur Abas`a y�r�d� ve Uturku`yu tutsak etti. Ondan sonra da Be�-Tag`�n i�inde kamp kurdu. Oradan da Simsin b�lgesine sefer d�zenledi. Simsin`in sakinlerinin �o�u da�lar�n eri�ilmez yerlerine ka�t�lar. Oralara yaya ula�mak bile olduk�a zordu. Timur, onlar�n pe�inden da�lara girdi ve kalelerinin hepsini ele ge�irdi. Sakinlerinin de ba�lanarak kalelerden a�a�� at�lmalar�n� emretti(63). "Alan (Kara�ay-Balkar) halk� b�ylelikle ortadan kald�r�ld�. Ama bu halk bug�n y�zy�llar�n i�inde yeniden dirildi.
SONU�
�al��mam�zda; "Kutsal yerler-eski tarihin muhaf�zlar�, Alt� bin y�ll�k kelimeler, Eski Bulgariya-Eski Kara�ay-Balkar; Ulu Kafkas Da��n Zincirinde ve Alan-Kara�ay-Balkar halk�n�n �z ad�d�r" ba�l�klar�ndaki de�erlendirmemizi sonu�land�ral�m:
Kara�ay-Balkar panteonlar�, pagan t�renleri, Sumer t�renlerine ve panteonlar�na kadar uzanmaktad�r. Sumer-T�rk kelime benzerlikleri karakteristiktir ve sistematik bir �zellik g�stermektedir. T�rk�edeki d`-, c-, dz-, z-, j-, s`-, y- ba�lang��lar�, Sumer dilinde t-/d-, s-/z- ba�lang��lar�na d�n��mektedirler. Sumer yaz� dilinin bir �zelli�i de, di�er T�rk dillerinden farkl� olarak Bulgar dilinin ve Kara�ay-Malkar dilinin Malkar leh�esinin �zelliklerine daha yak�nd�r. Kara�ay-Malkar mitolojisinde Sumer dilinde yap�lan dualar vard�r. Sumer-Kuzey Kafkasya etnik k�lt�r ili�kileri ve Sumer-Orta Asya etnik k�lt�r ili�kilerinin geli�ti�i arkeologlar�n ara�t�rmalar� ile g�sterilmi�tir. Kara�ay-Balkarlar�n cetlerinin ve Sumerlerin dillerinin, t�renlerinin, panteonlar�n�n birli�i o ili�kilerle ifade edilmektedir?
Leh�e �zelikleri Sumer dilinin �zelliklerine �ok yak�n olan Bul�ar/ Bulkar/Bolkar/Blkar/ Kara�ay-Balkarlar�n atalar�, Ulu Kafkas da�� zincirinde Milat ba��ndan beri belirlidir. Kara�ay-Balkar halk�, Bul�ar atalar�ndan, bir b�l�m� runik yaz� olan b�y�k bir k�lt�r ald�. 1960 y�l�ndan bug�ne kadar Kara�ayda ve ona kom�u b�lgelerde 74 runik yaz� bulundu. Bunlar bilimsel incelemeye al�nd�lar ve ��z�ld�ler. Sonu�ta, bunlar�n Bul�ar (yani eski Kara�ay-Balkar) leh�elerinin an�tlar� oldu�u tespit edildi.
Kara�ayda ve ona kom�u b�lgelerde eski t�renlerin yap�ld���n�n izleri, yaz�tlar, petroglifler, �e�itli resimler ile sunaklar�n ortaya ��kar�ld��� pek �ok kutsal yer vard�r. Kara�ay`�n tun� devrinin ruhsal k�lt�r�n�n yans�t�ld��� bu an�tlar, Sumerlerle de benzerlikler g�steriyor.
Kara�ay-Balkar halk�; Kuzey Kafkasya`n�n Koban k�lt�rl� kabilelerine ard arda Bul�arlar, Alanlar, K�p�aklar`�n kar��mas� sonunda ortaya ��kt�. Kara�ay-Balkarlar bu g�n dahi birbirlerine "Alan! (�o�ulu Alanla!)" demektedirler. Bu �a�r� i�g�d�seldir. Alanlar�n T�rk dilli olduklar�n�n delilleri binlerce y�l geriye gitmektedir. Ge� orta �a��n ba��nda Orta Asya fatihi Tamerlan, Alanlar� ac�mas�zca yok etti. Ge�en y�zy�llar�n i�inde o halk yeniden dirildi. Son asr�n ikinci yar�s�nda da yeniden Stalinli-Berial� bir soyk�r�ma u�rad�. �imdi Kara�ay-Balkar halk� �l�mden kurtulup, yeniden do�maktad�r.
B�t�n bu anlat�lanlar� k�saca �zetlersek; Kara�ay-Balkar etnik k�lt�r�n�n k�kenleri, tarihin derinliklerine uzanmakta ve insanl���n ilk uygarl���n�n ba�ar�lar� ile beslenmektedir. O k�kenlerin s�rg�nleri de Koban, Bul�ar, Alan, K�p�ak etnik k�lt�rlerinin nimetleri ile besleniyorlar.
KAYNAKLAR:
1.Nevskaya, V.P. Perejitki rodovoy ob��in� i semeynaya ob��ina u kara�aevtsev v XIX veke// �z istorii Kara�aevo-�erkesii: Trud� Kara�aevo-�erkesskogo nau�no-issledovatel`ckogo instituta istorii, filologii i ekonomiki. V�p. VI.Seriya istori�eskaya.-Stavropol`, 1970, s.185. 2.Laypanov, H.O. K istorii kara�aevtsev i balkartsev. -�erkessk, 1957, s.40.
3.Tam je.
4.Bay�orov, S.Y. Reliktov�ye pamyatniki kara�evo-balkarskoy obryadovoy poezii kak etnografi�eskiy isto�nik// �storiko- kul`turn�ye kontakt� narodov altayskoy yaz�kovoy ob��nosti: Tezis� dokladov XXIX Sessii Postoyannoy Mejdunarodnoy Altaisti�eskoy Konferentsii. V�p.I.M.:Nauka, 1986. 5.Kifi�in, A.G. K voprosu o datirovke pravleniya ensi Gudea (2162-2137 gg.do n.e.)//Vestnik drevney istorii (dalee-VD�), N I, 1965, s.90.
6.Tam je.
7.Tam je, s.94
8.Tam je, s.95.
9.Literatura pumera i Vavilonii.Perevod V.K.Afanasyevoy// Poeziya i proza Drevnego Vostoka.-M.:Hudojestvennaya literatura, 1973, s.130.
10.Alekseeva E.P. Drevnyaya i srednevekovaya istoriya Kara�aevo-�erkesii.- M.:Nauko, 1971, s.38.
11.Mun�aev, R.M. Kavkaz na zare bronzovogo veka.-M.: Nauko, 1975, s.329.
12.Turgiev, T.B. Problem� hronologii bronzovogo veka Severnogo Kavkaza//Hronologiya pamyatnikov epohi bronzi Severnogo Kavkaza.-Ordjonikidze, 1982, s.5.
13.Mun�aev, R.M. Ukaz.rab.,s.376.
14.Nikolaeva, N.A., Safranov, V.A. Hronologiya i proishojdenie maykopskogo iskusstva//Hronologiya pamyatnikov epohi bronz� Severnogo Kavkaza.-Ordjonikidze, 1982, s.50.
15.Dyakonov, �.M. "Maykopskiye pis`mena" (K metodika rabot� de�ifrov��ika)// VD�, 1966, N:2, s.104, pr.2.
16.Masson, M.V., Sarianidi, V.�. O znakah na sredneaziatskih statuetkah epohi bronz�// VD�, 1969, N I;Antonova E.V. K voprosu o proishojdenii i sm�slovoy nagruzke znakov na statuetkah anauskoy kul`tur�// Sovetskaya arheologiya, 1972, N.4.
17.Minaeva T.M. Historii Alan Verhnego Prikuban`ya po arheologi�eskim dann�m.-Stavropol, 1971, s.41.
18.Tam je, s.69.
19.Bay�orov, S.Y. Petroglif� Biy�es�na//Vopros� arednevekovoy arheologii Severnogo Kavkaza.-�erkessk, 1988; on je; Pamyatniki izobrazitel`nogo iskustva drevnih biy�es�ntsev// Vopros� arheologii i srednevekovoy istorii Kara�aevo-�erkesii.-�erkessk, 1989.
20.Bay�orov, S.Y. Drevnet�rkskiye runi�eskiye pamyatniki Evrop�: Otno�eniye severkavkazskogo areala drevnet�rkskoy runi�eskoy pis`mennosti k volgo-donskomu i dunayskomu arealam.-Stavropol, 1989.
21.Alekseeva, E.P. Ukaz.rab.,tabl.25,9;Minaeva, T.M. Ukaz.rab.,s.ta je.
22.�vanenkov, �.S. Kara�aevts�//�zvestiya Ob��estva l�biteley izu�eniya Kubanskoy oblasti (v Ekaterinodare), v�p.V,1915.
23.Bartol`d V.V. So�.,t.VIII, s.61.
24.Biciev, H.H. Humarinskoye gorodi��e.-�erkessk, 1983.
25.�storiya agvan Moiseya Kagankatvatsi, pisatelya X veka. Perevel �armyanskogo kPatkanyan.SPb,1861.
26.Galinofontibus, �oann de. Svedeniya o narodah Kavkaza 1404 g.(�z so�ineniya "Kniga poznaniya mira").Perevel Z.M.Buniyatov.-Baku, 1980,s.16-17.
27.Klaprot G.Y. Pute�estviye po Kavkazu i Gruzii, predprinyatoe v 1807-1808 gg.//Ad�gi, balkarts�i kara�aevts� v izvestiyah evropeyskih avtorov XIII-XIX vv.-Nal�ik.1974, s.245.
28.Sumer kelimelerinin al�nd��� kaynaklar:
-Deimel, Anton.�umeri�e Lexikon.Bd.I-6,Roma.1937-1932; pumerskiy geroi�eskiy epos.Transkriptsii,perevod, kommentarii i vvodn�e statyi Kanevoy �.P.// VD�, 1964, n:3 i n:4 ; Dyakonov, I.M. Etni�eskiy i sotsial`n�y faktor� v istorii drevnego mira (na materiale pumera): K rezul`tatam IX Mejdunarodnoy vstre�i assiriologov// VD�, 1963, N 2; on je: Ob��estvenn�ye otno�eniya v �umerskom i vavilonskom folklore// VD�, 1966, N.I ; Struve, V.V. Proverka teorii o zna�eniyah glagol`n�h prefiksov mu- i e-// VD�, 1964, n.2 ; Mamedov, A. T�rkskiye soglan�ye: anlaut i kombinatorika.- Baku, 1985 ; Afanasyeva, V.K. pumerskaya epi�eskaya pesn` "Gilgame� i gora Bessmertnogo" // VD�, 1964, N:I ; ona je: Gilgame� i enkidu. -M., 1979 ; Ki�i�in, A.G. Zapadn�ye kvartal� Laga�a// VD�, 1968, N:3 ; Sera�enidze, D.M. Yuridi�eskiy status geme i detey rabov v epuhu III dinastii Ura// VD�, 1975; Hacikyan, M.A. pumersko-hurritskiy slovar` iz Ras-pamr� kak isto�nik po hurritskoy dialektologii//VD�, 1975, N:3; Amanjolov, A.S. pumero-t�rkskiye sootvetstviya i izobrazitel`n�ye logogramm�// Sprache, Gescnichte und Kultur der altaischen V�lker: Protokolband der XII.Tagung der Permanent �nternational Altaistic Conference 1969.in Berlin, 1974; S�leymenov, Oljas. Az i Ya: Esse, publitsistika, stihi, poem�.-Alma-Ata: Jal�n, 1989, s.518-586; Tuna, Osman Nedim, Sumer-T�rk Dillerinin Tarihi �lgisi ve T�rk Dilinin Ya�� Meselesi// T�rk-Sovyet Kollokyumu. Edebi Yaz� Dili Olarak T�rk�e (T�rk�enin do�u�u ve geli�mesi). Tebli�ler. 25-31 Ekim 1989. F�rat �niversitesi (Elaz��) (�n�n� �niversitesi, Malatya).
29.�storiya Armenii Moiseya Horenskogo. Perev.N.O.Emina.-M., 1893, s.55-56.
30.Kahovskiy, V.F. Proishojdeniye �uva�skogo naroda.-�eboksar�; �uva�skoe knijnoe izdatel`stvo, 1965, s.225.
31.�ordan. O Proishojdenii i deyaniyah getov. Vstupitel`naya statya, perevod
i kommentarii E.�.Skrjinskoy.-M., 1960, s.91.
32.Drevnet�rkskiy slovar`.-L.: Nauka, 1969, s.36-37.
33.Tam je, s.157.
34.�ordan. Ukaz.rab.,s.273-274.
35.Patkanov, K.P. �z novogo spiska "Armyanskoy gegrafii, pripis�vaemoy Moiseyu Horenskomu// Jurnal ministerstva narodnogo obrazovaniya. �. CCXXVI, SPb.,mart, 1883, s.29.
36.Patkanov, K.P., Ukaz.rab.s.23.
37.�spovednik, Feofan., Hronografiya//�i�urov �.S. Vizantiyskiye istori�eskiye so�ineniya. M.: Nauka, 1990, s.60-61.
38.Galonifontibus, �oann de., Ukaz. rab., s.17.
39.Alekseeva, E.P. Maloizvestn�ye svedeniya avtora XV veka o Kara�aevtsah i �erkesah// Problem� arheologii i etnografii Kara�aevo-�erkesii.-�erkessk, 1983. s.101-102.
40.Bay�orov, S.Y., K etimologii etnonima �erkes// Vopros� leksiki i grammatiki yaz�kov narodov Kara�aevo-�erkesii.-�erkessk, 1984; on je:Drevnet�rkskiye pravila pravopisaniya glasn�h bukv i sovremenn�ye �teniya zapadnot�rkskih runi�eskih nadpisey// Vopros� leksiki i grammatiki yaz�kov narodov Kara�aevo-balkarskogo naroda po dann�m yaz�ka i epigrafiki// Problem� istorii kara�aevo-balkarskogo i nogayskogo yaz�kov.- �erkessk, 1989, s.9-10.
41.Bay�orov, S.Y. Drevnet�rkskiye runi�eskiye pamyatniki Evrop�.
42.Abaev, V.�. �storiko-etimologi�eskiy slovar` osetinskogo yaz�ka. T.I, -
M.-L.:Nauka, 1958, s.80.
43.Reineggs, J. Allgemeine historische-topographische Beschreibung des Kaukazus. T.I. -St.-Pbg, 1796, s.15.
44.Potocky J. Voyage dans les steps d`Astrakhan et du Caucase. T.I. -Paris, 1829, P.106.
45.Klaprot, Y. Ukaz.rab.
46.Lamberti, A. Opisaniye Kolhid�, naz�vaemoy n�ne Mingreliyeyu. S kartoyu. 1654 g.Perevel K.Gan// Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza. -V�p.43.-Tiflis, 1913; Vahusti. Geografiya Gruzii. -Tiflis, 1904, s.237.
47.�amanlan� �. Colov�unu hapar�// "Qara�ay" gazet, N.49, (8422), 1992 c�l, mayn� 1, 3.bet.
48.Geografie d`Aboulfeda, traduirte de l`arabe en Francais ...par M.Reinaud. -T.II, Pt.I. -Paris, 1948.-P.64.
49.Bartol`d V.V. Sobr.so�., t.VIII, s.109.
50.Baskakov, N.A. T�rkskaya leksika v "Slove o polku �goreve". -M. : Nauka,
1985, s.13-14.
51.Tam je, s.14.
52.Tam je, s.13.
53.Tam je, s.14.
54.Bayramkulov A.M. Alano-asskie etni�eskie nazvaniya, familii i imena//Aktual`n�ye problem� kara�aevo-balkarskogo i nogayskogo yaz�kov. -Stavropol`, 1981, s.77-87.
55.Kuznetsov, V.A. Nadpisi Humarinskogo Gorodi��a//Sovetskaya arheologiya, 1963, n.I, s.304.
56.Lopatinskiy L.G. Zametki o narode Ad�ge voob��e i o kabardintsah v �astnosti// Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza. V�p.XII, 1893, s.4.
57.Abaev, V.�. Ukaz.rab., s.65-66.
58.�spovednik, Feofan. Ukaz.rab.,s.65-66.
59.Drevnet�rkskiy slovar`, s.168-169.
60.Bay�orov, S.Y. Naskal`naya panorama rannesrednevekovogo hudojnika i pistsa// Vopros� arheologii i traditsionnoy etnografii Kara�ayevo-�erkesii. -�erkessk, 1987.
61.Bay�orov, S.Y. Pamyatniki izobrazitel`nogo iskusstva drevnih biy�es�ntsev, tabl.XVII.
62.Tsitiruyu po Minaevoy T.M. Ukaz.rab., s.197.
63.Lavrov L.�.Kara�ay i Balkariya do 30-h godov XIX v.// Kavkazskiy etnografi�eskiy sbornik.-M., 1969, IV, s.86-87.
